Uzasadnienie
Postanowieniem z 21 marca 2017 r. (sygn. akt V SA/Wa 965/16) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA), działając na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), odrzucił skargę Spółki A (dalej: skarżąca) na postanowienie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) z [...] grudnia 2015 r. (nr [...]) w przedmiocie kontynuowania czynności kontrolnych.
W uzasadnieniu WSA wskazał, że ZUS wszczął kontrolę u skarżącej jako płatnika składek. Pismem z 27 listopada 2015 r. skarżąca wniosła sprzeciw wobec wykonywania przez ZUS czynności kontrolnych. Postanowieniem [...] grudnia 2015 r. ZUS I Oddział w Poznaniu rozpatrzył sprzeciw, orzekając o kontynuowaniu czynności kontrolnych. Skarżąca złożyła następnie zażalenie na postanowienie ZUS. Jednak postanowieniem z [...] grudnia 2015 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 84c ust. 10 ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 672 ze zm.; dalej: usdg), utrzymał w mocy postanowienie z [...] grudnia 2015 r. W konsekwencji skarżąca złożyła do WSA skargę na postanowienie Prezesa ZUS.
Zdaniem WSA, skarga podlegała odrzuceniu.
WSA stwierdził, że właściwość sądów administracyjnych, określona w art. 3 § 2 pkt 2 p.p.s.a., jest uzależniona od wydania postanowienia w postępowaniu administracyjnym. Natomiast jeśli określone rozstrzygnięcie nie zostało wydane w toku takiego postępowania, to nie jest ono objęte kognicją sądów administracyjnych i nie ma w takim przypadku znaczenia określenie formy działania organów mianem "postanowienia". W tym zakresie WSA powołał się na uchwałę NSA z 13 stycznia 2014 r. (sygn. akt II GPS 3/13), w której stwierdzono, że na odmowę rozpatrzenia sprzeciwu wniesionego na podstawie art. 84c ust. 1 usdg nie przysługuje skarga do sądu administracyjnego. W uzasadnieniu tej uchwały NSA wskazał, że postępowanie organu w zakresie kontroli, o którym mowa w art. 84c usdg, nie jest postępowaniem administracyjnym, a w postanowieniach wydawanych na skutek rozpatrzenia sprzeciwu organ kontroli nie rozstrzyga bezpośrednio o obowiązkach lub uprawnieniach kontrolowanego przedsiębiorcy.
W ocenie WSA, skoro postępowanie kontrolne prowadzone na podstawie usdg nie ma charakteru postępowania administracyjnego, to sprzeciw wniesiony w postępowaniu kontrolnym nie prowadzi do wszczęcia nowego postępowania względem postępowania kontrolnego, a więc nie wszczyna postępowania administracyjnego w rozumieniu przepisów ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257; dalej: kpa). W związku z tym WSA uznał, że w niniejszej sprawie brak jest kognicji sądów administracyjnych.
Skarżąca złożyła skargę kasacyjną od postanowienia WSA, zaskarżając je w całości. Wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia WSA w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Ponadto skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie i - ewentualnie - o zawieszenie postępowania na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. do czasu rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny (dalej: TK) sprawy prowadzonej pod sygn. akt SK 37/15.
