Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z 26 października 2011 r. sygn. akt VI SA/Wa 974/11 oddalił skargę M. B. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia 23 lutego 2011 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego.
Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie faktycznym:
Komisja Egzaminacyjna nr 1 do przeprowadzania egzaminu radcowskiego z siedzibą w Warszawie uchwałą z 5 sierpnia 2010 r. nr 17/2010 stwierdziła, że M. B. (dalej: skarżący) uzyskał negatywny wynik z egzaminu radcowskiego. Z części pierwszej egzaminu (zestaw pytań testowych) skarżący otrzymał ocenę dostateczną, z części drugiej (prawo karne) ocenę dobrą, z części trzeciej (prawo cywilne) ocenę niedostateczną, z części czwartej (prawo gospodarcze) ocenę dostateczną oraz z części piątej (prawo administracyjne) ocenę dostateczną. Mając to na uwadze Komisja Egzaminacyjna nr 1 działając na podstawie art. 36 6 ust.1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm., dalej ustawa o radcach prawnych) uznała, że uzyskanie oceny niedostatecznej z trzeciej części egzaminu przesądziło o negatywnym wyniku całego egzaminu radcowskiego. Z uzasadnienia ocen cząstkowych wystawionych przez dwóch egzaminatorów oceniających zadanie z prawa cywilnego wynika, że skarżący błędnie zakwalifikował umowę łączącą strony jako umowę przedwstępną a nie jako umowę deweloperską.
Zaproponowane rozwiązanie nie było bowiem korzystne dla klientów, gdyż przy założeniu istnienia takiej umowy nie otrzymaliby oni odszkodowania odpowiadającego różnicy wartości lokalu bez garażu. Błędne było również kwestionowanie przez skarżącego rozstrzygnięcia co do kwoty utraconej ulgi podatkowej.
Od powyższej uchwały M. B. wniósł odwołanie do Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (dalej: Komisji Egzaminacyjnej II stopnia).
Komisja Egzaminacyjna II stopnia uchwałą z 23 lutego 2011 r. nr [...] utrzymała w mocy zakwestionowaną uchwałę. W uzasadnieniu uchwały organ odwoławczy podzielił stanowisko przyjęte przez organ pierwszej instancji, że korzystniejszym dla powodów rozwiązaniem zadania było przyjęcie, iż pomiędzy stronami została zawarta umowa deweloperska, co w konsekwencji umożliwiało dochodzenie odszkodowania w pełnym zakresie a nie w granicach ujemnego interesu umowy, jaki istniałby przy przyjęciu konstrukcji umowy przedwstępnej. Organ odwoławczy stwierdził, że "z uwagi na trudności interpretacyjne i rozbieżność poglądów w orzecznictwie i literaturze nie można uznać za dyskwalifikujące niekwestionowania w apelacji stanowiska sądu co do charakteru łączącej strony umowy. Ze stanu faktycznego kazusu będącego przedmiotem egzaminu radcowskiego nie wynikało, że zawarto umowę deweloperską a nie umowę przedwstępną".
Komisja Egzaminacyjna II stopnia podkreśliła, że zakwalifikowanie przez skarżącego umowy jako przedwstępnej doprowadziło do prawidłowego uznania, że wysokość szkody będzie odnosić się do tzw. interesu ujemnego. W takim przypadku, zdaniem organu, skarżący powinien był więc rozważyć interes reprezentowanej strony i zdecydować o podstawach do dochodzenia zasądzenia na rzecz powodów odszkodowania wyrażającego się w różnicy wartości lokalu. Organ uznał również za wadliwe wnioski apelacyjne sprowadzające się do żądania uchylenia zaskarżonego wyroku, podczas gdy uwzględnienie apelacji prowadziłoby do wydania wyroku reformatoryjnego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę M. B. na powyższą uchwałę. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, praca pisemna skarżącego z zakresu prawa cywilnego została oceniona prawidłowo - zgodnie z regułami postępowania dowodowego określonymi w art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. Dalej Sąd podkreślił, że ocena pracy została oparta na zarzucie nieprawidłowej interpretacji umowy łączącej strony w stanie faktycznym objętym kazusem. Przyjęcie przez skarżącego konstrukcji umowy przedwstępnej a nie umowy deweloperskiej doprowadziło do ograniczenia dochodzonych roszczeń i było niekorzystne z punktu wiedzenia interesów klientów. Skoro skarżący zaproponował w rozwiązaniu zadania egzaminacyjnego dochodzenie odszkodowania w granicach ujemnego interesu umowy na podstawie art. 390 § 1 k.c. to w takim wypadku powinien był rozważyć możliwość żądania w apelacji zasądzenia na rzecz reprezentowanych powodów różnicy wartości lokalu.
