Uzasadnienie
I
Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2017 r. (sygn. akt III SA/Łd 96/17) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi (dalej jako: "WSA") w sprawie ze skargo S. S. (dalej jako: "skarżący") na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Łodzi z dnia [...] listopada 2016 r. w przedmiocie wymierzenia kar pieniężnych za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry, działając na podstawie ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.; dalej jako: "p.p.s.a."), uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Naczelnika Urzędu Celnego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia [...] maja 2016 roku.
Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy.
W dniu 25 maja 2015 r. funkcjonariusze celni Urzędu Celnego w Piotrkowie Trybunalskim w lokalu "[...]" znajdującym się przy ulicy [...] w [...], przeprowadzili czynności kontrolne w zakresie przestrzegania urządzania i prowadzenia gier na automatach zgodnie z ustawą z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 201, poz. 1540 ze zm.; dalej jako: "u.g.h."). Podstawą do podjęcia czynności kontrolnych było stwierdzenie, że w kontrolowanym lokalu znajdowały się urządzenia podłączone do sieci, których wygląd wskazywał, że mogą to być urządzenia do gry w rozumieniu ustawy o grach hazardowych. Kontrolujący po wejściu do lokalu zauważyli osoby grające na urządzeniach, które następnie przesłuchano w charakterze świadków. Osoba obecna przy czynnościach kontrolnych, tj. skarżący nie przedstawił kontrolującym jakiejkolwiek dokumentacji dotyczącej urządzeń.
W toku kontroli funkcjonariusze celni dokonali oględzin zewnętrznych ujawnionych urządzeń oraz eksperyment, w wyniku których stwierdzono, że w grach przeprowadzonych na urządzeniach występował element losowości, ponieważ grający dotykając na ekranie monitora pole z napisem START nie miał wpływu na wynik gry, tj. na ułożenie się symboli widocznych na ekranie monitora, które było zależne tylko od urządzenia. W wyniku przeprowadzonego eksperymentu stwierdzono także, że w grze padały wygrane rzeczowe w postaci punktów umożliwiających grającemu przedłużenie danej gry bez konieczności wpłaty stawki za udział w grze, a którą można było zamienić na wygraną pieniężną i dokonać jej wypłaty, co zostało uczynione w trakcie eksperymentu.
Kontrolujący stwierdzili zatem, że gry przeprowadzone na ujawnionych urządzeniach są grami na automacie, o których mowa w art. 2 ust. 3 u.g.h.
Naczelnik Urzędu Celnego w Piotrkowie Trybunalskim postanowieniem z dnia [...] października 2015 r. wszczął z urzędu postępowanie w sprawie wymierzenia kary pieniężnej w związku z urządzaniem poza kasynem gry. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego organ ustalił, że kontrolowane urządzenia zostały wstawione do kontrolowanego lokalu na podstawie umowy zawartej w dniu 3 marca 2015 r. pomiędzy skarżącym jako wydzierżawiającym a A. jako dzierżawcą.
Postanowieniem z dnia [...] maja 2016 r. Naczelnik Urzędu Celnego w Piotrkowie Trybunalskim wymierzył skarżącemu karę pieniężną w wysokości 24 000 zł za urządzanie gier na wspomnianych automatach poza kasynem gry.
Skarżący złożył odwołanie od tej decyzji.
Decyzją z dnia [...] listopada 2016 r. Dyrektor Izby Celnej w Łodzi utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Celnego. Organ odwoławczy uznał, że prawidłowo organ pierwszej instancji przyjął, że gry urządzane na przedmiotowych automatach posiadają cechy, które kwalifikują je jako gry na automatach w rozumieniu art. 2 ust. 3 u.g.h., Na podstawie materiału dowodowego wskazano, że skarżący urządzał gry na automacie niezgodnie z ustawą o grach hazardowych, w związku z tym podlega karze pieniężnej jako urządzający gry na automatach, poza kasynem, w wysokości łącznie 24.000 zł.
Organ odwoławczy stwierdził, w oparciu o dokumenty zebrane w toku kontroli, że urządzanie gier na automatach w kontrolowanym lokalu stanowi wspólne przedsięwzięcie skarżącego i właściciela urządzeń. Zdaniem organu odwoławczego skarżący zapewniał warunki, aby gry mogły być prowadzone gry na automacie. Czynności podjętych przez skarżącego, do wykonania których zobowiązał się umownie, związanych z urządzaniem gier, było wiele, dość by wymierzyć mu kary pieniężne, na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h.