Skarżąca zarzuciła zaskarżonemu postanowieniu WSA:
- 1) naruszenie prawa materialnego, w postaci:
- a) art. 84c ust. 10 usdg przez jego niewłaściwą wykładnię, polegającą na uznaniu, że postanowienie ZUS z [...] grudnia 2015 r. o kontynuowaniu czynności kontrolnych, a w konsekwencji także utrzymujące je w mocy postanowienie Prezesa ZUS z [...] grudnia 2015 r. – jako rozstrzygnięcia organu administracji wydane w toku prowadzonej kontroli przedsiębiorcy – nie zostały wydane w toku postępowania administracyjnego, mimo że postanowienia te uznać należy za wydane w toku postępowania administracyjnego prowadzonego na podstawie usdg i stosowanych wprost przepisów kpa;
- b) art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (dalej: Konstytucja RP) w zw. z art. 45 ust. 1 oraz w zw. z art. 77 ust. 2 i art. 20 i 22 Konstytucji RP, przez ich niezastosowanie polegające na uznaniu, że skarżącej nie przysługiwało prawo do sądu, w związku z naruszeniem jej uprawnień w toku postępowania kontrolnego, albowiem rozstrzygnięcia organu administracji wydane w toku prowadzonej kontroli przedsiębiorcy nie podlegają kontroli legalności działań administracji publicznej, sprawowanej przez sądy administracyjne, mimo że takie rozstrzygnięcia powinny podlegać sądowej kontroli legalności działań administracji publicznej;
- 2) mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, w postaci:
- a) art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 1 p.p.s.a. i z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.; dalej: p.u.s.a.) przez ich niewłaściwą wykładnię, polegającą na przyjęciu, że sprawa dotycząca sądowej kontroli rozstrzygnięć organu administracji wydanych w toku prowadzonej kontroli przedsiębiorcy nie należy do właściwości sądu administracyjnego, co w konsekwencji prowadziło do odrzucenia skargi na postanowienie Prezesa ZUS, mimo że konieczne było merytoryczne rozpoznanie niniejszej sprawy jako wchodzącej w zakres spraw sądowoadministracyjnych określonych w art. 1 p.p.s.a. i art. 1 p.u.s.a.;
- b) art. 3 § 2 pkt 2 i 4 p.p.s.a. przez ich niewłaściwą wykładnię i uznanie, że skarga na postanowienie Prezesa ZUS nie może zostać rozpoznana albowiem postanowienia organu administracji wydane w toku prowadzonej kontroli przedsiębiorcy nie stanowią rozstrzygnięć podlegających sądowej kontroli administracji publicznej, wymienionych we wskazanych wyżej przepisach p.p.s.a., mimo że sądowa kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, kończące postępowania, a także akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, a zaskarżone postanowienie należy do powyższych form działania administracji publicznej.
W obszernym uzasadnieniu skarżąca wskazała argumenty na poparcie zarzutów sformułowanych w petitum skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarżąca - stosownie do treści art. 176 § 2 p.p.s.a - wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Należy jednak zauważyć, że zgodnie z art. 182 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną od postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego kończącego postępowanie w sprawie. Skarga kasacyjna w niniejszej sprawie została wniesiona od postanowienia WSA o odrzuceniu skargi, wydanego na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a., które niewątpliwie jest postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie. Uznając że nie ma konieczności przeprowadzania rozprawy, Naczelny Sąd Administracyjny postanowił skorzystać z możliwości przewidzianej w art. 182 § 1 p.p.s.a. i rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym.
Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w niniejszej sprawie nie zachodzi potrzeba zawieszenia postępowania kasacyjnego na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 w zw. z art. 193 p.p.s.a. do czasu rozpoznania przez TK skargi konstytucyjnej w sprawie o sygn. akt SK 37/15. Należy podkreślić, że w związku z toczącym się postępowaniem przed TK sąd administracyjny ma obowiązek zawieszenia postępowania sądowoadministracyjnego tylko w razie przedstawienia w tym postępowaniu pytania prawnego TK (zob. art. 124 § 1 pkt 5 p.p.s.a.). Natomiast zawieszenie postępowania z urzędu na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. ma charakter fakultatywny, a ocena zaistnienia przesłanek zawieszenia oraz ich wpływu na przyszłe rozstrzygnięcie należy wyłącznie do sądu. Zawieszenie postępowania sądowoadministracyjnego z uwagi na toczące się przed TK postępowanie ze skargi konstytucyjnej byłoby celowe, gdyby sąd administracyjny podzielał wątpliwości co do konstytucyjności przepisu wyrażone w skardze konstytucyjnej (zob. m.in. M. Jagielska, A. Wiktorowska, K. Wojciechowska, [w:] R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Komentarz, wyd. 3, Warszawa 2015, s. 540 oraz powołane tam orzecznictwo). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie podziela wątpliwości co do konstytucyjności przepisów wskazanych w skardze konstytucyjnej zarejestrowanej w TK pod sygn. akt SK 37/15 i dlatego nie zawiesił niniejszego postępowania kasacyjnego.
