Uzasadnienie
Zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. po rozpoznaniu sprawy ze skargi M. K. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską: uchylił zaskarżoną decyzję i stwierdził, że uchylona decyzja nie podlega wykonaniu.
Uchwałą z dnia [...] września 2008 r. nr [...] Komisja Egzaminacyjna do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. ustaliła negatywny wynik egzaminu konkursowego na aplikację radcowską kandydata wskazując, że uzyskał on z testu egzaminacyjnego 188 punktów. Natomiast zgodnie z treścią art. 339 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.), pozytywny wynik z egzaminu konkursowego uzyskuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 190 punktów, a zatem uzyskana przez kandydata liczba punktów przesądza o negatywnym wyniku egzaminu.
Odwołanie od powyższej uchwały złożył do Ministra Sprawiedliwości M. K. Zarzucając błędną konstrukcję pytań nr 96, 98, 100, 139, 187, 196 i 238 wskazał, że udzielone przez niego odpowiedzi powinny zostać uznane jako poprawne.
Decyzją z dnia [...] marca 2009 r. Minister Sprawiedliwości utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę. Organ nie podzielił wątpliwości skarżącego, co do prawidłowości wskazanych pytań i ustalił, że wynik osiągnięty przez skarżącego został ustalony prawidłowo.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. skarżący podtrzymał prezentowaną w toku postępowania administracyjnego argumentację dotyczącą nieprawidłowego – jego zdaniem – sformułowania pytań nr 96, 98, 100, 139, 187, 196 i 238.
Uchylając zaskarżoną decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że pytania testowe na aplikację winny być testem wyłącznie na wiedzę wynikającą z określonych dziedzin prawa i instytucji prawnych ukształtowanych przez prawo pozytywne. Niedopuszczalne jest, aby w pytaniach pojawiały się zagadnienia prawne, co do których zarówno doktryna, jak i orzecznictwo nie doszły do wspólnych konkluzji, albowiem nie jest właściwe wymaganie od ewentualnych adeptów zawodów prawniczych jednoznacznego rozstrzygania zagadnień prawnych, co do których nie są zgodne również autorytety prawnicze.
Sąd uznał za trafny zarzut skarżącego polegający na wadliwym skonstruowaniu pytania nr 100, które brzmiało:
"Zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego, jeżeli strona wniosła o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji, nie dołączając jednocześnie do wniosku samej apelacji:
A. sąd odrzuci wniosek o przywrócenie terminu,
B. sąd oddali wniosek o przywrócenie terminu,
C. przewodniczący wzywa stronę do uzupełnienia tego braku w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu wniosku".
Skarżący udzielił na to pytanie odpowiedzi "A", natomiast według klucza poprawną odpowiedzią była odpowiedź "C", oparta na treści art. 130 § 1 k.p.c. oraz art. 169 § 3 k.p.c. W ocenie Sądu ww. przepisy nie dają podstawy do udzielenia na tak skonstruowane pytanie prawidłowej odpowiedzi. Przepis art. 169 § 3 k.p.c. stanowi, że równocześnie z wnioskiem (o przywrócenie terminu) strona powinna dokonać czynności procesowej. Natomiast w myśl art. 130 § 1 k.p.c. zd. 1, jeśli pismo procesowe nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych lub jeżeli od pisma nie uiszczono należnej opłaty, przewodniczący wzywa stronę, pod rygorem zwrócenia pisma, do poprawienia, uzupełnienia lub opłacenia go w terminie tygodniowym. O tym, że niedołączenie apelacji jest brakiem formalnym wniosku, nie przemawia literalnie brzmienie art. 169 § 3 k.p.c. To orzecznictwo Sądu Najwyższego przesądziło, iż niedopełnienie przez składającego wniosku o przywrócenie terminu wymagań przewidzianych w art. 169 § 3 k.p.c. stanowi brak formalny, którego uzupełnienie powinien przewodniczący zarządzić w trybie przewidzianym w art. 130 k.p.c. (podobnie: ICZ 238/54 z dnia 18 października 1954 r., OSNCP 1955/2/44 i IICR 119/58 z dnia 1 września 1958 r., Preis 1960/2/407).