W ocenie organu odwoławczego skarżący aktywnie uczestniczył czynnościach i działaniach związanych z obsługą automatów, do których zobowiązał się umownie, a dotyczących wspólnego prowadzenia przedsięwzięcia w zakresie gier na automatach z dzierżawcą. W ocenie organu skarżący wykazał się starannością, zaangażowaniem w wykonywaniu swoich obowiązków wynikających z umowy, nie było żadnych problemów z wypłatą wygranych, z rozliczaniem pieniędzy, z funkcjonowaniem urządzeń, a personel został przeszkolony w zakresie obsługi automatów.
Skarżący złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę, w której wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa wedle norm przypisanych.
Sąd pierwszej instancji uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzje organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu wskazał, że o uchyleniu zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji zadecydowało to, że organy nie wykazały, że to skarżący był "urządzającym gry na automatach poza kasynem gry" w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Oceniając stanowisko organów z punktu widzenia uznania skarżącego jako "urządzającego gry", na wstępie stwierdził, że podziela prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, zgodnie z którym sankcja z art. 89 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 89 ust. 2 pkt 2 u.g.h. może zostać nałożona na więcej niż jeden podmiot, w sytuacji gdy każdemu z nich można przypisać cechę "urządzającego gry" na tym samym automacie w tym samym miejscu i czasie. Wynika to bowiem z szerokiego zakresu definicji podmiotu "urządzającego gry na automatach" jaką należy przyjąć na potrzeby tego rodzaju postępowań.
W niniejszej sprawie, w ocenie sądu pierwszej instancji, organy nie wyjaśniły dokładnie stanu faktycznego w powyższym zakresie. Poczynione zaś ustalenia nie zawsze znalazły oparcia w zebranym materiale dowodowym. Do takich wniosków, zdaniem sądu pierwszej instancji, prowadzi analiza zgromadzonego przez organy materiału dowodowego w postaci umowy dzierżawy powierzchni zawartej w dniu 3 marca 2015 r. oraz przesłuchania skarżącego i świadków.
Istotnie z § 2 zawartej umowy wynika, że skarżący miał otrzymywać wynagrodzenie z tytułu zawartej umowy w kwocie 300 zł płatne od chwili uruchomienia urządzeń do miesiąca, w którym urządzenie przestało być eksploatowane. W przypadku nieeksploatowania urządzenia obowiązek zapłaty czynszu aktualizuje się w miesiącu, w którym rozpoczęła się eksploatacja urządzania lub urządzenie dotychczas eksploatowane zostało zastąpione nowym uruchomionym urządzeniem. Zgodnie z § 3 umowy czynsz dzierżawny jest płatny w dniu wyjęcia gotówki przez przedstawiciela dzierżawcy. Ponadto jak wynika z § 6 umowy w przypadku włamania lub jakiegokolwiek istotnego uszkodzenia urządzeń do których dzierżawca ma tytuł prawny, wydzierżawiający zobowiązany jest niezwłocznie powiadomić przedstawiciela dzierżawcy.
Z treści przesłuchania świadków natomiast, które miało formę swobodnej wypowiedzi i z jego treści nie wynika jakie ewentualne pytania były zadawane świadkom, można wywnioskować, jednoznacznie, że gry uruchamiane są poprzez zakredytowanie urządzenia określoną – wybraną przez grającego kwotą pieniędzy i że istnieje możliwość wygranej pieniężnej. Jeden z przesłuchiwanych zeznał bowiem: "W dniu dzisiejszym wszedłem do lokalu żeby zagrać na urządzeniu i wygrać jakieś pieniądze na wczasy". Obydwaj świadkowie zgodnie twierdzili, że nie mają wiedzy co do legalności automatów, na których prowadzili grę.
Sam skarżący przesłuchiwany w charakterze świadka w dniu 25 maja 2015 r., zeznał, że "Urządzenia stojące w lokalu przy sklepie w [...], ul. [...] zostały wstawione około tygodnia temu nie w mojej obecności, myślę, że przez firmę która wcześniej wstawiła do lokalu urządzenia do gier, zabrane po kontroli Urzędu Celnego w Piotrkowie. Nie wiem czy urządzenia wypłacają wygrane, nikt z moich pracowników nie wypłaca wygranych. W lokalu jest prawdopodobnie nr telefonu do osoby która zajmuje się urządzeniami i ewentualnie moi pracownicy mają numer telefonu i w przypadku braku możliwości wypłaty dzwonione jest do tej osoby. Podaje numer tel. [...]. O przypadku gdyby była awaria to pod w/w numer bym zadzwonił. Lokal jest czynny nie wiem dokładnie w jakich godzinach, zamykany jak i otwierany prawdopodobnie przez operatora, nie wiem co ile przyjeżdża operator do urządzenia i nie wiem co koło niego robi.
