Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt. VI SA/Wa 534/09, uchylił decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] stycznia 2009 r., nr [...], utrzymującą w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] września 2008 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej na obszarze właściwości Okręgowej Rady Adwokackiej w K. w przedmiocie ustalenia negatywnego wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką P.K.
W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd, uznając skargę za zasadną, przedstawił następujący stan faktyczny sprawy:
Minister Sprawiedliwości rozpoznał odwołane P.K., w wyniku którego stwierdził, iż otrzymała ona z egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką 189 punktów, co jest równoznaczne z uzyskaniem negatywnego wyniku z tego egzaminu.
Organ wskazał, iż zgodnie z treścią art. 75i ust. 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (j.t. z 2008 r. Dz.U. Nr 123, poz. 1058 ze zm. – dalej: ustawa – Prawo o adwokaturze), pozytywny wynik z egzaminu konkursowego uzyskuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 190 punktów.
Odnosząc się do zarzutu nieprawidłowego sformułowania pytania nr 109, organ poniósł, iż w jego ocenie nie ma wątpliwości, że w sytuacji, gdy strona nie złożyła wniosku o doręczenie jej odpisu wyroku sądu drugiej instancji wraz z uzasadnieniem, to nie może ona też skutecznie wnieść skargi kasacyjnej. Odpowiedź na to pytanie wynika wprost z art. 3985 § 1 k.p.c., stosownie do którego skargę kasacyjną wnosi się "... w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie skarżącej". Tak więc, jeżeli nie nastąpiło takie doręczenie, gdyż strona o nie nie wnosiła lub uczyniła to nieskutecznie, to w ogóle nie powstaje możliwość skutecznego wniesienia skargi kasacyjnej. Zatem jedyną prawidłową odpowiedzią na to pytanie jest odpowiedź (A), a nie udzielona przez P.K. odpowiedź (B).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. uchylając zaskarżoną decyzję wskazał, iż zapadła ona w wyniku postępowania egzaminacyjnego, które częściowo nie zostało przeprowadzone zgodnie z obowiązującym prawem, co w stosunku do P.K. miało istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia.
Odnosząc się do zarzutu wadliwego sformułowania pytania nr 109, Sąd wskazał, powołując się na art. 75 i art. 75i ustawy – Prawo o adwokaturze, iż przepis art. 3985 § 1 k.p.c. stanowi jednoznacznie, iż "skargę kasacyjną wnosi się do sądu, który wydał zaskarżone orzeczenie, w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie skarżącej. W celu udzielenia właściwej odpowiedzi na pytanie nr 109 przepis ten należy jednak czytać łącznie z art. 387 § 3 k.p.c., zgodnie z którym: "orzeczenie z uzasadnieniem doręcza się tej stronie, która w terminie tygodnia od ogłoszenia sentencji zażądała doręczenia (...)".
Dalej Sąd zauważył, iż wskazywany przez P.K. art. 387 § 4 k.p.c. (na potwierdzenie tezy o dopuszczalności wniesienia skargi kasacyjnej bez uprzedniego złożenia wniosku o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem) dotyczy sytuacji wniesienia środka zaskarżenia przez tzw. podmioty kwalifikowane (Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich), wyposażone w przedmiotowe uprawnienie na mocy art. 3985 § 2 k.p.c.
Sąd za niezasadny uznał więc zarzut dotyczący pytania nr 109.
Niezależnie od powyższego, korzystając z uprawnień wynikających z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej: p.p.s.a.), Sąd stwierdził, iż w ramach procedury kwalifikacyjnej doszło do naruszenia prawa materialnego, to jest art. 75i ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze.
Trzy pytania (o nr: 75, 186 i 82) spośród pytań egzaminacyjnych zostały sformułowane nieprawidłowo – na dwa pytania istniała możliwość udzielenia kilku prawidłowych odpowiedzi, natomiast na trzecie pytanie brak było w ogóle właściwej odpowiedzi wśród propozycji zamieszczonych w teście.