Sąd I instancji podzielił również stanowisko skarżącego w zakresie pytania nr 139, które brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych, odwołanemu członkowi zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nie będącemu jej wspólnikiem, legitymacja do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą:
A. przysługuje,
B. nie przysługuje,
C. przysługuje wyłącznie po wykazaniu interesu prawnego."
Prawidłowa, w świetle klucza, była odpowiedź B, zaś na to pytanie skarżący udzielił odpowiedzi A. Sąd I instancji wskazał, iż w odwołaniu od uchwały z dnia 21 września 2008 r. skarżąca powołała się na orzecznictwo związane z problematyką ujętą w tym pytaniu, odwołując się do orzeczeń Sądu Najwyższego, jak również do poglądów doktryny, w tym krytycznych wobec uchwały Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r. o sygn. akt III CZP 94/06, powoływanej przez organ. Odnosząc się do stanowiska organu, zgodnie z którym znajomość uchwał Sądu Najwyższego, które uzyskują moc zasad prawnych, stanowi fragment znajomości prawa, Sąd stwierdził, że egzamin konkursowy na aplikację polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata ze znajomości przepisów prawa, a nie z orzecznictwa lub poglądów doktryny. W teście egzaminacyjnym na aplikację nie powinno być takich pytań, na które możliwe jest udzielenie więcej niż jednej odpowiedzi prawidłowej, a wybór odpowiedzi wiąże się z koniecznością opowiedzenia się po stronie poglądów wyrażonych w doktrynie bądź orzecznictwie.
W ocenie Sądu - jeśli chodzi natomiast o pytania nr 96, 98, 187, 196 i 238 uznać należało, iż organ prawidłowo, w sposób wszechstronny i przekonywujący odniósł się do zarzutów podniesionych przez skarżącego w odwołaniu od uchwały Komisji Egzaminacyjnej z dnia [...] września 2008 r.
Minister Sprawiedliwości wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, a także zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy oraz przepisów prawa materialnego poprzez dokonanie przez Sąd I instancji błędnej oceny ich zastosowania przez organ administracji, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - zwanej dalej: p.p.s.a.) - poprzez uwzględnienie skargi M. K., w sytuacji gdy zakwestionowana decyzja Ministra Sprawiedliwości nie naruszała przepisów prawa materialnego, a zwłaszcza art. 33¹ ust. 3 i 339 ust. 1 i 3 ustawy o radcach prawnych, które to naruszenie zdaniem Sądu I instancji miałoby polegać na sformułowaniu pytań nr 100 i 139 testu konkursowego na aplikację radcowską w sposób sprzeczny z ww. przepisami.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej, odnosząc się do poglądu Sądu I instancji w zakresie prawidłowości pytania nr 100, Minister zarzucił, że nawet jeśli w danej sprawie wypowiedział się Sąd Najwyższy nie oznacza to automatycznie kontrowersyjności zagadnienia oraz niejasności przepisu. Ustalenie wadliwości pytania nr 100 zostało dokonane przez Sąd I instancji pochopnie. Wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji jest pismem procesowym. Jeżeli zatem strona wniosła o przywrócenie tego terminu, nie dołączając do wniosku samej apelacji, to przewodniczący - na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. - wzywa stronę do uzupełnienia tego braku formalnego pod rygorem zwrotu wniosku. Przepis art. 169 § 3 k.p.c. wyraźnie stanowi, iż "równocześnie z wnioskiem strona powinna dokonać czynności procesowej", a zatem - w świetle art. 130 § 1 k.p.c. - dokonanie tej czynności stanowi warunek formalny dla nadania prawidłowego biegu temu wnioskowi.
W ocenie kasatora, nie można wobec powyższego przyjąć, iż odpowiedź na pytanie nr 100 nie wynika wprost z przepisów prawa, bowiem w świetle łącznie rozpatrywanych przepisów art. 169 § 3 i art. 130 § 1 k.p.c, a także w świetle pozostałych podanych propozycji odpowiedzi na pytanie nr 100, jedyną poprawną odpowiedzią jest odpowiedź "C".
Odnośnie pytania nr 139 Minister wskazał, że art. 250 k.s.h. wyraźnie wymienia podmioty uprawnione do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały wspólników, w tym m.in. zarząd spółki oraz członków zarządu, a zatem uprawnienie to przysługuje wyłącznie osobom, które w dacie wytoczenia powództwa pełnią funkcję członka zarządu. Zakwestionowane przez Sąd pierwszej instancji pytanie dotyczyło tymczasem osoby odwołanego członka zarządu spółki, niebędącego jej wspólnikiem, a zatem osoby, która w świetle jednoznacznego brzmienia art. 250 w zw. z art. 252 k.s.h. nie posiada legitymacji czynnej do wytoczenia przedmiotowego powództwa. W ocenie Ministra Sprawiedliwości pytanie nr 139 zostało sformułowane w sposób jasny i kategoryczny, a poprawna odpowiedź na to pytanie wynika wprost z przepisów prawa.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna Ministra Sprawiedliwości nie ma usprawiedliwionych podstaw. W zaskarżonym wyroku nie doszło do zarzuconego naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, polegającego na niewłaściwym przyjęciu, że pytania nr 100 i 139 nie spełniają wymagań określonych w tym przepisie. Ma on następujące brzmienie: "Egzamin konkursowy polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt".