Niewskazanie w apelacji żądania w tym zakresie było istotnym błędem pracy, gdyż interes reprezentowanej strony nie był należycie zabezpieczony. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że istniejące rozbieżności w doktrynie i w orzecznictwie na zadany temat skarżący powinien wykorzystać na rzecz reprezentowanego podmiotu. Zdaniem Sądu, Komisja Egzaminacyjna II stopnia zasadnie zarzuciła skarżącemu, że w projekcie apelacji błędnie zawarł wniosek o uchylenie wyroku sądu okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, w sytuacji gdy nie wystąpiły przesłanki określone w art. 386 § 4 k.p.c. do zawarcia tego rodzaju wniosku w apelacji. W konkluzji Sąd pierwszej instancji stwierdził, że organ wszechstronnie rozpoznał sprawę z zakresu prawa cywilnego.
Sąd podzielił uwagi Komisji Egzaminacyjnej II stopnia, że zaproponowane przez stronę skarżącą rozwiązanie zadania egzaminacyjnego zawierało istotne uchybienia uniemożliwiające przyznanie oceny pozytywnej. Sąd zaznaczył, że rozstrzygnięcie w sprawie wyniku z poszczególnych części egzaminu radcowskiego ma charakter uznaniowy. Zdaniem Sądu, kryteria oceny prac określone w art. 364 ust.1 i art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych nie mają charakteru normatywnego w związku z tym stosowanie ich w warunkach uznania administracyjnego może doprowadzić do nierównego traktowania podobnych spraw, lecz jest to sytuacja przewidziana przez ustawodawcę.
M. B. zaskarżył powyższy wyrok w całości, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. oraz zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.
Na podstawie art. 174 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012, poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) skarżący zarzucił:
- 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 2 Konstytucji RP, art. 365 ust. 3, 4 i 5, art. 36 8 ust. 9 i 12 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.) polegające na tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny przyjął, że komisje egzaminacyjne dokonując oceny prac nie przekroczyły tzw. uznania administracyjnego, co narusza zasadę demokratycznego państwa prawa oraz nakaz równego traktowania, będący emanacją określonej w art. 32 Konstytucji zasady równości;
- 2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 2, art. 32 ust.1 Konstytucji RP oraz art.7, 77 k.p.a. poprzez brak uchylenia zaskarżonej uchwały pomimo istnienia ku temu podstaw i w konsekwencji naruszenia prawa materialnego i procesowego przez orzekające w sprawie organy administracji publicznej
- - art.1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm., dalej: p.u.s.a.) oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. polegające na niewzięciu pod uwagę całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy a przede wszystkim na nie rozpoznaniu zarzutów skargi przez WSA.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Komisja Egzaminacyjna II stopnia wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiła. Granice skargi są wyznaczone przez zawarte w niej podstawy. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd ten uprawniony jest bowiem jedynie do zbadania, czy podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty polegające na naruszeniu przez wojewódzki sąd administracyjny konkretnych przepisów prawa materialnego, czy też procesowego w rzeczywistości zaistniały. Zakres kontroli wyznacza zatem sam autor skargi kasacyjnej wskazując, które normy prawa zostały naruszone.
Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego określenia podstaw kasacyjnych, co zgodnie z art. 176 p.p.s.a. oznacza obowiązek wnoszącego skargę kasacyjną powołania konkretnych przepisów prawa, którym zdaniem autora skargi kasacyjnej uchybił Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym orzeczeniu oraz uzasadnienie ich naruszenia.
Stosownie do art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Uzasadnienie podstaw kasacyjnych powinno szczegółowo określać, do jakiego, zdaniem skarżącego, naruszenia przepisów prawa doszło i na czym to naruszenie polegało, a w przypadku zarzucania uchybień przepisom procesowym należy dodatkowo wykazać, że to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszenie prawa materialnego może nastąpić przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia to mylne zrozumienie treści przepisu. Naruszenie prawa przez niewłaściwe zastosowanie to wadliwe uznanie, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie określonej normy prawnej (tzw. błąd subsumcji). Podkreślenia wymaga, że sformułowanie zarzutu błędnej wykładni przepisu prawa materialnego zawsze powinno łączyć się z wykazaniem, na czym polegało wadliwe odczytanie przez sąd pierwszej instancji znaczenia treści przepisu, a następnie konieczne jest podanie właściwego, zdaniem skarżącego, rozumienia naruszonego przepisu.