Sąd zauważył, iż P.K. udzieliła na wskazane pytania odpowiedzi, które zostały ocenione jako niewłaściwe, gdyż były niezgodne z kluczem odpowiedzi, a tym samym poniosła ona konsekwencje nieprawidłowego sformułowania pytań, co jest niesłuszne i pozostaje w sprzeczności z powołanym przepisem.
Naruszenie to, przy brakującym jednym punkcie, miało więc istotny wpływ na wynik sprawy, co z kolei uzasadniało uchylenie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., zaskarżonej decyzji.
Sąd wskazał, odnosząc się do pytania nr 75, które brzmiało: "Według Kodeksu cywilnego, małżonek, w stosunku do którego orzeczono separację i któremu nie służy żadne prawo do lokalu mieszkalnego, w którym zamieszkiwał wspólnie ze swym współmałżonkiem aż do dnia jego śmierci, niebędący spadkobiercą swego małżonka:
(A) jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w dotychczasowym zakresie w ciągu trzech miesięcy od otworzenia spadku,
B) jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w dotychczasowym zakresie w ciągu miesiąca od otwarcia spadku,
C) w ogóle nie jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania.", iż sam fakt niewłaściwego powołania przez organ w tzw. kluczu odpowiedzi art. 923 i 9351 k.c. nie przesądza jeszcze z góry o wadliwości stawianego pytania. Niejednoznaczność stanu prawnego dotyczącego omawianej kwestii wynika przede wszystkim z treści art. 614 § 1 k.r.o., który stanowi: "Orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej." Sąd zauważył, iż przepis prawa materialnego regulujący, co do zasady, problem postawiony w zadanym pytaniu, to jest art. 923 § 1 k.c. może być traktowany jako lex specialis, o którym mowa w art. 614 § 1 k.r.o. in fine. Wskazywać na to może wykładnia systemowa treści art. 614 § 3 k.r.o. przy jednoczesnym rozumieniu art. 923 § 1 k.c. jako przepisu o charakterze humanitarnym, rodzącym uprawnienia o charakterze obligatoryjnym mające na celu ochronę podstawowych praw wdowca bądź wdowy. Stąd też Sąd uznał, iż na gruncie obowiązującego prawa możliwa jest obrona dwóch spośród trzech proponowanych odpowiedzi, co dyskwalifikuje to pytanie, jako pytanie egzaminacyjne.
Natomiast odnosząc się do pytania nr 186, które brzmiało: "Zgodnie z kodeksem postępowania administracyjnego i ustawą Prawo dewizowe postępowanie administracyjne prowadzone w sprawie indywidualnego zezwolenia dewizowego jest:
(A) jednoinstancyjne, (B) dwuinstancyjne, (C) trójinstancyjne", Sąd wskazał, iż zgodnie z art. 8 ust. 3 ustawy Prawo dewizowe do decyzji Prezesa Narodowego Banku Polskiego, wydanych w sprawach związanych z udzieleniem indywidualnych zezwoleń dewizowych stosuje się odpowiednio art. 127 § 3 k.p.a., w myśl którego od decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze nie służy odwołanie, jednakże strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy; do wniosku tego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji.
W tym stanie rzeczy, skoro wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy przysługuje "od decyzji wydanej w pierwszej instancji", a "do wniosku tego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań", to analiza literalnego brzmienia powyższych przepisów w powiązaniu z treścią § 1 oraz § 2 art. 127 k.p.a. może prowadzić, zdaniem Sądu, do wniosku, że decyzja wydana przez Prezesa Narodowego Banku Polskiego w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy jest wydana w drugiej instancji mimo tożsamości podmiotowej organu pierwszej i drugiej instancji. Analiza powyższych przepisów nie prowadzi zatem do jednoznacznego wniosku, iż w pytaniu nr 186 prawidłowa jest tylko odpowiedź (A), a nie wskazana przez P.K. odpowiedź (B), co również dyskwalifikuje to pytanie, jako pytanie egzaminacyjne.
