Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 3 lutego 2016 r. sygn. akt VI SA/Wa 2149/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skarg [...] Szkoły [...] w W. oraz M. J. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu, uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Dyrektora [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia w W. z dnia [...] czerwca 2014 r. i zasądził na rzecz skarżących zwrot kosztów postępowania.
Ze stanu faktycznego sprawy przyjętego przez Sąd I instancji wynika, że pismem z kwietnia 2013 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W., złożył wniosek o rozpatrzenie sprawy w zakresie objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym M. J. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że w trakcie przeprowadzonej u płatnika składek – w [...] Szkole [...] w W. kontroli ustalił, że ubezpieczona nie została zgłoszona do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu zawartych umów.
Dyrektor [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia zawiadomił płatnika składek - [...] Szkołę [...] w W. oraz ubezpieczonego o wszczętym postępowaniu. W odpowiedzi ubezpieczona podniosła m.in., że umowy zawarte przez nią z [...] w W. są umowami o dzieło, gdyż dotyczą wykonania określonego rezultatu, obejmującego koncepcyjne opracowanie i przeprowadzenie autorskiego cyklu wykładów oraz stworzenie i dobór materiałów dydaktycznych odpowiednich do opracowanego kursu. Ponadto wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z materiałów dydaktycznych opracowanych przez siebie, z przesłuchania Kanclerza [...] Szkoły [...] oraz z protokołu kontroli ZUS, która odbyła się u płatnika składek w 2008 r.
Płatnik składek podniósł, że zamiarem jego oraz ubezpieczonego było zawarcie umów o dzieło.
Dyrektor [...] Oddziału Wojewódzkiego NFZ odmówił dopuszczenia części dowodów, podnosząc, że okoliczności, na które miały być przeprowadzone dowody zostały już wyjaśnione na podstawie obszernego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. Jako bezprzedmiotowe dla sprawy organ zakwalifikował także umowy o dzieło i decyzje ZUS dotyczące innych ubezpieczonych oraz wyroki Sądu Okręgowego w W. Przychylając się natomiast do prośby stron, organ I instancji wystosował do ZUS prośbę o przekazanie będących w posiadaniu organu rentowego materiałów dydaktycznych oraz sylabusów opracowanych przez ubezpieczoną, co ZUS uczynił.
Następnie Dyrektor [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia decyzją z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...] stwierdził, że M. J. podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu wykonywania umowy o świadczenie usług zawartą z [...] Szkołą [...] w W. w okresach od 1 października 2007 r. do 30 września 2008 r., od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r., od 15 lutego 2010 r. do 30 września 2010 r., od 5 listopada 2010 r. do 30 września 2012 r.
Po rozpatrzeniu odwołań M. J. oraz [...] Szkoły [...] w W. od powyższej decyzji Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r. utrzymał ją w mocy.
W uzasadnieniu organ podkreślił, że M. J. realizowała umowę zawartą z płatnikiem, której przedmiotem było: przygotowanie i zaprezentowanie słuchaczom płatnika wykładów z metodyki języka angielskiego, praktycznej nauki języka angielskiego (umowa z dnia [...] października 2003 r.) oraz przygotowanie seminarium licencjackiego i magisterskiego oraz dydaktyki; opracowanie sylabusów tych wykładów; opracowanie i udostępnienie osobom materiałów dydaktycznych i szkoleniowych w zakresie objętym przedmiotem wykładu; zrealizowanie warsztatów i konsultacji merytorycznych dotyczących wykładu według oryginalnych metod opracowanych przez autora po uzgodnieniu z zamawiającym; opracowanie tematów, zadań i testów do sprawdzianów oraz ich przeprowadzenie według wskazówek i zaleceń zamawiającego; przeprowadzenie zaliczeń i egzaminów zgodnie z harmonogramem roku akademickiego. Zgodnie z umowami ubezpieczona zobowiązana była do odbywania zajęć w terminach wynikających z planu zajęć sporządzonego przez płatnika, w przypadku, gdy zajęcia nie mogły się odbyć w terminach wynikających z planu zajęć ubezpieczona miała obowiązek ustalić z płatnikiem dodatkowy termin przeprowadzenia zajęć, strony ustaliły stawkę godzinową oraz ostateczny termin wykonania dzieła, a ubezpieczona była zobowiązana do składania comiesięcznego sprawozdania z wykonania części dzieła (przyjęcie sprawozdania bez zastrzeżeń było poczytywane jako odbiór dzieła), zainteresowana miała otrzymać wynagrodzenie z tytułu wykonania dzieła oraz przeniesienia majątkowych praw autorskich.