Mimo że przepisy ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie określają warunków formalnych, jakim powinno odpowiadać uzasadnienie skargi kasacyjnej, to należy przyjąć, że ma ono za zadanie wykazanie trafności (słuszności) zarzutów postawionych w ramach podniesionej podstawy, co oznacza, że musi zawierać argumenty mające na celu "usprawiedliwienie" przytoczonej podstawy kasacyjnej (por. wyroki NSA z: 5 sierpnia 2004 r. sygn. akt FSK 299/04 z glosą A. Skoczylasa OSP 2005, nr 3, poz. 36; 9 marca 2005 r. sygn. akt GSK 1423/04; 10 maja 2005 r. sygn. akt FSK 1657/04; 12 października 2005 r. sygn. akt I FSK 155/05; 23 maja 2006 r. sygn. akt II GSK 18/06; 4 października 2006 r. sygn. akt I OSK 459/06 - dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Poczynienie powyższych uwag o charakterze ogólnym było konieczne z uwagi na sposób, w jaki została zredagowana skarga kasacyjna. W zakresie zarzutów naruszenia prawa materialnego skarżący zarzucił błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 2 i art. 32 Konstytucji RP, art. 365 ust. 3, ust. 4, ust. 5, art. 368 ust. 9 i ust. 12 ustawy o radcach prawnych. Podkreślenia wymaga, że autor skargi kasacyjnej w ogóle nie wyjaśnił, na czym polegało niewłaściwe zastosowanie art. 2 i art. 32 konstytucji RP oraz art. 365 ust. 4, art. 368 ust. 9 i ust. 12 ustawy o radcach prawnych. Jeżeli natomiast chodzi o zarzut błędnej wykładni wymienionych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego, skarżący nie podał, jaką wykładnię powołanych przepisów przyjął Sąd pierwszej instancji, dlaczego jest ona nieprawidłowa i jak należy je rozumieć. Jedynie na marginesie należy zauważyć, że Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przedstawił jedynie wykładnię art. 365 ust. 5 ustawy o radcach prawnych, ale z powodów wskazanych wcześniej także w tym zakresie nie jest możliwa kontrola wyroku Sądu pierwszej instancji.
W ramach podstawy kasacyjnej wymienionej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. skarżący zarzucił naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 2, art. 32 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 7 i 77 k.p.a., a także art. 1 § 2 p.u.s.a.
W związku z wymienionymi zarzutami należy zauważyć, że także w tym przypadku uzasadnienie skargi kasacyjnej w zasadzie do nich nie nawiązuje. Skarżący w istocie nie wskazał na czym polegało naruszenie wymienionych przepisów przez Sąd pierwszej instancji. Dodać także należy, że myśl art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa procesowego wiąże się z obowiązkiem wykazania, że naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że składający skargę kasacyjną zobowiązany jest do wykazania i uzasadnienia, że orzekający w sprawie sąd pierwszej instancji naruszył i to w sposób realny przepisy procedury sądowoadministracyjnej, przy czym to naruszenie było na tyle istotne, że gdyby do niego nie doszło, to wynik sprawy mógłby być inny. Podstawą skargi kasacyjnej wymienioną w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. może być tylko naruszenie przez sąd pierwszej instancji przepisów postępowania, w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W związku z tym między uchybieniem procesowym, a wydanym w sprawie wyrokiem podlegającym zaskarżeniu musi istnieć związek przyczynowy wskazujący na potencjalną możliwość innego wyniku postępowania sądowego (por. wyrok NSA z dnia 26 października 2011 r., sygn. akt I OSK 513/11). Obowiązkiem strony wnoszącej skargę kasacyjną jest więc wykazanie związku przyczynowego pomiędzy zaistniałym uchybieniem a wyrokiem wskazującego na potencjalną możliwość innego wyniku postępowania sądowego. W skardze kasacyjnej wskazać zatem należy, jakie konkretnie naruszenie prawa spowodowało, że wyrok jest błędny, a jego treść mogłyby być odmienna.
W rozpoznawanej skardze kasacyjnej w ogóle brak jest wykazania wpływu wskazywanych naruszeń przepisów postępowania na wynik sprawy. Tym samym powołane w zakresie naruszenia przepisów procesowych zarzuty kasacyjne należało uznać za nieskuteczne.