Z art. 183 § 1 p.p.s.a. wynika, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a zatem w zakresie wyznaczonym przez stronę w podstawach kasacyjnych, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 p.p.s.a.
Przechodząc do rozpoznania zarzutów skargi kasacyjnej, należy zauważyć, że zostały one podniesione w ramach obu podstaw kasacyjnych wskazanych w art. 174 p.p.s.a. Niemniej jednak możliwe jest odniesienie się do tych zarzutów łącznie. Są one bowiem ze sobą powiązane w tym sensie, że ich istota sprowadza się do twierdzenia, iż zaskarżone postanowienie Prezesa ZUS zostało wydane w toku postępowania administracyjnego, a zatem skarga została złożona w sprawie podlegającej kognicji sądów administracyjnych, zaś odrzucenie skargi naruszało konstytucyjne prawo skarżącej do sądu w związku z naruszeniem jej uprawnień w toku postępowania kontrolnego.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko skarżącej jest niezasadne. Trafne są natomiast argumenty podniesione w zaskarżonym postanowieniu WSA, odwołujące się do argumentacji zawartej w uzasadnieniu uchwały NSA z 13 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GPS 3/13. Wprawdzie sentencja tej uchwały nie wiąże na podstawie art. 269 § 1 p.p.s.a. sądów administracyjnych w niniejszej sprawie (z uwagi na to, że dotyczy dopuszczalności drogi sadowoadministracyjnej w sprawie skargi na rozstrzygnięcie o odmowie rozpatrzenia sprzeciwu wniesionego na podstawie art. 84c ust. 1 usdg a nie – jak w sprawie niniejszej – utrzymania przez Prezesa ZUS w mocy postanowienia o kontynuowaniu czynności kontrolnych), jednak nie oznacza to, że sądy administracyjne nie mogą przyjąć jako własne poglądów NSA wyrażonych w uzasadnieniu wspomnianej uchwały w zakresie, jaki dotyczy postępowania kontrolnego, o którym mowa w art. 84c usdg.
Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić w ślad za składem siedmiu sędziów NSA podejmującym wspomnianą uchwałę, że zgodnie z art. 84c ust. 1 usdg przedsiębiorca może wnieść sprzeciw wobec podjęcia i wykonywania przez organy kontroli czynności z naruszeniem przepisów art. 79-79b, art. 80 ust. 1 i 2, art. 82 ust. 1 oraz art. 83 ust. 1 i 2, z zastrzeżeniem art. 84d. Termin i formę rozpatrzenia sprzeciwu reguluje art. 84c ust. 9 usdg, stanowiąc, że organ kontroli w terminie 3 dni roboczych od dnia otrzymania sprzeciwu, rozpatruje sprzeciw oraz wydaje postanowienie o: 1) odstąpieniu od czynności kontrolnych, 2) kontynuowaniu czynności kontrolnych. W art. 84c ust. 10 usdg określony został środek obrony w postaci zażalenia, przysługujący przedsiębiorcy. W ustawie o swobodzie działalności gospodarczej określono tryb postępowania przy rozpatrzeniu sprzeciwu i rozstrzygnięciu zażalenia. Natomiast z art. 84c ust. 16 usdg wynika, że do postępowań, o których mowa w art. 9 i 10, w zakresie nieuregulowanym, stosuje się przepisy kpa.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, WSA prawidłowo uznał, że odesłanie do stosowania przepisów kpa lub użycie w art. 84c usdg pojęcia "postanowienie" na określenie działania organu nie nadaje postępowaniu prowadzonemu na podstawie usdg charakteru postępowania administracyjnego. Jak trafnie wskazano w uzasadnieniu uchwały w sprawie o sygn. akt II GPS 3/13, nie każde zastosowanie do określonego postępowania przepisów kpa pozwala przypisać temu postępowaniu charakter postępowania administracyjnego w rozumieniu kpa, przy czym teza ta ma uzasadnienie w regulacji art. 1 kpa, która w sposób wyczerpujący i zamknięty określa zakres przedmiotowy postępowania administracyjnego. Jedynie regulacja prawna może nadać zorganizowanemu trybowi działania charakter prawny postępowania administracyjnego. Za taką regulację nie można uznać przepisów rozdziału 5 usdg. Tytuł tego rozdziału ("Kontrola działalności gospodarczej") wyznacza przedmiot postępowania, który nie odpowiada przedmiotowi postępowania administracyjnego.