W świetle tego unormowania zbudowanego na zasadzie testu jednokrotnego wyboru, nie jest dopuszczalne formułowanie pytań zawierających propozycje więcej niż jednej prawidłowej odpowiedzi w nawiązaniu do spornych w orzecznictwie i doktrynie problemów. Nie można również formułować pytań, na które odpowiedź będzie uzależniona od przyjęcia dodatkowych założeń pominiętych lub nieprecyzyjnie wyrażonych w pytaniach.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zajęte przez Sąd I Instancji co do nieprawidłowej redakcji pytania nr 100, dotyczącego skutków prawnych złożenia wniosku o przywrócenie terminu bez jednoczesnego wniesienia apelacji. Jak słusznie zauważył Sąd I instancji, z przepisów powołanych w kluczu odpowiedzi, tj. art. 130 § 1 k.p.c. i art. 169 § 3 k.p.c, nie wynika w sposób jednoznaczny, aby niedołączenie przez pełnomocnika apelacji do takiego wniosku było traktowane jako brak formalny podlegający uzupełnieniu w trybie przewidzianym dla uzupełnienia pism procesowych. Dopiero orzecznictwo Sądu Najwyższego przesądziło o tym, iż niedopełnienie przez składającego wniosek o przywrócenie terminu wymagań przewidzianych w art. 169 § 3 k.p.c. stanowi brak formalny, którego uzupełnienie powinien Przewodniczący zarządzić w trybie przewidzianym w art. 130 k.p.c. Na etapie ubiegania się o przyjęcie na aplikację radcowską nie można wymagać od kandydata, choć niewątpliwie byłoby to pożądane, znajomości orzecznictwa i poglądów doktryny w odniesieniu do dziedzin prawa przewidzianych w tematyce egzaminacyjnej. Takiej znajomości można by już wymagać od pełnomocnika procesowego, a więc po odbytej aplikacji zakończonej stosownym egzaminem.
Przechodząc do pytania nr 139, według Ministra Sprawiedliwości prawidłowa odpowiedź znajduje jednoznaczne potwierdzenie w treści art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h. Pierwszy z nich stanowi, że prawo do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały wspólników przysługuje zarządowi, radzie nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz poszczególnym ich członkom, natomiast w świetle drugiego przepisu osobom lub organom spółki wymienionym w art. 250 przysługuje prawo do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. W ocenianym pytaniu przyjęto założenie, że chodzi o legitymację odwołanego członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością niebędącego jej wspólnikiem, do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. W obu wymienionych przepisach Kodeksu spółek handlowych nie określono natomiast uprawnień takich osób, które po odwołaniu ze składu organów spółki nie są już jej wspólnikami.
W zależności od rodzaju zastosowanej wykładni tych przepisów w orzecznictwie Sądu Najwyższego i doktrynie zaznaczyły się wyraźnie rozbieżności na tle istnienia lub braku legitymacji do wytoczenia takiego powództwa przez osoby, które oprócz odwołania ich ze składu organów spółki nie są także jej wspólnikami. Przykładowo, stosując wykładnię systemową, Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 13 lutego 2004 r. II CK 438/02, z dnia 25 listopada 2004 r. III CK 592/03 i z dnia 15 grudnia 2005 r. II CSK 19/05 przyjmował, że byli członkowie zarządu lub rady nadzorczej spółki niebędący wspólnikami mają legitymację do wytoczenia powództwa z art. 252 k.s.h. o stwierdzenie nieważności uchwały o odmowie udzielenia absolutorium tym organom za okres, w którym byli ich członkami. W tych wyrokach podkreślono, że rezultat wykładni językowej jest tylko wówczas rozstrzygający, gdy nie podważają go wyniki uzyskane w drodze innych metod wykładni.
Dając prymat wykładni językowej, w uchwale z dnia 1 marca 2007 r. III CZP 94/06 (OSNC 2007/7-8/95) Sąd Najwyższy z kolei uznał, że osobie odwołanej ze składu organu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie przysługuje legitymacja do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą (art. 252 § 1 w związku z art. 250 pkt 1 k.s.h.). Mimo nadania tej uchwale mocy zasady prawnej, spotkała się ona w pięciu glosach z wysoce zróżnicowaną oceną, także krytyczną. W zaskarżonym wyroku trafnie więc stwierdzono, że na oceniane pytanie możliwe było udzielenie więcej niż jednej prawidłowej odpowiedzi przy wskazaniu źródła przyjętej argumentacji. Przy tak skonstruowanym pytaniu jedna prawidłowa odpowiedź nie wynikała wprost ze wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h.
Skoro w wyniku zakwestionowania omawianych pytań testowych skarżący uzyskałby 190 punktów, trafnie Sąd I instancji uchylił zaskarżoną decyzję, gdyż skarżący spełnił warunki przewidziane w art. 339 ust. 3 ustawy o radcach prawnych dla pozytywnego wyniku z egzaminu konkursowego, uzyskując z testu co najmniej 190 punktów.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.
O kosztach postępowania orzeczono na zasadzie art. 204 pkt 2 p.p.s.a.