Odnosząc się z kolei do pytania nr 82, które brzmiało: "Według kodeksu cywilnego, umowa najmu nieruchomości lub pomieszczenia zawarte na czas dłuższy niż rok.
A) musi być zawarta w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności,
B) musi być zawarta na piśmie pod rygorem nieważności,
C) powinna być zawarta na piśmie dla celów dowodowych"., Sąd wskazał, że zostało ono sformułowane w sposób nieprawidłowy. Zgodnie z art. 660 k.c. "Umowa najmu nieruchomości lub pomieszczenia na czas dłuższy niż rok powinna być zawarta na piśmie. W razie niezachowania tej formy poczytuje się umowę za zawartą na czas nie oznaczony." Powołany przepis, na podstawie którego sformułowane zostało powyższe pytanie egzaminacyjne, jako skutek niezachowania formy pisemnej wprowadza więc wystąpienie odmiennego skutku, niż wynikający z nieformalnej umowy stron. Jest to skutek ad eventum, a nie ad probationem przewidziany w propozycji odpowiedzi (C) wskazanej w kluczu jako prawidła.
Zatem prawidłowej odpowiedzi wśród propozycji w ogóle nie było, co także dyskwalifikuje to pytanie, jako pytanie egzaminacyjne.
W skardze kasacyjnej z dnia 12 listopada 2009 r. Minister Sprawiedliwości zaskarżył w całości wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W., zarzucając naruszenie:
- 1) przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:
- - art. 145 § 1 lit. c) p.p.s.a., przez uwzględnienie skargi P.K. i przyjęcie, że zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa materialnego, to jest art. 75i ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze, w związku z nieprawidłowym sformułowaniem pytań z egzaminu konkursowego na aplikacją adwokacką, to jest w sposób, który powoduje, że na pytania nr: 75 i 186 możliwe było udzielenie więcej niż dwóch prawidłowych odpowiedzi, a na pytanie nr 82, wskutek omyłki autora testu, nie można było w ogóle udzieli właściwej odpowiedzi;
- - art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez wzajemną sprzeczność w treści uzasadnienia wyroku polegającą na stwierdzeniu, iż na pytania nr: 75 i 186 możliwe było udzielenie więcej niż dwóch prawidłowych odpowiedzi, podczas gdy z innej części uzasadnienia wynika wprost, iż możliwe było udzielenie dwóch prawidłowych odpowiedzi;
- 2) przepisów prawa materialnego, to jest art. 75i ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze, przez błędne przyjęcie, że:
- - pytania nr: 75 i 186 zawierają więcej niż dwie możliwe do udzielenia odpowiedzi na podstawie obwiązujących przepisów prawa,
- - w pytaniu nr 82, wskutek omyłki autora testu, brak jest właściwej odpowiedzi wśród propozycji zamieszczonych w teście, podczas gdy odpowiedzi na te pytania wynikają z treści przepisów prawa, co oznacza, że odpowiedzi na te pytania spełniają wymogi określone w art. 75i ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze.
Wskazując na te naruszenia organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W uzasadnieniu, oprócz przytoczenia stanu faktycznego sprawy, organ podniósł, iż nie sposób zgodzić się z poglądami Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. dotyczącymi wadliwości pytania nr 75.
Wbrew stanowisku Sądu, z art. 923 k.c. wynika wprost odpowiedź na kwestionowane pytanie, skoro stanowi on, że uprawnionymi są "małżonek i inne osoby bliskie spadkobiercy". Zatem wyłącznie małżonek, a nie małżonek, w stosunku do którego orzeczono separację, jest podmiotem uprawnionym, zgodnie z art. 923 k.c.