W doktrynie prawa administracyjnego kontrola to ustalenie stanu faktycznego, porównanie z przyjętym wzorcem prawidłowego działania. Kontrola nie jest związana z kompetencją do władczego działania, chyba że wynika to z przepisów prawa, które dają kontrolującemu prawo do stosowania władczych środków prawnych. Z reguły dopiero wynik kontroli może stanowić podstawę do podejmowania władczych środków wobec działania podmiotu niezgodnego z wzorcem prawidłowego działania (np. działanie z naruszeniem przepisów prawa). Wobec tego postępowanie, o którym mowa w art. 84c usdg nie jest postępowaniem administracyjnym, a więc takim postępowaniem, którego przedmiotem jest przede wszystkim rozstrzygnięcie sprawy indywidualnej w drodze decyzji administracyjnej, a więc władcze działanie, przez autorytatywną konkretyzację normy prawa administracyjnego skutkującą przyznaniem (odmową przyznania) uprawnienia lub nałożeniem obowiązku na jednostkę.
Postępowanie organu właściwego do sprawowania kontroli działalności gospodarczej przedsiębiorcy nie jest postępowaniem administracyjnym w rozumieniu art. 1 pkt 1 - 4 kpa. Przepisy rozdziału 5 usdg regulują zorganizowany ciąg działań podejmowanych przez organy kontroli, których przedmiotem jest wyłącznie ocena prawidłowości działalności gospodarczej, nie zaś załatwienie sprawy wymienionej w art. 1 pkt 1 - 4 kpa. Natomiast odnośnie do użycia w art. 84c usdg pojęcia "postanowienie" dla rozstrzygnięcia w przedmiocie sprzeciwu lub zażalenia należy podkreślić, że w świetle art. 3 § 2 pkt 2 p.p.s.a. skarga do sądu administracyjnego przysługuje na postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym (a więc w postępowaniu uregulowanym w kpa i Ordynacji podatkowej), a nie w jakimkolwiek postępowaniu.
Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny za niezasadne uznaje zarzuty skargi kasacyjnej wskazujące na dokonanie przez WSA błędnej wykładni art. 84c ust. 10 usdg oraz art. 3 § 2 pkt 2 p.p.s.a.
Wbrew twierdzeniom skarżącej, skarga na postanowienie Prezesa ZUS z [...] grudnia 2015 r. nie przysługiwała również na podstawie art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Przepis ten w dacie wnoszenia skargi do WSA stanowił, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz.
23) oraz postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2015 r. poz. 613, z późn. zm.) oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw. W doktrynie trafnie wskazuje się, że akty o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. przepisie mają charakter władczy, choć nie mają charakteru decyzji lub postanowienia, nie mają charakteru aktów stosowania prawa, ponieważ nie kształtują sytuacji prawnej indywidualnego adresata na podstawie normy prawnej, są podejmowane w sprawach indywidualnych, muszą mieć charakter publicznoprawny, ponieważ tylko w tym zakresie działalność administracji została poddana sądowej kontroli, a ponadto dotyczą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisu prawa oraz musi istnieć ścisły i bezpośredni związek między działaniem (zaniechaniem określonego działania) organu administracji a możliwością realizacji uprawnienia (obowiązku) wynikającego z przepisu prawa przez podmiot niepowiązany organizacyjnie z organem wydającym dany akt lub podejmującym daną czynność. Tymczasem postanowienie o kontynuowaniu czynności kontrolnych nie posiada wskazanych cech.
