Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę D. R. w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką.
Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym:
W dniu [...] września 2008 r. D. R. przystąpiła do egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką, przeprowadzonego przez Komisję Egzaminacyjną do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Okręgowej Rady Adwokackiej w Ł. Uchwałą nr [...] z dnia [...] września 2008 r. Komisja Egzaminacyjna ustaliła, że skarżąca uzyskała z testu wyboru 188 punktów. Zgodnie z treścią art. 75i ust. 3 ustawy Prawo o adwokaturze, pozytywny wynik z egzaminu konkursowego uzyskuje kandydat, który otrzymał z testu co najmniej 190 punktów, a zatem uzyskana przez skarżącą liczba punktów przesądziła o negatywnym wyniku egzaminu.
Od powyższej uchwały, w dniu [...] października 2008 r., skarżąca złożyła odwołanie, w którym zarzuciła wadliwość pytań, która polegała na tym, że: pytanie nr 67 sformułowane było w sposób uniemożliwiający wybranie poprawnej odpowiedzi, odpowiedź na pytanie nr 109 była oparta na poglądzie wypracowanym w orzecznictwie, pytanie nr 193 wprowadza w błąd przy wyborze właściwej odpowiedzi, żadna z odpowiedzi nie była prawidłowa przy pytaniu nr 208. Skarżąca podniosła także, iż pytania z zakresu prawa dewizowego (nr 130, nr 186, nr 208, nr 209) oraz pytanie z ochrony środowiska (nr 180) wykraczają poza program studiów prawniczych.
Minister Sprawiedliwości po rozpoznaniu odwołania, utrzymał w mocy uchwałę [...], wskazując, że analizował zarówno prawidłowość przygotowania egzaminu (testu egzaminacyjnego), jak i jego przebieg. Stwierdził, że egzamin przeprowadzony został zgodnie z wymogami ustawy i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 grudnia 2005 r. w sprawie powoływania i odwoływania członków komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej oraz szczegółowego trybu i sposobu przeprowadzania egzaminu konkursowego i adwokackiego (Dz. U. Nr 258, poz. 2160 ze zm.).
Za niezasadne organ uznał zarzuty skarżącej dotyczące pytań numer 67, 109, 193, 208.
Odnośnie pytania nr 109 organ stwierdził, iż odpowiedź na skarżone pytanie wynika bezpośrednio z art. 3985 § 1 k.p.c., w którym ustawodawca określił wprost, że skargę kasacyjną wnosi się "(...) w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie skarżącej". W konsekwencji, jeżeli nie nastąpiło takie doręczenie, gdyż strona nie wnosiła lub uczyniła to nieskutecznie, bo z przekroczeniem siedmiodniowego terminu na zgłoszenie takiego wniosku, dla takiej strony w ogóle nie powstaje możliwość skutecznego wniesienia skargi kasacyjnej.
Odnośnie pytania nr 193 organ wskazał, że jedyną prawidłową odpowiedzią na to pytanie jest odpowiedź "B". Porównując obie procedury, tj. postępowanie kontrolne i postępowanie podatkowe, organ przedstawił różnice między nimi prowadzące do wniosku, iż skarżąca w odwołaniu błędnie rozumie art. 31 k.s.
Odnośnie pytania nr 208 organ podniósł, iż jedyną prawidłową odpowiedzią na to pytanie jest odpowiedź "C. dewizy". Wyjaśnił przy tym, że ustawa – Prawo dewizowe definiuje w art. 2 pojęcie prawa dewizowego. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 8 ustawy wartościami dewizowymi są zagraniczne środki płatnicze, złoto dewizowe i platyna dewizowa. Z kolei art. 2 ust. 1 pkt 9 ustawy dzieli zagraniczne środki płatnicze na waluty obce i dewizy. Wykładnia językowa tego przepisu prowadzi do wniosku, iż zarówno waluty obce, jak i dewizy jako środki płatnicze muszą mieć walor "zagranicznych" instrumentów prawa dewizowego. Potwierdza to wykładnia art. 2 ust. 1 pkt 6 ustawy –Prawo dewizowe definiującego krajowe środki płatnicze jako walutę polską, papiery wartościowe i inne dokumenty, pełniące funkcję środka płatniczego, wystawione w walucie polskiej. Krajowy środek płatniczy musi być bowiem takim środkiem płatniczym, który jest wystawiony w walucie polskiej.