Nie mam kluczy do lokalu i urządzeń. Posiadam umowę dzierżawy powierzchni, której w tej chwili nie mogę okazać. Nie wiem czy urządzenia są legalne czy nielegalne. Nie mam nic więcej do powiedzenia w tej sprawie". Konfrontacja zacytowanych wyżej zeznań skarżącego z wnioskami organu wzbudziła wątpliwości sądu co do prawidłowości ustaleń. Analiza zarówno treści umowy zawartej w dniu 3 marca 2015 r., zeznań w/w świadków oraz samego skarżącego nie potwierdza w ocenie sądu pierwszej instancji, stanowiska organów zaprezentowanego w uzasadnieniu decyzji, w świetle którego " Na podstawie umowy najmu z dnia 3 marca 2015 r., skarżący udostępnił powierzchnię do zainstalowania automatów, zapewnił dostęp do energii elektrycznej. Organ wskazał, że zgodnie z protokołem oględzin urządzenia znajdowały się w lokalu na parterze w budynku przy głównej ulicy, a dostęp do urządzeń był niczym nieograniczony, mogli z nich korzystać klienci znajdujący się w lokalu. Tak więc właściciel lokalu umożliwiał dostęp do takiego miejsca nieograniczonej ilości graczy."
Przede wszystkim, zdaniem sądu pierwszej instancji, nie jest wyjaśniona kwestia lokalu w którym znajdowały się sporne automaty. Wobec ustaleń funkcjonariuszy zawartych w protokole kontroli oraz zeznań skarżącego, nie można, w ocenie sądu pierwszej instancji, tak jak to uczyniły organy, wyprowadzić wniosków o udostepnieniu przez skarżącego lokalu, w którym znajdowały się automaty nieograniczonej liczbie graczy. Zdaniem sądu pierwszej instancji z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie nie wynika bowiem, że automaty stały w kontrolowanym sklepie skarżącego, lecz raczej w pomieszczeniu przylegającym do tego sklepu. Fakt, że skarżący posiadał tytuł prawny do tego pomieszczenia nie oznacza jeszcze, że urządzał gry na wstawionych tam automatach, tym bardziej, że organy nie zakwestionowały zeznań skarżącego w kwestii braku kluczy do tego pomieszczenia oraz odnośnie niewiedzy co do godzin otwarcia lokalu z automatami i osoby otwierającej i zamykającej ten lokal.
Potwierdza to również stwierdzenie skarżącego, że automaty zostały wstawione do pomieszczenia pod jego nieobecność, co sugeruje, że właściciel automatów miał swobodny dostęp do lokalu w którym ustawiono automaty, do którego miał klucze. Również okoliczność, że automaty zostały wstawione po tym jak poprzednie zostały zabrane w wyniku kontroli organów celnych nie obciąża automatycznie skarżącego jako wynajmującego lokal w którym te automaty są umieszczane. W ocenie sądu pierwszej instancji. organy nie przeprowadziły żadnych czynności dowodowych na okoliczność sprecyzowania istotnych w spawie wyjaśnień skarżącego.
Zdaniem sądu pierwszej instancji bezpodstawne – bowiem nie poparte żadnymi dowodami - było również twierdzenie organów, jakoby nie było żadnych problemów z wypłatą wygranych, z rozliczaniem pieniędzy, z funkcjonowaniem urządzeń, a personel został przeszkolony w zakresie obsługi automatów. Na podstawie faktu, że pracownikom sklepu skarżącego znany był numer telefonu do osoby obsługującej automaty na pewno nie można wyciągnąć wniosku, że personel skarżącego został przeszkolony w zakresie obsługi automatów i miał cokolwiek wspólnego z wypłatą pieniędzy. Te okoliczności nie były również przedmiotem postępowania wyjaśniającego.