W związku z powyższym organ uznał, że ubezpieczona wykonywała obowiązki, które mieszczą się w ramach prac edukacyjnych. Zdaniem organu, trudno uznać, że umowy polegały na dostarczeniu określonych wyników swojej pracy w postaci dzieła (w myśl przepisów o umowie o dzieło zawartych w kodeksie cywilnym). Również wypracowane materiały dydaktyczne, koncepcje przeprowadzenia autorskiego cyklu wykładów czy sylabusy oraz ich dobór, nie spełniają kryterium uznania ich za samoistny i niezależny wynik w postaci dzieła. Mają one charakter techniczny, przygotowawczy i funkcjonują jako pomoc naukowa dla wykładowcy bądź studenta. Dziełem w myśl przepisów kodeksu cywilnego nie może być świadczenie usług dydaktycznych, zaś wiedzę zdobytą przez odbiorców, czy informacje pozyskane przez słuchaczy wykładu trudno uznać za rezultaty niematerialne, bowiem nie są określone i pewne w momencie zawierania umowy.
[...] Szkoła [...] w W. oraz M. J. wniosły na powyższą decyzję skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, podnosząc m.in., że organ błędnie ocenił umowy łączące strony, opierając się w pierwszej kolejności na dosłownym brzmieniu umów, z pominięciem zgodnego zamiaru stron i celu umów. Skarżący podkreślili, że działali w zaufaniu do stanowiska Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. wyrażonego w protokole kontroli z 2008 r. co do rodzaju umowy cywilnoprawnej i skutków z tym związanych w sferze podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a.", uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą.
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji podkreślił, że organ naruszył w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, a także art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla prawidłowego i pełnego rozstrzygnięcia sprawy oraz dokonanie dowolnej oceny dowodów, bez wyraźnego wskazania przyczyn nieuwzględnienia twierdzeń i zarzutów strony skarżącej. Tym samym, w ocenie Sądu I instancji, organ naruszył art. 8 k.p.a. i wyrażoną w nim zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów praworządnego państwa i stosowanego przez nie prawa. Organ całkowicie pominął podnoszone przez stronę w odwołaniu okoliczności faktyczne i poglądy prawne związane z kontrolą przeprowadzoną w 2008 r. przez ZUS. Tymczasem niedopuszczalne jest w demokratycznym państwie prawa, by różne organy administracji państwowej odmiennie oceniły i kwalifikowały określone sytuacje skarżącego na podstawie tych samych dowodów.
Zdaniem Sądu I instancji, organ powinien szczegółowo rozważyć odmienną ocenę przez ZUS tej samej umowy w dwóch przeprowadzonych kontrolach, przy czym analiza ta nie powinna być przeprowadzona z pokrzywdzeniem strony skarżącej zgodnie z podstawową zasadą zaufania dla organów państwa.
Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia złożył od wyroku WSA w Warszawie z dnia 3 lutego 2016 r. sygn. akt VI SA/Wa 2149/15 skargę kasacyjną, zaskarżając wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, a ponadto o zasądzenie kosztów postępowania.
Organ zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy:
- a) art. 133 § 1 p.p.s.a., poprzez niepełne, niedostatecznie wnikliwe odniesienie się do stanu faktycznego i prawnego, wynikającego z akt sprawy, bez uwzględnienia stanowiska organu, którego argumenty istotne dla przeprowadzonej oceny prawnej zostały pominięte albo rozważone w sposób wadliwy - co dotyczy w szczególności argumentu błędnej interpretacji essentialia negotii umowy zawartej z M. J. oraz w zastrzeżeniach do protokołu kontroli ZUS z 2008 r.,
- b) art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. polegające na tym, że WSA w Warszawie błędnie podał, iż organ ograniczył postępowanie dowodowe w niniejszej sprawie poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron, wskazanych przez skarżących świadków oraz protokołu kontroli ZUS z 2008 r., i tym samym przeprowadził postępowanie w sprawie bez dokładnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla prawidłowego i pełnego rozstrzygnięcia okoliczności faktyczno-prawnych, naruszając przepis art. 8 k.p.a. i wyrażoną w nim zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów praworządnego państwa i stosowanego przez nie prawa,
- c) art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez błędną aprobatę zarzutów strony skarżącej zawartych w skardze i dokonanie nieprawidłowej oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego w szczególności uwzględnienie opisanych w skardze naruszeń przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania administracyjnego, a w konsekwencji - nierozpoznanie meritum skargi, skutkujące sporządzeniem wadliwego uzasadnienia, nieodnoszącego się do stanu faktycznego sprawy oraz zgromadzonych w sprawie dowodów.