Organ ponadto podkreślił, że ustawa Prawo dewizowe zawiera także definicję pojęcia "papier wartościowy", jako pojęcia bardziej ogólnego w stosunku do krajowych i zagranicznych papierów wartościowych. Nie występują natomiast definicje ustawowe pojęć "krajowy papier wartościowy" i "zagraniczny papier wartościowy". Jak zaznaczył organ, pytanie nr 208 nie ma na celu ustalenia definicji pojęcia "zagraniczne papiery wartościowe", lecz dokonanie ich klasyfikacji przedmiotowej do jednej z kategorii wartości dewizowej. Żaden z papierów wartościowych nie mieści się w kategorii złota dewizowego w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 13 ustawy – Prawo dewizowe. Zatem błędną jest odpowiedź "B. złoto dewizowe".
Z kolei według definicji ustawowej waluty obce to: znaki pieniężne (banknoty i monety) będące poza krajem prawnym środkiem płatniczym, a także wycofane z obiegu, lecz podlegające wymianie; na równi z walutami obcymi traktuje się wymienialne rozrachunkowe jednostki pieniężne stosowane w rozliczeniach międzynarodowych, w szczególności jednostkę rozrachunkową Międzynarodowego Funduszu Walutowego (SDR) - art. 2 ust. 1 pkt 10 tej ustawy). Katalog ustawowy walut obcych nie zawiera żadnych papierów wartościowych. W konsekwencji błędna jest odpowiedź testowa "A. waluta obca".
Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 12 Prawa dewizowego, dewizami są papiery wartościowe i inne dokumenty pełniące funkcję środka płatniczego, wystawione w walutach obcych. Skoro dewizy są jedną z kategorii zagranicznych środków płatniczych, to zaliczane do nich papiery wartościowe muszą być także "zagranicznymi papierami wartościowymi". Jak stwierdził organ, ustawowy podział środków płatniczych na krajowe środki płatnicze i zagraniczne środki płatnicze przekłada się na dychotomiczny podział papierów wartościowych na krajowe bądź zagraniczne.
Odnośnie pytania nr 67 organ podniósł, iż prawidłowa odpowiedź wynika bezpośrednio z przepisu art. 74 § 3 k.c., będącego podstawą prawną odpowiedzi. Powołany przez skarżącą przepis art. 7617 § 1 k.c. nie nakazuje zachowania formy pisemnej, lecz uzależnia od zachowania formy pisemnej odpowiedzialność agenta.
Reasumując, organ stwierdził, iż po dokonaniu szczegółowej analizy całości testu egzaminacyjnego wraz z merytorycznym sprawdzeniem wszystkich pytań testowych doszedł do przekonania, że wszystkie pytania, w tym również pytania kwestionowane przez skarżącą, zostały sformułowane jednoznacznie, a wśród propozycji odpowiedzi była wyłącznie jedna poprawna odpowiedź. Test egzaminacyjny, w oparciu o który przeprowadzony był egzamin, odpowiadał kryteriom, o których mowa w art. 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze.
W ocenie organu, prawnie obojętny z punktu widzenia zgodności z prawem zaskarżonej uchwały Komisji Egzaminacyjnej jest podniesiony przez skarżącą zarzut dotyczący stopnia trudności testu egzaminacyjnego i szczegółowości zawartych w nim pytań. Ustawodawca, określając formułę testu egzaminacyjnego, ograniczył się bowiem do ustalenia łącznej liczby pytań oraz określenia jego zakresu przedmiotowego, nie określił natomiast jego merytorycznej struktury wewnętrznej.