Organ podniósł również, iż dokonana przez Sąd wykładnia art. 923 k.c. jest niezgodna, ze stanowiskiem komentatorów (np. A. Kidyba, E. Niezbecka, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom IV. Spadki, LEX, 2008; E. Gniewka, Kodeks cywilny. Komentarz; E. Skowrońskia – Bocian, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki), według którego małżonek, w stosunku do którego orzeczono rozwód lub separację jest wyłączony z kręgu osób uprawnionych do dalszego zamieszkiwania w ciągu trzech miesięcy od otwarcia spadku. Orzeczenie separacji wyklucza bowiem ochronę małżonka na podstawie art. 923 § 1 k.c.
Organ podniósł także, iż stanowisko Sądu jest sprzeczne z poglądem wyrażonym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 stycznia 2007 r., sygn. akt II GSK 273/06, w którym Sąd doszedł do wniosku, że pojęcie małżonka nie odnosi się do sytuacji istniejącej w razie orzeczenia separacji. W art. 614 § 1 k.r.o. chodzi o skutki wywoływane zarówno w sferze niemajątkowej, jak i majątkowej, na gruncie nie tylko prawa rodzinnego, ale generalnie w całym obszarze prawa.
Odnosząc się z kolei do stwierdzenia przez Sąd, że w pewnych okolicznościach współmałżonek w separacji może być zaliczony do osób bliskich spadkodawcy, organ podniósł, iż wobec definicji Sądu Najwyższego "rozkładu pożycia małżeńskiego’ zawartej w wytycznych z dnia 28 maja 1955 r., sygn. akt I CO 5/55, wskazującej, że: "Pożycie małżeńskie wyraża się w szczególnego rodzaju wspólnocie duchowej, fizycznej i gospodarczej. Rozkład jest zupełny, gdy nie istnieje między małżonkami więź duchowa, fizyczna ani gospodarcza.", nie można uznać, że małżonek pozostający w separacji jest nadal osobą bliską wobec swego separowanego małżonka. Za trafnością stanowiska nie przemawia powołany przez Sąd art. 614 § 3 k.r.o., ponieważ przepis ten został wprowadzony do k.r.o., gdyż było to konieczne wyłącznie z uwagi na to, że małżonków po orzeczeniu separacji nie obowiązuje już art. 23 k.r.o.
Końcowo organ zwrócił uwagę, iż w orzecznictwie ocena pytania nr 75 jest niejednolita (np. wyrok z dnia 27 kwietnia 2009 r., sygn. akt VI SA/Wa 301/09, wyrok z dnia 29 maja 209 r., sygn. akt VI SA/Wa 563/09).
Organu nie zgodził się również z poglądem wyrażonym w zaskarżonym wyroku, według którego analiza przepisów nie prowadzi do jednoznacznego wniosku, iż w pytaniu nr 186 prawidłowa jest tylko odpowiedź (A), a nie wskazana przez P.K. odpowiedź (B).
Organ zauważył, iż wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy jak i skutek, jaki wywołuje jego złożenie nie zmienia tego, iż wniosek ten został uregulowany osobno od instytucji klasycznego odwołania od decyzji, charakterystycznego dla postępowania administracyjnego. Wątpliwości może więc budzić charakter wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, ale nie to, czy postępowanie, w ramach którego strona ma prawo złożyć wniosek jest postępowaniem jedno- czy dwuinstancyjnym. Postępowanie w sprawie indywidualnego zezwolenia dewizowego jest bez wątpienia postępowaniem jednoinstancyjnym. Zgodnie z art. 8 ust. 3 ustawy Prawo dewizowe do decyzji Prezesa Narodowego Banku Polskiego stosuje się odpowiednio art. 127 § 3 k.p.a., który jak zauważa się w doktrynie, stanowi wyjątek od zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Wykładnia art. 8 ust. 3 ustawy Prawo dewizowego i art. 127 § 3 k.p.a. wskazuje, że wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy przez Prezesa NBP nie jest dewolutywny, a tym samym do ponownego rozpoznania sprawy dochodzi przez ten sam organ i w takim znaczeniu nie sposób mówić o klasycznej dwuinstancyjności postępowania.