W konsekwencji za niezasadny musi zostać uznany zarzut naruszenia art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sąd odrzuca skargę, jeżeli sprawa nie należy do właściwości sądu administracyjnego. Skarżąca nie podważyła skutecznie stanowiska WSA, że skarga została złożona w sprawie, która nie należy do właściwości sądów administracyjnych, a zatem nie ma podstaw do uznania, że zastosowanie art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a. naruszało prawo.
Na uwzględnienie nie zasługiwały też zarzuty naruszenia art. 1 p.p.s.a., art. 1 p.u.s.a. oraz art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 77 ust. 2 Konstytucji RP. Z art. 1 p.u.s.a. wynika, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei art. 1 p.p.s.a. stanowi, że Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi normuje postępowanie sądowe w sprawach z zakresu kontroli działalności administracji publicznej oraz w innych sprawach, do których jego przepisy stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy sądowoadministracyjne). Z zacytowanych przepisów nie można wywieść, że skarga do sądu administracyjnego przysługuje na każde działanie organu administracji publicznej. Taki stan nie musi jednak naruszać konstytucyjnego prawa do sądu, określonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.
Z przepisu tego wynika, że do sądu można się zwrócić z konkretną sprawą, przy czym za sprawę w rozumieniu przepisów regulujących prawo do sądu traktuje się na ogół sytuację, w której chodzi o rozstrzygnięcie o prawach lub obowiązkach konkretnego podmiotu (Z. Czeszejko - Sochacki, Prawo do sądu w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (ogólna charakterystyka), "Państwo i Prawo" 1997 r., nr 11 - 12, s. 93). Jak wskazano wyżej, w postanowieniach, o których mowa w art. 84c ust. 9 i 10 usdg organ kontroli nie rozstrzyga bezpośrednio o obowiązkach lub uprawnieniach kontrolowanego przedsiębiorcy. Odnoszą się one do samej kontroli, a więc do obowiązków organu prowadzącego kontrolę. Nie ma podstaw, aby z aktu (postanowienia), którego treść jest adresowana do organu kontroli, wyprowadzać jakiekolwiek uprawnienia podmiotu kontrolowanego. Na podstawie przepisów art. 84c usdg można jedynie mówić o tym, że organy kontroli mają obowiązek zbadania, na żądanie przedsiębiorcy, zgodności z prawem przeprowadzanej kontroli, a nie konstruować prawa przedsiębiorcy np. do żądania odstąpienia od kontroli.
Postanowienie podjęte na podstawie art. 84c ust. 9 lub 10 usdg wpływają więc jedynie na sytuację faktyczną, a nie prawną kontrolowanego przedsiębiorcy (zob. uzasadnienie uchwały NSA z 13 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GPS 3/13).
Nie ma również podstaw do przyjęcia, że wydając zaskarżone postanowienie WSA naruszył zasadę wolności działalności gospodarczej (art. 20 i art. 22 Konstytucji RP). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, odrzucenie skargi przez WSA nastąpiło wskutek prawidłowego odczytania intencji ustawodawcy, który nie poddał kognicji sądów administracyjnych działań organów podejmowanych na podstawie art. 84c usdg.
Warto przy tym zwrócić uwagę na konsekwencję ustawodawcy w tym zakresie, czego wyrazem jest nowelizacja art. 84c usdg dokonana ustawą z 16 grudnia 2016 r. o zmianie niektórych ustaw w celu poprawy otoczenia prawnego przedsiębiorców (Dz. U. z 2016 r., poz. 2255). Wskutek tej nowelizacji od 1 stycznia 2017 r. w art. 84c usdg dodano ust. 15a i ust. 15b, w których przewidziana została możliwość wniesienia skargi do sądu administracyjnego, ale jedynie na przewlekłe prowadzenie kontroli. Ustawodawca nie zdecydował przy tym, aby kognicją sądów administracyjnych objąć postanowienia wydawane na podstawie art. 84c ust. 9 i 10 usdg.
Na zakończenie należy zwrócić uwagę, że jeżeli w wyniku kontroli działalności gospodarczej przedsiębiorcy zostanie wydane rozstrzygnięcie kształtujące uprawnienia lub obowiązki, to będzie ono podlegać zaskarżeniu na zasadach ogólnych dla władczej formy działania organów administracji publicznej.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.
PG