W skardze na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. skarżąca podniosła zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 75i ust. 1 i 3 ustawy - Prawo o adwokaturze przez bezpodstawne uznanie, iż pytania nr 67, nr 109, nr 193 i nr 208 wchodzące w zakres egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką z 2008 r. odpowiadały wymogom określonym w powołanym przepisie, podczas gdy sposób ich sformułowania uznać należy za dalece nieprecyzyjny, co nie pozwalało na jednoznaczne wskazanie jednej prawidłowej odpowiedzi. Uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż skutkowało bezpośrednim ustaleniem skarżącej negatywnego wyniku egzaminu z uwagi na uzyskanie 188 punktów zamiast 192 punktów.
W skardze podniesiony też został zarzut naruszenia art. 7 k.p.a. poprzez załatwienie sprawy administracyjnej z całkowitym pominięciem słusznego interesu strony skarżącej oraz naruszenie art. 10 k.p.a. poprzez naruszenie przez Ministra Sprawiedliwości prawa strony do czynnego udziału w postępowaniu, w szczególności do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów, materiałów oraz zgłoszonych żądań przed wydaniem decyzji.
W piśmie z dnia [...] sierpnia 2009 r. skarżąca rozszerzyła zarzuty skargi, kwestionując prawidłowość pytania nr 186 w kontekście naruszenia art. 75i ust. 1 i 3 ustawy – Prawo o adwokaturze i wskazała na wyroki Sądu kwestionujące prawidłowość pytań nr 75, 82, 204 jako dowód na omylność Ministra Sprawiedliwości.
Minister Sprawiedliwości w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd I instancji wprawdzie podzielił stanowisko prezentowane w skardze co do wadliwości pytań nr 75, nr 82 i nr 204, jednak stwierdził, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy taka ich ocena w kontekście podnoszonego przez skarżącą zarzutu naruszenia art. 75i ust. 1 i 3 ustawy – Prawo o adwokaturze nie może skutkować uwzględnieniem skargi. Skarżąca, co bezsporne, na powyższe pytania udzieliła poprawnej odpowiedzi, za każde z nich otrzymała 1 punkt i ustalony wynik egzaminu tę punktację uwzględnia.
Sąd podzielił stanowisko organu co do tego, iż nieuzasadniony jest zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 75i ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze w odniesieniu do pytań testu nr 67, nr 109, nr 193 oraz nr 208.
Odnosząc się do pytania nr 193, Sąd I instancji podzielił argumentację organu wskazującą, że postępowanie kontrolne jest formą kontroli skarbowej, a nie postępowaniem podatkowym.
Zgodził się z organem, że pytanie konkursowe nr 109 oparte zostało na przepisach prawa wchodzących w zakres egzaminu. Zostało sformułowane jednoznacznie, a wśród proponowanych odpowiedzi była poprawna wyłącznie jedna odpowiedź.
W pełni też podzielił argumentację organu zaprezentowaną odnośnie pytania nr 208, bowiem zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 12 Prawa dewizowego, dewizami są papiery wartościowe i inne dokumenty pełniące funkcję środka płatniczego, wystawione w walutach obcych. Skoro dewizy są jedną z kategorii zagranicznych środków płatniczych, to zaliczane do nich papiery wartościowe muszą być także "zagranicznymi papierami wartościowymi".
W ocenie Sądu I instancji, prawidłowa odpowiedź na pytanie nr 67 wynika bezpośrednio z treści art. 74 § 3 k.c. Powołany zaś przez skarżącą art. 7617 § 1 k.c. nie nakazuje zachowania formy pisemnej tylko uzależnia od zachowania formy pisemnej odpowiedzialność agenta, tj. wiąże się z zastrzeżeniem formy pisemnej jedynie dla wywołania określonych skutków prawnych.