W związku z tym, w ocenie organu, nie można zgodzić się ze stwierdzeniem Sądu, że pytanie nr 186 jest pytaniem wadliwym, a odpowiedź na nie wynika z wykładni systemowej dokonywanej przez organ oraz poglądów doktryny, albowiem odpowiedź wynika wprost z przepisów prawa.
Organ nie zgodził się również z twierdzeniem Sądu, że pytanie nr 82 nie spełnia kryterium, według którego tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa i że żadnej z podanych w tym pytaniu odpowiedzi nie można uznać za prawidłową.
Organ podniósł, iż istota niniejszego pytania dotyczy nie skutków materialnoprawnych wywołanych brakiem formy pisemnej, lecz skutków, jakie może wywołać niezachowanie takiej formy w ewentualnym procesie.
Organ wskazał, iż pytanie odnosiło się jedynie do formy na piśmie dla celów dowodowych. Stąd też jedyną prawidłową odpowiedzią była odpowiedź (C).
W ocenie Ministra Sprawiedliwości pytanie nr 82 jest prawidłowe i w pełni odpowiada kryterium określonym w art. 75i ust. 1 oraz w art. 75a ust. 3 ustawy – Prawo o adwokaturze. Zakwestionowane pytanie zostało sformułowane w sposób jednoznaczny i zawiera tylko jedną prawidłową odpowiedź. Nie uzasadnione jest wobec tego twierdzenie, że przedmiotowe pytanie nie zawiera żadnej prawidłowej odpowiedzi.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną z dnia 9 grudnia 2009 r. P.K. wniosła o uwzględnienie argumentacji przytoczonej w skardze odnoszącej się do pytania nr 109, a także podniosła, iż pytania egzaminacyjne powinny być sformułowane w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości, a więc zgodnie z wymogami stawianymi pytaniom testowym na egzamin konkursowy na aplikacją.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Zakres kontroli sądu odwoławczego w stosunku do zaskarżonego orzeczenia jest zdeterminowany, poza przypadkami nieważności postępowania, granicami środka zaskarżenia. Stosownie bowiem do art. 183 § 1 zd. pierwsze p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.
Minister Sprawiedliwości oparł niniejszą skargę kasacyjną na obu podstawach kasacyjnych z art. 174 p.p.s.a.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., należy przede wszystkim zauważyć, iż powołany przepis stanowi jedną z podstaw prawnych orzeczenia sądu pierwszej instancji, kończącego proces kontroli sądowej pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu (art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i ma zastosowanie wówczas, gdy sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, o ile mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Zatem obowiązkiem skarżącego było wskazanie konkretnego przepisu prawa procesowego (oprócz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.) oraz wykazanie, w jaki sposób został on naruszony i czy mogło to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ nie wywiązał się z tego obowiązku. Z przedstawionej w skardze kasacyjnej argumentacji można jedynie wywnioskować, iż organ nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji w kwestii oceny, w świetle art. 75i ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze, pytań nr: 75, 186 i 82 testu egzaminacyjnego, co ewentualne uzasadniałoby postawienie zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.
Podsumowując, za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.
Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., należy wskazać, iż przepis ten może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną jedynie wówczas, gdy uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska, co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę orzekania zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. uchwała z dnia 15 lutego 2010 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego, sygn. akt II FPS 8/09). W przeciwnym wypadku, zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., należy połączyć z innymi przepisami postępowania sądowoadministracyjnego lub administracyjnego.