Sądu pierwszej instancji podkreślił, że dla uznania skarżącego za urządzającego gry nie jest wystarczające samo wynajęcie przez niego powierzchni lokalu zwłaszcza, że nie wiadomo czy wynajął on część lokalu w którym sam prowadził działalność gospodarczą, czy też lokal zupełnie odrębny. Organy nie wyjaśniły także jego zdaniem, na czym miały polegać czynności skarżącego w urządzaniu gier na automatach poza kasynem gry, ewentualnie obowiązki związane z funkcjonowaniem tych konkretnych urządzeń. W tym zakresie, jak wskazał sąd pierwszej instancji, także nie przeprowadzono wyczerpującego postępowania dowodowego.
II
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący kasacyjnie organ, zaskarżając orzeczenie w całości. Skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi na podstawie 188 p.p.s.a., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
Stosownie do art. 174 pkt 2 p.p.s.a., skarżący kasacyjnie organ zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:
- 1. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. w związku z art. 122, art. 187 § 1, art. 188, art. 191 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 ze zm.; dalej jako: "u.o.p.") poprzez błędne przyjęcie, że organy nie wyjaśniły dokładnie stanu faktycznego ani nie zebrał i nie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, a poczynione ustalenia nie zawsze miały oparcie w aktach sprawy, przez co organy nie wykazały, że skarżący był "urządzającym gry na automatach poza kasynem gry" w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., w sytuacji gdy organy przeprowadziły postępowanie dowodowe bez naruszenia przepisów Ordynacji podatkowej w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy i na postawie zebranych dowodów uprawnione było stwierdzenie, że skarżący jest podmiotem "urządzającym gry" w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h.
- 2. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. w związku z art. 122, art. 187 § 1, art. 188, art. 191 u.o.p. poprzez wadliwą ocenę stanu faktycznego sprawy i uznanie, że "teza organów celnych, że skarżący urządzał gry na kontrolowanych urządzeniach nie znajduje potwierdzenia w materiale dowodowym", podczas gdy ze zgromadzonych dowodów, a w szczególności umowy dzierżawy powierzchni lokalu wynika, że skarżący czerpał określony zysk z urządzanych na tych automatach gier, a jego obowiązki w związku z zawartą umową nie ograniczały się jedynie do udostępniania powierzchni lokalu, gdzie zostały umieszczone automaty, co powoduje, że skarżący prawidłowo został przez te organy uznany za "urządzającego "w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 1 u.g.h., a w konsekwencji winna mu zostać wymierzona kara pieniężna na postawie art. 89 ust. 1 pkt 2 i art. 89 ust. 2 pkt 2 u.g.h.
- 3. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez zawarcie w uzasadnieniu wyroku błędnych wskazań co do dalszego postępowania tj. nakazanie organowi przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia okoliczności wynikających już z zebranego materiału dowodowego, który to materiał dowodowy jest kompletny i pozwala na uznanie skarżącego za "urządzającego gry" w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h.
Stosownie do art. 174 pkt 1 p.p.s.a., skarżący kasacyjnie organ zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:
- 1. naruszenie art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. w związku z art. 89 ust. 2 pkt 2 u.g.h. poprzez ich niezastosowanie do oceny stanu faktycznego sprawy, w sytuacji gdy organy w sposób prawidłowy – bez naruszenia przepisów postępowania 0 wykazały, że skarżący był "urządzającym gry", a tym samym przedmiotowe przepisy powinny być przez sąd zastosowane.
III
W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
IV
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna jest zasadna i zasługuje na uwzględnienie, jakkolwiek nie wszystkie jej zarzuty należało uznać za usprawiedliwione.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny bada bowiem jedynie legalność wyroku sądu pierwszej instancji w zakresie zakwestionowanym przez autora skargi kasacyjnej, a nie rozpoznaje sprawy ponownie w jej całokształcie.
Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że istota zarzutów skargi kasacyjnej sprowadza się do kwestionowania stanowiska sądu pierwszej instancji, który uchylając zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję organów celnych stwierdził, że w sprawie nie ma wystarczających podstaw dla uznania skarżącego za podmiot urządzający gry, a w konsekwencji przypisania mu odpowiedzialności za urządzanie gier na automacie poza kasynem gry.
Według Naczelnego Sądu Administracyjnego, za usprawiedliwione należało uznać zarzuty ppkt 1, 2 oparte na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a oraz zarzut ppkt 1 oparty na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. petitum skargi kasacyjnej, których komplementarny charakter uzasadnia, aby rozpoznać je łącznie.