W skardze kasacyjnej, skarżąca D. R. wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W., a także o zasądzenie kosztów postępowania. Wyrokowi zarzuciła naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy oraz przepisów prawa materialnego, a w szczególności:
- – art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 3 § 2 pkt 1 tej ustawy, co spowodowało bezzasadne oddalenie skargi, mimo że Sąd dokonał błędnej wykładni art. 75i oraz art. 75a ust. 3 ustawy – Prawo o adwokaturze poprzez uznanie, że pytania nr 67 i nr 109 testu konkursowego były sformułowane zgodnie z tymi przepisami i nie mogą stanowić podstawy ustalenia wyniku egzaminu, w sytuacji gdy pytanie nr 109 zostało sformułowane w taki sposób, że jednoznaczna odpowiedź nie wynika z przepisów prawa, a jedynie z wykładni systemowej dokonywanej przez organ, poglądów doktryny i orzecznictwa, co powoduje, że dwie spośród trzech wskazanych odpowiedzi można uznać za poprawne, a natomiast w przypadku pytania 67 żadna z zaproponowanych odpowiedzi nie jest poprawna;
- – art. 141 § 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez sporządzenie (w świetle uzasadnienia skargi kasacyjnej chodzi o niesporządzenie) lakonicznego uzasadnienia, z którego wynika w jasny sposób, dlaczego Sąd I instancji podzielił stanowisko Ministra Sprawiedliwości w zakresie prawidłowości sformułowania pytań nr 109 i nr 67 testu konkursowego, a w szczególności brak ustosunkowania się do zarzutów skarżącej złożonych na rozprawie w kontekście treści art. 7648 k.c.
W uzasadnieniu skargi wskazano, iż odpowiedź na pytanie nr 109 nie wynika bezpośrednio z przepisu prawa, a z jego wykładni dokonanej w licznych orzeczeniach sądów powszechnych i Sądu Najwyższego. Udzielenie przez osoby przystępujące do egzaminu odpowiedzi na to pytanie wymaga znajomości orzecznictwa oraz opowiedzenia się po jednej ze stron sporu doktrynalnego, w związku z czym tak sformułowane pytanie nie powinno szkodzić kandydatom i pozbawiać ich punktu. Ponadto, dwie spośród wskazanych w kluczu odpowiedzi na pytanie nr 109 można uznać za poprawne.
Odnośnie pytania nr 67 skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem Sądu I instancji twierdząc, że sformułowanie odpowiedzi "C" wykluczające jakikolwiek wyjątek od reguły jest niewłaściwe, bowiem Kodeks cywilny przewiduje przynajmniej jedną sytuację, w której stosuje się przepisy o formie dla celów dowodowych w stosunkach między przedsiębiorcami. Zgodnie bowiem z treścią art. 7648, jeżeli agent wypowiedział umowę na skutek okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi dający zlecenie, może on zwolnić się z obowiązku przestrzegania ograniczenia działalności konkurencyjnej przez złożenie dającemu zlecenie oświadczenia na piśmie przed upływem miesiąca od dnia wypowiedzenia.
Według stanowiska wyrażonego w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, Sąd I instancji nie uzasadnił poprawnie podjętego rozstrzygnięcia przychylającego się do poglądów sformułowanych przez Ministra Sprawiedliwości.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna, jako oparta na nieuzasadnionych podstawach, nie zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem postępowania przed Sądem I instancji była ocena legalności decyzji Ministra Sprawiedliwości utrzymująca w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej ustalającą wyniki egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką, a istota sporu sprowadza się w świetle skargi kasacyjnej do oceny, czy konstrukcja pytań numer 109 i 67 jest zgodna z wymogami jakim musi odpowiadać test egzaminacyjny na egzamin konkursowy na aplikację adwokacką, stosowanie do treści przepisu 75i ustawy – Prawo o adwokaturze. Zgodnie ze wskazanym przepisem, egzamin konkursowy polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań zawierających po trzy odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi i za którą, jeśli jest to odpowiedź prawidłowa, uzyskuje 1 punkt. Pytania te (oraz podane w nich trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa) powinny być zatem sformułowane w sposób jasny, precyzyjny, jednoznaczny i niebudzący wątpliwości.
Przedmiotem oceny przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. była poprawność konstrukcji pytania nr 109 testu egzaminacyjnego na aplikację adwokacką, które miało następujące brzmienie: "Według Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli strona nie złożyła wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku wydanego przez Sąd II instancji i nie wniosła o doręczenie jej odpisu tego wyroku z uzasadnieniem, a w sprawie tej skarga jest dopuszczalna: A. strona ta nie może skutecznie wnieść skargi kasacyjnej, B. okoliczność ta nie ma znaczenia dla skutecznego wniesienia skargi kasacyjnej i strona może ją wnieść w terminie przewidzianym przez k.p.c., C. strona może wnieść skargę kasacyjną i termin do jej wniesienia ulega przedłużeniu o termin do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia. Zdaniem strony wnoszącej skargę kasacyjną, pytanie to budzi wątpliwości związane z jego redakcją i przez to narusza art. 75i ustawy – Prawo o adwokaturze.