Przenosząc to na grunt sprawy, należy stwierdzić, iż autor skargi kasacyjnej nie wykazał, aby zaistniały przesłanki do wskazania art. 141 § 4 p.p.s.a. jako samodzielnej podstawy zaskarżenia, zaś zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. okazał się niezasadny. Analiza zaskarżonego orzeczenia prowadzi bowiem do wniosku, że zawiera ono wszystkie obligatoryjne elementy (zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzuty podniesione w skardze, stanowisko strony przeciwnej, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a także wskazanie co do dalszego postępowania), o jakich mowa w powołanym przepisie, jak też wskazuje, jaki stan faktyczny sprawy został przez sąd przyjęty za podstawę orzekania i dlaczego. Poza tym wbrew twierdzeniom organu, uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie jest wewnętrznie sprzeczne.
Sąd pierwszej instancji w sposób jasny i zwięzły przedstawił stan faktyczny sprawy wraz z powołaniem się na obowiązujący w tym zakresie stan prawny oraz wyjaśnił, dlaczego poddane kontroli sądu postępowanie egzaminacyjne częściowo narusza prawo materialne (s. 5-8). Po zapoznaniu się z treścią wyroku nie można mieć wątpliwości co do wyrażonego przez Sąd stanowiska, w tym że propozycja odpowiedzi na konkretne pytanie powinna zawiera tylko jedną prawidłową odpowiedź. Dokonana przez Sąd ocena całokształtu okoliczności zaistniałych w sprawie, również i tych, które nie zostały zakwestionowane w skardze mieści się w granicach przyznanych sądowi uprawnień (art. 134 § 1 p.p.s.a.), stosownie do których sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Podsumowując, za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a.
Przechodząc do rozpoznania zarzutu naruszenia prawa materialnego, należy przypomnieć, iż w myśl art. 75i ust. 1 ustawa – Prawo o adwokaturze, w stanie obowiązującym w 2008 r., egzamin konkursowy polegał na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna była prawidłowa. Kandydat mógł wybrać tylko jedną odpowiedź. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt.
Zdaniem organu, Sąd pierwszej instancji błędnie przyjął, iż pytania nr: 75, 186 i 82 testu egzaminacyjnego zostały sformułowane z naruszeniem wskazanego powyżej przepisu.
Z tym stanowiskiem nie sposób się jednak zgodzić.
Na tle powołanego przepisu w orzecznictwie administracyjnym utrwalił się pogląd, iż mająca zastosowanie w postępowaniu egzaminacyjnym na aplikację adwokacką reguła testu jednokrotnego wyboru wyklucza możliwość zamieszczania w pytaniach propozycji odpowiedzi, z których więcej niż jedna jest prawidłowa. Przyjmuje się również, iż pytania egzaminacyjne winny być konstruowane w sposób jasny, precyzyjny, jednoznaczny i niewątpliwy, na podstawie dziedzin prawa i instytucji prawnych ukształtowanych przez prawo pozytywne. Treść tych pytań nie może również wprowadzać w błąd uczestników konkursu, w tym uniemożliwiać zakreślenie prawidłowej odpowiedzi. Udzielenie odpowiedzi nie powinno również wymagać dokonania wykładni systemowej czy też znajomości poglądów doktryny i orzecznictwa.
W kontekście powyższych uwag za słuszne należy więc uznać stanowisko Sądu pierwszej instancji, co do pytania nr 75.
Pytanie to, miało na celu, jak należy wnioskować w związku z odwołaniem się w jego treści wprost do Kodeksu cywilnego oraz powołanie się w tzw. "kluczu odpowiedzi" na art. 923 i art. 9351 k.c., sprawdzenie wiedzy kandydata ze znajomości przepisów z zakresu dziedziczenia. Udzielenie odpowiedzi na to pytanie, z uwagi, iż uprawnienie do mieszkania, o jakim mowa w tym pytaniu dotyczyło małżonka, w stosunku do którego orzeczono separację i któremu nie służyło prawo do lokalu mieszkalnego, w którym zamieszkiwał wraz ze współmałżonkiem aż do dnia jego śmierci, niebędąc jego spadkobiercą, wymagało uwzględnienia dodatkowo art. 614 § 1 k.r.o.
