Uzasadnienie
Wyrokiem z 25 października 2017 r. (sygn. akt I SA/Bk 790/17) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku (dalej: WSA) oddalił skargę M. K. (dalej: skarżący) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Białymstoku (dalej: Dyrektor IAS) z [...] czerwca 2017 r. (nr [...]) w przedmiocie kary pieniężnej za urządzanie gier na automacie poza kasynem gry.
WSA orzekał w następującym stanie sprawy.
W dniu [...] października 2016 r. funkcjonariusze celni przeprowadzili kontrolę przestrzegania przepisów ustawy z 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 471; dalej: ugh) w sklepie spożywczo-przemysłowym przy ul. [...] w [...], w którym działalność gospodarczą prowadził skarżący. W wyniku kontroli stwierdzono eksploatowanie we wskazanym lokalu urządzenia o nazwie [...] Quizomat. W trakcie kontroli przeprowadzono eksperyment polegający na odtworzeniu przebiegu gry na urządzeniu. W protokole z kontroli wskazano, że kontrolowane urządzenie umożliwia rozgrywanie gier na automatach w rozumieniu art. 2 ust. 3 ugh, ponieważ jest ono urządzeniem elektronicznym, realizuje wygrane pieniężne i rzeczowe, a gry na urządzeniu zawierają element losowości.
Ponadto w toku prowadzonego postępowania karnego skarbowego uzyskano umowę dzierżawy powierzchni zawartą 24 sierpnia 2016 r. pomiędzy [...] Sp. z o.o. z siedzibą w Białymstoku a skarżącym jako wydzierżawiającym, której przedmiotem jest dzierżawa powierzchni stanowiącej część wspomnianego lokalu skarżącego. W postępowaniu karnym skarbowym została też sporządzona opinia biegłego, z której wynika, że skontrolowany automat jest urządzeniem elektronicznym, umożliwia uzyskanie wygranej pieniężnej i rzeczowej, gry na automacie mają charakter komercyjny, przebieg gry ma charakter losowy i jednocześnie zawiera element losowości, uzyskane wyniki gry są nieprzewidywalne i niezależne od woli i zręczności grającego.
Decyzją z [...] marca 2017 r. Naczelnik Podlaskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Białymstoku wymierzył skarżącemu karę pieniężną w wysokości 12 000 zł za urządzenie gier na wspomnianym automacie poza kasynem gry. W podstawie prawnej decyzji wskazano: art. 2 ust. 3 i 4, art. 6 ust. 1, art. 8, art. 14 ust. 1, art. 89 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2, art. 90 i art. 91 ugh.
Skarżący złożył odwołanie od tej decyzji.
Decyzją z [...] czerwca 2017 r. Dyrektor IAS utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Celno-Skarbowego. Organ odwoławczy za niezasadne uznał twierdzenia skarżącego, że quizomaty nie są automatami losowymi i nie były na nich urządzane bądź prowadzone gry losowe. Zdaniem Dyrektora IAS, skarżący jest urządzającym gry na automacie, ponieważ wydzierżawił powierzchnię pod automat, umożliwił wstawienie automatu do lokalu jego właścicielowi, zapewnił ciągłość gry na automacie przez udostępnienie go do publicznego korzystania i podłączenie do sieci elektrycznej, a dzierżawca zobowiązał się płacić skarżącemu miesięczny czynsz dzierżawny w wysokości 35% od sumy dochodów uzyskanych w uruchomionym quizomacie, co świadczy o prowadzeniu wspólnego przedsięwzięcia. Ponadto ani właściciel automatu, ani skarżący nie posiadali koncesji lub zezwolenia na prowadzenie gier na automatach.
Skarżący złożył do WSA skargę na decyzję Dyrektora IAS.
WSA oddalił skargę.
WSA za niezasadne uznał zarzuty, że gry urządzane na skontrolowanym urządzeniu nie są grami na automatach w rozumieniu art. 2 ust. 3 ugh i art. 2 ust. 5 ugh. Z zebranych dowodów wynika bowiem, że gracz nie był w stanie przewidzieć rezultatu przeprowadzonej gry, jak również nie miał wpływu na odpowiednie ustawienie bębnów, a zatem gra miała charakter losowy, zawierając jednocześnie element losowości. Ponadto ustalono, ze skontrolowany automat jest urządzeniem elektronicznym, które realizuje wygrane pieniężne.