Odniesienie się do tak zarysowanej istoty sporu rozpocząć należy od przypomnienia, że w myśl art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. karze pieniężnej podlega urządzający gry na automatach poza kasynem gry. Sama ustawa o grach hazardowych nie zawiera legalnej definicji "urządzającego gry", jednak posługuje się tym określeniem w wielu przepisach, z których można wywnioskować zakres treściowy tego pojęcia. Na ich podstawie Naczelny Sąd Administracyjny w orzecznictwie przyjmuje, że "urządzanie gier hazardowych na automatach" to ogół czynności i działań umożliwiających takie gry hazardowe, a w szczególności: udostępnienie potencjalnym graczom automatów do gier, zorganizowanie i pozyskanie odpowiedniego miejsca na zamontowanie urządzeń, przystosowanie go do danego rodzaju działalności, umożliwienie dostępu do takiego miejsca nieograniczonej ilości graczy, utrzymywanie automatów w stanie stałej aktywności, umożliwiającej ich sprawne funkcjonowanie, wypłacanie wygranych, obsługa urządzeń, zatrudnienie i odpowiednie przeszkolenie personelu, zapewniające graczom możliwość uczestniczenia w grze (por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 2 sierpnia 2018 r. sygn. akt II GSK 132/18; 19 lipca 2018 r. sygn. akt II GSK 4707/16; publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Wykładnia tego pojęcia, umożliwiająca nakładanie kar administracyjnych na więcej niż jeden podmiot jest niezbędna, jeżeli system kontroli i skuteczność przewidzianych przez ustawodawcę sankcji ma mieć realny charakter, zwłaszcza zaś jeżeli spojrzy się na to zagadnienie z perspektywy eliminowania sytuacji obejścia bądź nadużycia prawa przez podmioty uczestniczące w działalności hazardowej. Nie do pogodzenia bowiem z zasadą skuteczności stanowionego prawa byłaby taka wykładnia przepisów u.g.h., która w istocie pozostawiałaby bez kontroli i sankcji np. sytuacje tworzenia pozorów urządzania gier na automatach przez jeden podmiot, a więc też jego nominalnej odpowiedzialności, podczas gdy w rzeczywistości gry na automacie urządzane byłyby również na rachunek innego podmiotu jako element wspólnego przedsięwzięcia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, prawo musi takie działania obejmować swoim zakresem i tworzyć realne możliwości ich kontroli.
Jednocześnie nie może zostać poczytana za przeszkodę w takim rozumieniu wskazanego pojęcia, użyta w art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. liczba pojedyncza – "urządzający gry na automatach poza kasynem gry". Wykładnia tego zwrotu musi bowiem uwzględniać sens regulacji sankcjonującej określone zachowanie, w którym bez wątpienia mieści się również działanie więcej niż jednego podmiotu, o ile można w sprawie ustalić i przypisać określonym osobom cechę wspólnego urządzania gier na automacie poza kasynem (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 czerwca 2017 r. sygn. akt II GSK 892/17; publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zatem warunkiem przypisania odpowiedzialności administracyjnoprawnej, o której mowa w art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., jest wykazanie, że dany podmiot aktywnie uczestniczył w procesie urządzania nielegalnych gier, a więc podejmował określone czynności nie tylko związane z procesem udostępniania automatu, lecz także z ich obsługą lub stwarzaniem technicznych, ekonomicznych i organizacyjnych warunków umożliwiających sprawne i niezakłócone funkcjonowanie samego urządzania oraz jego używanie do celów związanych z zasadniczo komercyjnym procesem organizowania gier hazardowych. Tego rodzaju czynności muszą być wynikiem uprzedniego porozumienia i podziału ról pomiędzy współuczestnikami procederu nielegalnego urządzania gier na automatach poza kasynem gry.