W związku z czym powstała sytuacja, w której możliwa była obrona dwóch spośród trzech proponowanych odpowiedzi, co dyskwalifikuje to pytanie, jako pytanie egzaminacyjne.
Jak zauważył Sąd pierwszej instancji uprawnienie wynikające z art. 923 § 1 k.c. przysługuje także "innej osobie bliskiej" spadkodawcy, którą w określonych stanach faktycznych może być również małżonek, w stosunku do którego orzeczono separację. Dlatego też zakreślenie prawidłowej odpowiedzi wymagałoby wprowadzenia dodatkowego założenia, z którego wynikałoby, iż małżonek, w stosunku do którego orzeczono separację nie jest osobą bliską względem swojego współmałżonka. Brak takiego zastrzeżenia w pytaniu nr 75 prowadzi więc do wniosku, że sposób, w jaki zostało ono sformułowane narusza art. 75i ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze.
Za słuszne należy również uznać stanowisko Sądu pierwszej instancji, co do pytania nr 186.
Udzielenie prawidłowej odpowiedzi na to pytanie wymagało również dokonania pewnego założenia, a mianowicie czy dwuinstancyjność postępowania ma być rozumiana w znaczeniu materialnym czy też formalnym. Ma to o tyle istotne znaczenie, że w aspekcie materialnym dwuinstancyjność postępowania polega na prawnej możności dwukrotnego rozstrzygnięcia tej samej sprawy pod względem merytorycznym, co niekoniecznie musi się wiązać z przesunięciem uprawnień do ponownego rozpatrzenia sprawy na organ wyższej instancji, w przeciwieństwie do dwuinstancyjności postępowania pojmowanej w aspekcie formalnym.
Zagadnienie dwuinstancyjności postępowania było przedmiotem rozważań zarówno doktryny jak i orzecznictwa, przy czym w orzecznictwie dominuje postrzeganie dwuinstancyjności postępowania w ujęciu materialnym. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 22 lutego 2007 r., sygn. akt II GPS 2/06, wyraził pogląd, że "...wniosek strony przewidziany w art. 127 § 3 k.p.a. uruchamia tok instancji w znaczeniu procesowym, bez konieczności jego budowania na hierarchicznej strukturze organów administracji publicznej." Z podobnego założenia wyszedł Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z dnia 15 grudnia 2008 r., sygn. akt P 57/07, orzekł, że art. 24 § 1 pkt 5 w związku z art. 27 § 1 i art. 127 § 3 k.p.a. " (...) w zakresie, w jakim nie wyłącza członka samorządowego kolegium odwoławczego z postępowania z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, gdy członek ten brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji, jest niezgodny z art. 2 w związku z art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej".
Trybunał Konstytucyjny stwierdził też, że: "(...) kształtując konstytucyjne prawo każdej ze stron do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, posłużono się w nim ogólnym sformułowaniem "zaskarżenie", pozwalającym na objęcie jego zakresem różnych, specyficznych dla danej procedury, środków prawnych, których wspólną cechą jest umożliwienie stronie uruchomienia weryfikacji wydanego w pierwszej instancji orzeczenia bądź decyzji. Ponadto jest możliwa konkretyzacja tego sformułowania, polegająca na wskazaniu tych elementów środka prawnego, które są wystarczające do realizacji omawianego prawa, i nie ma tu decydującego znaczenia przyjmowany w doktrynie podział na środki odwoławcze i inne środki zaskarżenia. Trzeba bowiem uwzględniać całokształt unormowań determinujących przebieg określonego postępowania, bo nie zawsze jest możliwe takie ukształtowanie procedury, aby w sprawie orzekał organ wyższej instancji".