Ponadto organ zarzucił Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego:
- a) art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. Nr 164, poz. 1027 ze zm.) w zw. z art. 627 k.c., w zw. art. 734 § 1 i art. 750 k.c. poprzez uznanie, że umowa zawarta przez płatnika składek z M. J. spełnia warunki umowy o dzieło, a nie umowy zlecenia, a wobec takiego uznania, że M. J. nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, pomimo że specyfika umowy zawartej z płatnikiem składek wskazuje na wszelkie cechy umowy zlecenia,
- b) art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 627 k.c. w zw. z art. 1 ust. 1 - 21 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. Nr 90, poz. 631 ze zm.) poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że skutkiem zgodnego zamiaru stron co do przygotowania i wygłoszenia cyklu autorskich wykładów w ramach zajęć organizowanych przez uczelnię wyższą jest zawsze przygotowanie i wykonanie utworu (dzieła), o którym mowa w przywołanych przepisach, co w konsekwencji skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji, podczas gdy prawidłowo Sąd I instancji powinien przyjąć, że w sprawie właściwe są przepisy o zleceniu i skargę oddalić.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ podniósł, że zgromadził wyczerpujący materiał dowodowy, aby wyjaśnić okoliczności istotne dla sprawy i wydać decyzję w zakresie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu zawartych przez M. J. umów z [...] Szkołą [...] w W. W zaskarżonej decyzji wymieniono szereg powodów, dla których rozpatrywane umowy nie mogą być umową o dzieło.
Organ podkreślił, że nie leży w kompetencjach Narodowego Funduszu Zdrowia badanie legalności decyzji organu rentowego wydanych w innych postępowaniach dotyczących innych osób czy innych okresów.
Zdaniem organu, bezzasadne było przesłuchanie świadków w sytuacji, gdy w toku całego postępowania brali oni czynny udział i na bieżąco wypowiadali się w sprawie, szczegółowo opisując charakter wykonywanych czynności w ramach zawartej umowy oraz wszystkie okoliczności temu towarzyszące.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną [...] Szkoła [...] w W. wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zarzuty skargi kasacyjnej nie są uzasadnione i dlatego skarga nie została uwzględniona.
Przedmiotem skargi kasacyjnej jest wyrok Sądu I instancji uchylający dwie decyzje organów Narodowego Funduszu Zdrowia z powodu niedostatecznego wyjaśnienia okoliczności faktycznych sprawy, niezbędnych dla ustalenia charakteru prawnego zawartej umowy. Organy przyjmując, że zawarta umowa nazwana przez strony umową o dzieło jest w istocie umową o świadczenie usług, kierowały się głównie jej treścią. Na tej podstawie wyprowadziły wniosek, że umowa obejmowała obowiązki mieszczące się w ramach prac edukacyjnych - świadczenia usług dydaktycznych. Nie zostało w niej oznaczone żadne konkretne dzieło. Sięgając do orzecznictwa sądowego, organ II instancji stwierdził, że przeprowadzenie cyklu wykładów (zajęć dydaktycznych) nie charakteryzuje się cechą indywidualizującą utwór (dzieło) przede wszystkim dlatego, że nawet w zarysie nie konkretyzuje tematu poszczególnych zajęć. Jednakże do przedstawionych w sprawie dowodów w postaci materiałów dydaktycznych organ odniósł się ogólne.