W przypadku wielości podmiotów urządzających oraz istnienia współuczestnictwa w tym zakresie (np. właściciela automatu i właściciela lokalu, którzy na podstawie pisemnej lub ustnej umowy dokonują podziału zadań i funkcji związanych z procesem organizacji gier) konieczne jest, aby organy orzekające o odpowiedzialności tego rodzaju podmiotów opierały swoje orzeczenia na ustaleniach faktycznych, które świadczą o istnieniu pomiędzy podmiotami współurządzającymi porozumienia w zakresie podziału zadań i funkcji w procesie urządzania gier (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 grudnia 2017 r. sygn. akt II GSK 2360/17; publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny nie akceptuje stanowiska sądu pierwszej instancji wskazującego, że zebrany przez organy w sprawie materiał dowodowy nie dawał podstaw do przypisania skarżącemu przymiotu "urządzającego gry na automatach", o którym mowa w art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego organy dokonały w tym zakresie niezbędnych i wystarczających ustaleń i ich oceny. W szczególności poddały analizie prawa i obowiązki wynikające z zawartej przez skarżącego umowy dzierżawy, na podstawie której automat został wstawiony do lokalu, a także aktywność skarżącego przy wykonywaniu tej umowy i na tej podstawie wykazały cechy wspólnego przedsięwzięcia oraz aktywną postawę skarżącego podczas urządzania gier na automacie znajdującym się w lokalu. Wbrew stanowisku prezentowanemu przez sąd pierwszej instancji ponowna analiza umowy najmu oraz wykorzystanie innych dostępnych środków dowodowych nie mogły doprowadzić do innej oceny, niż tylko, jako podjęcie wspólnego przedsięwzięcia gospodarczego polegającego na połączeniu składników majątkowych, jakimi dysponowały strony umowy, a mianowicie lokalu użytkowego oraz automatów do gier, które dopiero wspólnie umożliwiały uruchomienie na nich gier w sposób dostępny dla ogółu, a więc ich "urządzanie", w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h.
Z § 2 umowy dzierżawy z dnia 3 marca 2015 r. wynika, że skarżący miał otrzymywać wynagrodzenie z tytułu zawartej umowy w kwocie 300 zł brutto płatne od chwili uruchomienia urządzeń do miesiąca, w którym urządzenie przestało być eksploatowane. W przypadku nieeksploatowania urządzenia obowiązek zapłaty czynszu aktualizował się w miesiącu, w którym rozpoczęła się eksploatacja urządzania lub urządzenie dotychczas eksploatowane zostało zastąpione nowym uruchomionym urządzeniem. Zgodnie z § 3 umowy czynsz dzierżawny był płatny w dniu wyjęcia gotówki przez przedstawiciela dzierżawcy. Wskazać zatem należy, że wynagrodzenie nie było uzależnione od powierzchni lokalu, ale od czasu trwania eksploatacji urządzeń i momentu uruchomienia urządzenia do gier jak też jego unieruchomienia.
Ponadto, jak wynika z treści umowy, skarżącemu zależało na nieprzerwanym eksploatowaniu urządzeń, bowiem zgodnie z umową, urządzenia dotychczas eksploatowane każdorazowo zostaną zastąpione nowym urządzeniem.
Biorąc pod uwagę kolejne postanowienia umowy, zauważyć należy, że interes dzierżawcy nie polegał na wyłącznym na wyłącznym korzystaniu z wynajętej powierzchni (bez udziału i współdziałania ze skarżącym) lecz przeciwnie. Zgodnie z § 1 umowy interes dzierżawcy polegał na zorganizowaniu własnej działalności gospodarczej przy wykorzystaniu części powierzchni lokalu, która służyła do prowadzenia działalności gospodarczej innego przedsiębiorcy. Przy czym założenie zakładało, że również klienci skarżącego będą mieli swobodny dostęp do wynajętej części powierzchni lokalu i znajdujących się tam urządzeń. Obowiązkiem zatem skarżącego było zapewnienie swobodnego dostępu do urządzeń.
Skarżący miał świadomość, że przedmiotem umowy jest dzierżawa części lokalu na zainstalowanie oraz eksploatację urządzeń wskazanych w załączniku, będącym integralną częścią umowy, pt.: "Lista aktualizacji urządzeń do umowy dzierżawy powierzchni z dnia 3 marca 2015 r.". Lista ta była opieczętowana oraz podpisywana każdorazowo przez właściciela lokalu, tj. skarżącego. Z § 6 wynika także, że skarżący zobowiązany był do sprawowania stałej opieki nad ustawionymi w jego lokalu automatami oraz innymi urządzeniami dzierżawcy oraz do informowania go w przypadku włamania lub jakiegokolwiek istotnego uszkodzenia urządzeń.
Wszystkie powyższe postanowienia umowy świadczą o tym, że rola skarżącego w całym przedsięwzięciu wykraczała ponad zwyczajne udostępnianie najemcy powierzchni swojego lokalu, odbywające się na podstawie umowy najmu.