WSA podzielił również ocenę organów w zakresie uznania skarżącego za podmiot urządzający gry na automatach. Sąd wskazał, że zgodnie z językową definicją "urządzającym gry" jest podmiot, który zapewnia (stwarza, organizuje) komuś warunki umożliwiające udział m.in. w grze na automatach prowadzonej poza kasynem gry. Sąd wskazał, że skarżący, posiadający tytuł prawny do lokalu, wydzierżawił część powierzchni lokalu, na której został posadowiony automat, umożliwił jego wstawienie, zapewnił ciągłość gry na tym automacie przez udostępnienie go do publicznego korzystania i podłączenie do sieci elektrycznej, a także osiągał korzyści finansowe z działania quizomatu w wysokości 35% od sumy miesięcznych dochodów netto.
Sąd dodał, że skarżący musiał mieć świadomość komercyjnego charakteru gier na automacie, gdyż wiedział o wygranych pieniężnych wypłacanych bezpośrednio przez urządzenie i o potrzebie zasilenia pieniężnego urządzenia dla uruchomienia gier. W konsekwencji WSA stwierdził, że skarżący przez zorganizowanie warunków umożliwiających korzystanie ze spornego automatu stał się podmiotem urządzającym gry hazardowe poza kasynem gry, podlegającym karze pieniężnej stosownie do art. 89 ust. 1 pkt 2 ugh.
Sąd I instancji uwzględnił ponadto, że Minister Rozwoju i Finansów, działając w trybie art. 2 ust. 6 ustawy o grach hazardowych, decyzją z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] rozstrzygnął, iż gry pod nazwą "Konkurs Wiedzy Powszechnej" rozgrywane na ww. urządzeniu są grami na automatach w rozumieniu przepisów powołanej ustawy. Gra na spornym urządzeniu przebiega w taki sam sposób jak wyżej opisany, co potwierdza sprawozdanie z badań przeprowadzonych przez Jednostkę Badająca upoważnioną przez Ministra Finansów.
Skarżący złożył skargę kasacyjną od wyroku WSA, zaskarżając to orzeczenie w całości. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi co do istoty (ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA), a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych za obie instancje. Oświadczył też, że zrzeka się rozprawy.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:
- 1) art. 89 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 ugh przez błędną wykładnię pojęcia "urządzającego gry" w świetle okoliczności faktycznych sprawy, jako obejmującego również podmiot, którego czynności sprowadzały się do wynajęcia powierzchni lokalu podmiotowi eksploatującemu automaty, bez dokonywania, zgodnie z materiałem zebranym w sprawie, żadnych innych czynności dotyczących organizacji gier, a tym samym niezasadne objęcie skarżącego zakresem podmiotowym normy z art. 89 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 ugh w zw. z art. 14 ust. 1 ugh i niezasadne nałożenie na skarżącego kary pieniężnej za "urządzanie" gier na automatach;
- 2) art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 693 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 459 ze zm.; dalej: kc) przez dokonanie przez WSA (także w drodze aprobaty ustaleń organu) błędnej wykładni umowy zawartej pomiędzy [...] Sp. z o.o. oraz skarżącym wskutek przyjęcia, że z umowy tej wynikają dla skarżącego prawa i obowiązki wykraczające poza typowe i zwykłe obowiązki wydzierżawiającego, podczas gdy treść umowy nie świadczy o podejmowaniu przez skarżącego jakiejkolwiek działalności możliwej do określenia mianem "urządzania gier", ani też nie powodują odmiennej kwalifikacji umowy niż jako umowy dzierżawy powierzchni.
W uzasadnieniu skarżący stwierdził w szczególności, że błędne jest przyjęcie, iż pojęcie "urządzającego gry" może być wypełnione wyłącznie przez czynność cywilnoprawną polegającą na oddaniu w dzierżawę innemu podmiotowi (dzierżawcy) części powierzchni lokalu. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie wskazuje na żadne inne czynności, poza zawarciem przedmiotowej umowy, które wykraczałyby poza zwykły zakres czynności obciążających stronę umowy dzierżawy. Również z brzmienia umowy w żaden sposób nie wynika, że zgodna wola stron wykraczała poza zamiar dzierżawy części powierzchni oraz eksploatacji urządzeń na danej powierzchni. Chybione jest też utożsamianie przez organ kwoty uzyskiwanej przez skarżącego tytułem miesięcznego czynszu za dzierżawę powierzchni lokalu pod automat z czerpaniem przez niego miesięcznego zysku z nielegalnego urządzania gier na tym automacie.