W świetle powyższych rozważań nie sposób więc przyznać rację Ministrowi Sprawiedliwości gdy twierdzi, że pytanie nr 186 zostało sformułowane w sposób umożliwiający udzielenie prawidłowej odpowiedzi, przez co nie został naruszony art. 75i ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze.
Za słuszne należy uznać także stanowisko Sądu pierwszej instancji, co do pytania nr 82.
W skardze kasacyjnej organ podniósł, iż istota niniejszego pytania dotyczyła nie skutków materialnoprawnych wywołanych brakiem formy pisemnej, lecz skutków, jakie może wywołać niezachowanie takiej formy w ewentualnym procesie, co jest nieprawidłowym założeniem. Rolą kandydata nie jest bowiem odczytywanie intencji, w jakiej to pytanie egzaminacyjne zostało zadane. Natomiast, jeśli organ chciał zapytać o skutki procesowe niezachowania formy pisemnej dla umowy najmu zawieranej na czas dłuższy niż rok, to powinien był to wyraźnie zaznaczyć w treści pytania.
Należy jednak zauważyć, iż wśród zaproponowanych odpowiedzi na to pytanie brak jest odpowiedzi właściwej.
Przepis prawa materialnego, to jest art. 660 k.c., na podstawie którego zostało sformułowane to pytanie, jako skutek niezachowania formy pisemnej wprowadza odmienny skutek, niż wynikający z nieformalnej umowy stron, to jest skutek ad eventum, a nie jak to zostało przewidziane w propozycji odpowiedzi (C) wskazanej w kluczu jako prawidłowa– ad probationem.
Słuszność wyrażonego przez Sąd pierwszej instancji poglądu potwierdza także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1998 r., sygn. akt III CKN 544/98, w którym został wyrażony pogląd, iż: "(1) Określona w art. 660 k.c. forma zawarcia umowy jest formą pisemną zastrzeżoną jedynie dla wywołania określonych skutków czynności prawnej, a więc formą ad eventum, o której stanowi art. 74 § 1 zd. drugie k.c. (2) Kwestia zachowania wymaganej formy przy zawieraniu umowy dzierżawy na czas dłuższy niż rok pozostaje bez znaczenia dla ważności samej umowy dzierżawy, natomiast ma ona rozstrzygające znaczenie w odniesieniu do temporalnego ukształtowania wynikającego z niej stosunku prawnego dzierżawy. (3) Wyłączenie w art. 74 § 1 zd. 2 k.c. ograniczeń dowodowych, o których mowa w art. 74 § 1 zd. 1 k.c. przesądza tylko o dopuszczalności dowodzenia, przy pomocy tychże dowodów, samego faktu dokonania czynności prawnej.
Przepis ten nie pozwala natomiast czynienia tą drogą ustaleń w kwestii temporalnego ukształtowania stosunku prawnego wynikającego z dokonanej czynności prawnej. W tej ostatniej kwestii rozstrzyga bowiem treść art. 660 k.c."
Tak więc zarówno odpowiedź (C) najbardziej zbliżona do prawidłowej, jak i pozostałe odpowiedzi nie zawierały odpowiedzi prawidłowej, co prowadzi do wniosku, że omawiane pytanie również zostało sformułowane z naruszeniem art. 75i ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze.
Konstruując pytania egzaminacyjne organ powinien bowiem pamiętać, że dotyczą one egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką, a nie egzaminu adwokackiego, którego zadaniem jest sprawdzenie przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu adwokackiego. Nie oznacza to oczywiście, że pytania egzaminacyjne mają wiernie przytaczać jeden, konkretny przepis prawa. Natomiast postawienie w teście pytań, na które odpowiedź w doktrynie i judykaturze nie jest jednoznaczna czy też nie wskazanie w ogóle prawidłowej odpowiedzi, stoi w sprzeczności z art. 75i ust. 1 ustawy - Prawo o adwokaturze.
Konkludując, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługują na uwzględnienie.
Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.