Uznał, że stanowiły jedynie pomoc naukową, dydaktyczną mającą na celu prawidłowe zrealizowanie wykładu. Podkreślił więc przeznaczenie tych materiałów, pomijając analizę ich treści i ocenę z punktu widzenia konkretyzacji przedmiotu zobowiązania. Niemniej jednak wypowiadając się o tych materiałach zwrócił uwagę na "koncepcje przeprowadzenia autorskiego cyklu wykładów, sylabusy oraz ich dobór...". Popełnił zatem sporą niekonsekwencję, ponieważ te cechy materiałów dydaktycznych do cyklu wykładów mogą ewentualnie świadczyć o oryginalnym i indywidualnym charakterze samych wykładów.
Nie ulega wątpliwości, że przedmiotem umowy o dzieło może być wytwór pracy intelektualnej człowieka, a więc rezultat niematerialny, m.in. wykład, a nawet cykl specjalistycznych wykładów na skonkretyzowane tematy (tak SN w wyroku z 10 maja 2016 r. II UK 217/15). Rezultatem wykonania tego zobowiązania nie jest oczywiście nabycie określonej wiedzy przez studentów lecz zakończenie tego indywidualnie określonego cyklu. Umowy o dzieło nie stanowi natomiast przeprowadzenie serii bliżej niesprecyzowanych wykładów z danej dziedziny wiedzy.
Obowiązkiem organu badającego charakter prawny umowy, której dotyczy rozpoznawana sprawa było zatem wszechstronne zbadanie i ocena (nie tylko w oparciu o treść tej umowy) zawartego przez strony zobowiązania. W szczególności ustalenie, jaki związek z zawarciem umowy miały wspomniane materiały dydaktyczne (zwłaszcza sylabus), czy mogły być potraktowane jako dodatkowe uszczegółowienie jej treści przez wskazanie konkretnych, przewidzianych do realizacji, wybranych tematów zajęć, czy sposobu ich prezentacji, itd. Wprowadzenie do umowy obowiązku przygotowania sylabusa mogłoby świadczyć o tym, że stronie powierzającej przeprowadzenie wykładów chodziło o konkretne treści tych wykładów.
Organ odmówił przeprowadzenia niektórych dowodów wskazanych przez strony, w tym dowodu z przesłuchania stron, uznając go z góry za nieistotny. W orzecznictwie sądowym, dotyczącym sporów na tle określenia podstawy prawnej zatrudnienia podnoszono wielokrotne, że w takich sprawach mają zastosowanie reguły wykładni oświadczeń woli określone w art. 65 § 1 i 2 k.c. W ramach tej wykładni należy zatem uwzględnić również zgodny zamiar stron (np. wyrok SN z 4.03.1999 r., I PKN 616/98, wyrok SN z 18.07.2012 r., I UK 90/12). Autonomia woli stron zawierających umowę nie jest oczywiście nieograniczona, nie pozwala bowiem na dowolne określenie natury zawartego zobowiązania, wbrew rzeczywistej jego treści i wbrew prawu. Nie oznacza to jednak, że w sytuacjach wątpliwych o woli i zamiarze stron można przesądzać poza tymi stronami.
Odróżnienie umowy o dzieło od umowy zlecenia (umowy o świadczenie usług) wbrew pozorom nie jest zawsze proste. Dlatego też organ wykonujący to zadanie powinien z dużą starannością rozważyć wszystkie istotne okoliczności danej sprawy, dochodząc do konkluzji, która jest zgodna z regułami logicznego rozumowania i znajduje pełne odzwierciedlenie w materiale dowodowym.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, decyzja uchylona przez Sąd I instancji nie spełnia tych wymagań. Z tego względu NSA nie podziela zarzutów skargi kasacyjnej co do tego, że Sąd I instancji naruszył wskazane w petitum tej skargi przepisy procesowe przez bezpodstawne przyjęcie, że organ nie ustalił stanu faktycznego sprawy w sposób pełny i wnikliwy oraz nie ustosunkował się do podnoszonych przez stronę okoliczności i dowodów.
NSA uznaje również za nieuzasadnione zarzuty naruszenia prawa materialnego przez uznanie, że umowa zawarta między stronami spełnia warunki umowy o dzieło. Nie ulega wątpliwości, że zaskarżony wyrok Sądu I instancji został wydany na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. czyli opiera się na zarzucie naruszenia przepisów postępowania. Uzasadnienie wyroku świadczy również o tym, że Sąd nie wypowiadał się autorytatywnie w kwestii charakteru prawnego zawartej umowy.
Mając to wszystko na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804).