Skarżący dodał, że w przepisach ugh nie ma tożsamości pomiędzy urządzaniem gier a zawarciem umowy zobowiązaniowej oddającej prawo do korzystania z lokalu. Ponadto urządzanie gier ma charakter wyraźnie następczy względem uzyskania prawa do powierzchni, na której dopiero gry mają być urządzane, na co wskazuje treść art. 35 pkt 6 ugh.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor IAS (reprezentowany przez radcę prawnego) wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Stwierdził w szczególności, że istotą umowy dzierżawy lokalu jest oddanie przez wydzierżawiającego pomieszczenia w celu uzyskiwania przez dzierżawcę pożytków. Skoro łącząca strony umowa dotyczyła wykonywania dodatkowo przez wydzierżawiającego innych czynności, to mamy do czynienia z umową mieszaną, w której świadczenia skarżącego wykraczają poza kwestie lokalowe, a jeżeli tak, to WSA słusznie uznał skarżącego za urządzającego gry hazardowe, ponieważ owe czynności były nakierowane wprost na stałe i bezawaryjne umożliwienie korzystania potencjalnym graczom z ustawionych w lokalu automatów.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 182 § 2 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Wobec tego, że taka sytuacja w rozpatrywanym przypadku nie ma miejsca, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym.
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i w związku z tym nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje konkretną sprawę w granicach zarzutów skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny zostały wymienione w § 2 powołanego artykułu. W niniejszej sprawie nie występuje żadna z okoliczności stanowiących o nieważności postępowania prowadzonego przez WSA w Białymstoku.
Zarzuty skargi kasacyjnej skonstruowane zostały na podstawie kasacyjnej z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. i dotyczą naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i zastosowanie. Sporną, wymagającą rozstrzygnięcia sprawą jest ocena stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i organów administracji co do tego, czy skarżącemu zasadnie przypisano przymiot urządzającego gry na automacie w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 ustawy o grach hazardowych.
W tej kwestii podkreślenia przede wszystkim wymaga, że stan prawny rozpatrywanej sprawy kształtowały przepisy ustawy o grach hazardowych w brzmieniu poprzedzającym wejście w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o grach hazardowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 88), która wprowadziła do art. 89 ust. 1 ustawy o grach hazardowych osobną podstawę do wymierzenia kary posiadaczowi lokalu, w którym znajdują się niezarejestrowane automaty do gier (art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4). Na gruncie omawianej regulacji w brzmieniu poprzedzającym wejście w życie wspomnianej nowelizacji Naczelny Sąd Administracyjny przyjmował, że sankcja z art. 89 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 89 ust. 2 pkt 2 u.g.h. może zostać nałożona na więcej niż jeden podmiot, w sytuacji gdy każdemu z nich można przypisać cechę "urządzającego gry" na tym samym automacie w tym samym miejscu i czasie. Wynika to z szerokiego zakresu definicji podmiotu "urządzającego gry na automatach" jaką należy przyjąć na potrzeby tego rodzaju postępowań.
Wykładnia tego pojęcia, umożliwiająca nakładanie kar administracyjnych na więcej niż jeden podmiot, jest niezbędna jeżeli system kontroli i skuteczność przewidzianych przez ustawodawcę sankcji ma mieć realny charakter, zwłaszcza zaś jeżeli spojrzy się na to zagadnienie z perspektywy eliminowania sytuacji obejścia bądź nadużycia prawa przez podmioty uczestniczące w działalności hazardowej. Nie do pogodzenia bowiem z zasadą skuteczności stanowionego prawa byłaby taka wykładnia przepisów ustawy hazardowej, która w istocie pozostawiałaby bez kontroli i sankcji np. sytuacje tworzenia pozorów urządzania gier na automatach przez jeden podmiot, a więc też jego nominalnej odpowiedzialności, podczas gdy w rzeczywistości gry na automacie urządzane byłyby również na rachunek innego podmiotu jako element wspólnego przedsięwzięcia.