Ze stanowiskiem tym nie można się zgodzić. Lektura pytania 109 prowadzi do wniosku, że prawidłowa odpowiedź wynika wprost z treści art. 3985 § 1 k.p.c., zgodnie z którym "skargę kasacyjną wnosi się do sądu, który wydał zaskarżone orzeczenie w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie skarżącej". Z treści cytowanego przepisu jasno wynika, iż podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia biegu terminu do złożenia skargi kasacyjnej ma doręczenie stronom orzeczenia sądu II instancji wraz z uzasadnieniem. Należy mieć na uwadze, że sąd apelacyjny uzasadnia z urzędu swoje wyroki oraz postanowienia kończące postępowanie w sprawie, z wyjątkiem spraw, w których apelację oddalono. W takim wypadku uzasadnienie sporządza się tylko wówczas, gdy strona zażąda doręczenia jej wyroku z uzasadnieniem. Dla rozpoczęcia biegu terminu do wniesienia przez stronę skargi kasacyjnej, a zatem z punktu widzenia art. 3985 § 1 k.p.c., zróżnicowanie to nie ma znaczenia, gdyż każdorazowo konieczny jest wniosek o doręczenie wyroku z uzasadnieniem.
Jak wyżej podkreślono, w tej sytuacji strona może wnieść skargę kasacyjną tylko wtedy, gdy wcześniej w tygodniowym terminie od ogłoszenia sentencji zażąda doręczenia orzeczenia sądu drugiej instancji wraz z uzasadnieniem. Należy podkreślić, iż zażądanie doręczenia uzasadnienia orzeczenia jest w tym wypadku warunkiem sine qua non zaskarżenia orzeczenia w drodze skargi kasacyjnej. Innymi słowy, jeżeli strona nie zażąda skutecznie doręczenia jej orzeczenia wraz z uzasadnieniem, termin do wniesienia skargi kasacyjnej w ogóle nie rozpoczyna biegu. Wywiedzenie więc skargi kasacyjnej przez stronę, która ze względu na zaniechanie złożenia wniosku o doręczenie uzasadnienia utraciła prawo do zaskarżenia orzeczenia sądu II instancji, jest niedopuszczalne.
Powyższe stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 29.09.2010 r. sygn. akt II GSK 836/09.
Przechodząc do pytania nr 67, przypomnieć należy, iż brzmiało ono następująco: Według Kodeksu cywilnego, do czynności prawnych w stosunkach między przedsiębiorcami przepisy o formie pisemnej przewidzianej dla celów dowodowych: A. mają zastosowanie bez ograniczeń, B. mają zastosowanie pod szczególnymi warunkami wymienionymi w tym kodeksie, C. nie mają w ogóle zastosowania.
Prawidłowa odpowiedź na powyższe pytanie wynika wprost z art. 74 § 3 k.c., który stanowi, że "Przepisów o formie pisemnej przewidzianej dla celów dowodowych nie stosuje się do czynności prawnych w stosunkach między przedsiębiorcami". Argumentacja skarżącej z odwołaniem się do treści art. 7617 § 1 k.c., a także art. 7648 k.c. nie może być uwzględniona. Przepis art. 7617 § 1 k.p.c. nie nakazuje zachowania formy pisemnej, tylko uzależnia od zachowania formy pisemnej odpowiedzialności agenta, tj. wiąże się z zastrzeżeniem formy pisemnej dla wywołania określonych skutków prawnych.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia przez Sąd I instancji art. 141 § 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, to przepis ten stanowi, że uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów przedstawionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie.
Zaskarżony wyrok odpowiada tym warunkom, zatem zarzut naruszenia art. 141 § 4 wyżej wymienionej ustawy należy uznać za nieuzasadniony.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach zaś orzekł na podstawie art. 204 tej ustawy.