Wskazane wady skargi kasacyjnej w zakresie sformułowania zarzutów naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania oraz ich uzasadnienia sprawiają, że w tym zakresie jest ona pozbawiona usprawiedliwionych podstaw.
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że skarżący przedstawił swoje stanowisko jedynie co do poprawności zastosowania w sprawie art. 365 ust. 3 i ust. 5 ustawy o radcach prawnych. Według skarżącego w jego przypadku doszło do rażącego naruszenia art. 365 ust. 5 ustawy o radcach prawnych, gdyż otrzymał on dwie oceny cząstkowe niedostateczne, a zatem powinna mieć zastosowanie procedura opisana w powołanym przepisie. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela tego stanowiska. Z art. 365 ust. 5 ustawy o radcach prawnych wynika, że jeżeli przynajmniej dwie oceny cząstkowe prac pisemnych zdającego z zadań z części od drugiej do piątej są negatywne, a średnia arytmetyczna, wskazuje na pozytywną ostateczną tych prac, komisja egzaminacyjna odstępuje od wystawienia ostatecznych ocen z tych prac oraz przekazuje Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości prace pisemne zdającego oraz ich oceny cząstkowe wraz z uzasadnieniami, w celu ustalenia ostatecznych ocen tych prac.
Powołany przepis reguluje zatem sytuację, gdy oceny cząstkowe negatywne zdający otrzymał z więcej niż jednej pracy pisemnej. Świadczy o tym konsekwentne używanie przez ustawodawcę liczby mnogiej ("prac pisemnych", "ocenę tych prac"). Powołany przepis, ustanawiający szczególną procedurę oceny prac pisemnych został przewidziany dla sytuacji, gdy więcej niż jedna praca nie została oceniona pozytywnie, a więc przypadków wyjątkowych, niejednoznacznych, wzbudzających wątpliwości co do oceny przygotowania zdającego do wykonywania zawodu radcy prawnego. Gdyby zgodzić się ze stanowiskiem skarżącego, że w każdym przypadku wystawienia co najmniej dwóch ocen cząstkowych negatywnych praca powinna być oceniana w trybie przewidzianym w art. 365 ust. 5 ustawy o radcach prawnych, to nie można wykluczyć, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości stałaby się w istocie komisją egzaminacyjną, a to byłoby sprzeczne z zasadą dwuinstancyjności postępowania.
Jeżeli natomiast chodzi o zarzut naruszenia art. 365 ust. 3 ustawy o radcach prawnych, którego nie dostrzegł Sąd pierwszej instancji, to należy zauważyć, że zarzut niesamodzielnej oceny pracy skarżącego przez jednego z egzaminatorów jest gołosłowny i nie nawiązuje do treści normatywnej powołanego przepisu.
W skardze kasacyjnej został ponadto podniesiony zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. przez niewzięcie pod uwagę całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy a przede wszystkim na nierozpoznanie zarzutów skargi.
Odnosząc się do tak sformułowanego zarzutu i jego uzasadnienia należy zauważyć, że w orzecznictwie i piśmiennictwie nie budzi wątpliwości, że przewidziany w art. 141 § 4 p.p.s.a. wymóg przedstawienia w uzasadnieniu wyroku zarzutów podniesionych w skardze nie może ograniczać się jedynie do ich przytoczenia, ale oznacza także konieczność odniesienia się do nich przy wyjaśnianiu podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada tym wymogom, Sąd pierwszej instancji w motywach swojego rozstrzygnięcia odniósł się bowiem do wszystkich zarzutów podniesionych w skardze, przedstawiając argumenty, które w jego ocenie dawały podstawy do uznania ich za niezasadne. Podkreślić należy, że nie można mylić dostateczności uzasadnienia z siłą jego przekonywania i trafnością wskazanych w nim argumentów. Celem uzasadnienia jest wprawdzie przekonanie stron postępowania o trafności rozstrzygnięcia, ewentualna wadliwość argumentacji bądź prezentowanie przez stronę innego poglądu niż wskazany w uzasadnieniu, nie stanowi jednak o naruszeniu przez sąd art. 141 § 4 p.p.s.a., gdy uzasadnienie zawiera odniesienie się do wszystkich zarzutów poprzez odwołanie się do treści przepisów prawa i wyjaśnienie ich zastosowania w konkretnej sprawie.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust 2 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).