Jednocześnie NSA prezentował stanowisko, że kwestia procentowego ustalenia czynszu najmu nie przesądza sama przez się o udziale w urządzaniu gier na automatach. Przy ocenie, czy podmiot nie powinien zostać uznany za urządzającego gry na automacie niezbędne jest odwołanie się do wszystkich elementów stanu faktycznego (zob.: wyrok z dnia 9 listopada 2016 r. sygn. akt II GSK 2736/16, tak też wyrok z dnia 20 kwietnia 2017 r. sygn. akt II GSK 5233/16, CBOSA).
Zgodzić należy się z Sądem I instancji, że w obecnie rozpatrywanej sprawie organy dokonały niezbędnych ustaleń i ich oceny. O zasadności przyjęcia, że skarżący był urządzającym gry na automatach w rozumieniu omawianej regulacji, świadczy nie tylko sposób określenia wysokości czynszu, ale także towarzyszące temu okoliczności, w szczególności prawa i obowiązki wynikające z umowy zawartej pomiędzy skarżącym a spółką, która dostarczyła urządzenie do lokalu. Jak trafnie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny, na mocy wskazanej umowy skarżący zobowiązał się nie tylko do udostępnienia powierzchni lokalu, ale również do udostępniania energii elektrycznej celem umożliwienia działania automatów, do ciągłości prowadzenia działalności gospodarczej przez czas trwania umowy, do zapewnienia niezbędnych środków bezpieczeństwa oraz odpowiedniego zabezpieczenia technicznego w celu uzyskania największego poziomu ochrony automatów. Organy wykazały, że skarżący udostępniał automat do użytkowania, zapewniał warunki umożliwiające korzystanie z nich, na nim też spoczywała odpowiedzialność za prawidłowe działanie tego urządzenia.
Przeciwko przyjęciu, że działalność skarżącego ograniczała się wyłącznie do "wydzierżawienia powierzchni lokalu" przemawiają postanowienia umowy, w tym: uregulowanie dotyczące ochrony praw autorskich do programów komputerowych zawarte w części określającej przedmiot umowy (§1 pkt 3), uregulowanie wiążące zapłatę czynszu z chwilą uruchomienia automatów i zakończenia ich eksploatacji (§3 pkt 1), jak również uregulowanie wskazujące, że strony umowy przewidywały, że w związku z funkcjonowaniem i eksploatacją urządzenia niezbędne będzie korzystanie przez skarżącego z obsługi prawnej (§6 pkt 3 umowy).
Powyższe prowadzi do wniosku, że ustalenia organów były zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, ich ocena przebiegała z uwzględnieniem całego zgromadzonego materiału dowodowego. Działanie organów odpowiadało więc standardom wynikającym z art. 121 § 1, art. 122, art. 187 § 1 oraz art. 191 Ordynacji podatkowej.
Całkowicie chybiony okazał się zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia przez WSA przepisów Kodeksu cywilnego przy interpretacji postanowień umowy. Zasady prowadzenia postępowania dowodowego i oceny zgromadzonych dowodów w postępowaniu administracyjnym regulowały powołane przepisy Ordynacji podatkowej. Działając zgodnie z tymi przepisami organy, a także kontrolujący ich działalność Sąd I instancji, nie dokonywały klasyfikacji umowy i analizy jej zgodności z przepisami prawa cywilnego, a prawidłowo zwróciły uwagę na te elementy umowy, które są istotne z punktu widzenia norm prawa administracyjnego.
Biorąc pod uwagę prawidłowo ustalony i niepodważony przez autora skargi kasacyjnej stan faktyczny sprawy oraz przeprowadzoną w sposób prawidłowy wykładnię przepisów prawa materialnego znajdujących zastosowanie w sprawie, Sąd I instancji zasadnie przyjął, że zostały spełnione przesłanki pociągnięcia adresata zaskarżonej decyzji do odpowiedzialności na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 2 ustawy o grach hazardowych i wymierzenie mu w związku z tym kary pieniężnej, a w konsekwencji oddalił skargę.
Wobec powyższego, na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w pkt 1 sentencji.
O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto stosownie do art. 204 pkt 1 p.p.s.a. i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b oraz z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a i § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 265).