Tym samym skarżący aktywnie uczestniczył w procesie organizowania gier oraz stwarzał techniczne, ekonomiczne i organizacyjne warunki umożliwiające sprawne i niezakłócone funkcjonowanie urządzenia oraz jego używanie do celów związanych z komercyjnym procesem organizowania gier hazardowych.
Bezsporne w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest także to, że właścicielem wydzierżawionej części lokalu jest skarżący (§ 1 umowy). Jak wskazuje skarżący kasacyjnie organ, na podstawie z materiału dowodowego, wejście do części lokalu skarżącego możliwe jest tylko przez drzwi sklepu "[...]". A zatem to skarżący jako właściciel lokalu decydował o potencjalnym dostępie klientów sklepu z alkoholem do części lokali, w której znajdowały się automaty do gry. Twierdzenia te poparte są również zeznaniami świadka, który zeznał, że w lokalu dziennie gra dużo osób.
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że biorąc pod uwagę całość okoliczności stanu faktycznego, w tym niekwestionowaną okoliczność funkcjonowania w lokalu skarżącego czynnych automatów do gier hazardowych, organ zasadnie przyjął, że wynikające z umowy najmu obowiązki skarżącego wypełniają przesłanki uznania go za podmiot urządzający gry na automatach w rozumieniu art. 89 ust.1 pkt 2 u.g.h.
Tym samym, wbrew stanowisku sądu pierwszej instancji nie doszło do naruszenia przez organy przepisów nakazujących podjęcie wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy i dokonanie na tej podstawie oceny spełnienia przesłanek z art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Organy miały podstawy – w świetle całokształtu okoliczności wynikających z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie – do uznania skarżącego za podmiot urządzający gry w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h.
Wobec powyższego wyżej wymienione zarzuty ppkt 1, 2 oparte na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a oraz zarzut ppkt 1 oparty na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. petitum skargi kasacyjnej uznać należy za usprawiedliwione.
Za nieusprawiedliwiony natomiast uznać należy zarzut naruszenia art. 133 § 1 p.p.s.a., naruszenie którego powiązane zostało z art. 141 § 4 p.p.s.a.
Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. wskazuje podstawowe elementy konstrukcyjne, które musi zawierać prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku sądu administracyjnego, tj. zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. Zatem naruszenie tego przepisu może mieć miejsce wtedy, gdy uzasadnienie nie zawiera tych elementów, a także wówczas, gdy uzasadnienie nie zawiera stanowiska odnośnie do przyjętego stanu faktycznego, a także gdy zaskarżony wyrok nie poddaje się kontroli instancyjnej z powodu wadliwości sporządzonego uzasadnienia (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2010 r. sygn. akt II FPS 8/09; publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Naruszenie to, w myśl art. 174 pkt 2 p.p.s.a. musi być na tyle istotne, aby mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga, że w ramach zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie jest możliwe kwestionowanie stanowiska sądu pierwszej instancji w zakresie prawidłowości przyjętego za podstawę orzekania stanu faktycznego, ani stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2016r. sygn. akt I GSK 1821/14 i z dnia 6 marca 2019 r. sygn. akt II GSK 985/17; publ.: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie można zatem łączyć z ocenami i stanowiskiem, jakie prezentuje sąd pierwszej instancji uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, a do tego właśnie zmierza uzasadnienie omawianego zarzutu. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, stwierdzić należy, że uzasadnienie kontrolowanego wyroku, mimo iż zawiera błędną ocenę prawną i wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania, zostało sporządzone z zachowaniem wymagań konstrukcyjnych przewidzianych w art. 141 § 4 p.p.s.a.
Brak akceptacji ze strony skarżącego kasacyjnie organu w zakresie oceny prawnej dokonanej przez sąd pierwszej instancji nie może stanowić o skuteczności zarzutu dotyczącego naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Zawarty w uzasadnieniu wyroku przekaz sądu pierwszej instancji co do motywów jakimi kierował się podejmując orzeczenie jest jasny i pozwala na kontrolę instancyjną w granicach wyznaczonych skargą kasacyjną (art. 183 § 1 p.p.s.a.), co czyni zarzut naruszenia przepisu art. 141 § 4 p.p.s.a. niezasadnym.
Jednak wobec uznania wcześniej omówionych zarzutów skargi kasacyjnej za usprawiedliwione, wniosek o uchylenia zaskarżonego wyroku sądu pierwszej instancji zasługiwał na uwzględnienie. Jednocześnie uznając, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona w rozumieniu art. 188 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a.