Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 11 sierpnia 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 1146/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę A. T. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską.
Ze stanu faktycznego sprawy ustalonego przez Sąd I instancji wynika, że uchwałą z dnia [...] września 2008 r. nr [...] Komisja Egzaminacyjna do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w L. ustaliła wynik egzaminu konkursowego na aplikację radcowską A. T. na 187 punktów, co wobec wymaganych do uzyskania pozytywnego wyniku 190 pkt oznaczało wynik negatywny. Minister Sprawiedliwości, po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, decyzją z dnia [...] marca 2009 r. utrzymał w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 9 września 2009 r., sygn. akt VI SA/Wa 744/09 uchylił zaskarżoną decyzję uznając, że zarzuty skarżącego dotyczące wadliwego skonstruowania pytań nr: 21, 35, 91, 98, 99, 102, 105, 114 i 214 nie zasługują na uwzględnienie. Uznał natomiast zasadność zarzutów dotyczących pytań o nr 100 i 139 oraz z urzędu stwierdził wadliwość pytania nr 193. Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego stwierdził, że pytania egzaminacyjne powinny być precyzyjne i jednoznaczne, a taka precyzja i jednoznaczność możliwa jest wówczas, gdy poprawna odpowiedź wynika z treści przepisów prawa, nie zaś z ich często niejednoznacznej interpretacji, a ponadto odpowiada wymogom logiki.
W ocenie Sądu jest oczywiste, iż kandydat na aplikanta radcowskiego powinien reprezentować szeroki a zarazem podstawowy poziom wiedzy z wymienionych w ustawie dziedzin prawa, którą to wiedzę będzie dopiero pogłębiał w trakcie aplikacji. W związku z tym jako niedopuszczalne należy traktować formułowanie pytań testowych w taki sposób, aby zgodna z kluczem odpowiedź wymagała od kandydata opowiedzenia się po jednej ze stron sporu doktrynalnego lub orzeczniczego.
Wskutek rozpoznania skargi kasacyjnej Ministra Sprawiedliwości Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2010 r., sygn. akt II GSK 27/10 uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 9 września 2009 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. wskazując, że w wyroku Sądu I instancji doszło do naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 339 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 o radcach prawnych (Dz. U. z 2002 r., Nr 123, poz. 1059 ze zm.), które polegało na niewłaściwym przyjęciu, że pytanie 139 nie spełniało wymagań określonych w tym przepisie.
Rozpoznając ponownie sprawę skarżącego Wojewódzki Sąd Administracyjny zaskarżonym wyrokiem z dnia 11 sierpnia 2010 r. oddalił jego skargę na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2009 r. podkreślając, że jest on, zgodnie z art. 153 i art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., związany wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd I instancji stwierdził, że zarzuty dotyczące wadliwego skonstruowania pytań 21, 35, 91, 98, 99, 102, 105, 114, 139 i 214 nie zasługują na uwzględnienie, natomiast uwzględnił zarzut skargi dotyczący pytania 100 oraz wziął pod rozwagę z urzędu pytanie nr 193, które również uznał za sformułowane w sposób niezgodny z wymogami art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych.
Na koniec Sąd I instancji odniósł się do pytania nr 139, którego wadliwość według skarżącego polegała na tym, że odpowiedź na nie, nie zawierała się w treści przepisów 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h., których znajomością zdający miał obowiązek się wykazać, a zagadnienie zawarte w tym pytaniu nie zostało jednoznacznie rozstrzygnięte ani w orzecznictwie, ani też w doktrynie, wywołując rozbieżności stanowisk.
Pytanie to brzmiało: "Zgodnie z kodeksem spółek handlowych, odwołanemu członkowi zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nie będącemu jej wspólnikiem, legitymacja do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą:
A. przysługuje,
B. nie przysługuje,
C. przysługuje wyłącznie po wykazaniu interesu prawnego."
Skarżący zaznaczył odpowiedź "C", podczas gdy prawidłowa według klucza była odpowiedź "B". Zdaniem Sądu I instancji, zarzut dotyczący pytania nr 139 jest niezasadny. Prawidłową odpowiedzią na to pytanie była odpowiedź,,B' - nie przysługują" i wynikała ona z podanych w kluczu odpowiedzi przepisów prawa. Za takim stanowiskiem przemawia fakt, że wyraźne rozbieżności na tle istnienia lub braku legitymacji do wytoczenia takiego powództwa przez osoby odwołane ze składu organów spółki, nie będące jej wspólnikami, zostały rozstrzygnięte przez Sąd Najwyższy na długo przed egzaminem, do którego przystąpił skarżący.
Sąd Najwyższy w uchwale z 1 marca 2007 r. III CZP 94/06 (OSNC 2007/7-8/95 dał prymat wykładni językowej art. 252 k.s.h. i uchwale tej nadał moc zasady prawnej. Nadanie mocy zasady prawnej oznaczało, że wiąże ona Sąd Najwyższy nie tylko w tej sprawie, w której została podjęta, ale także w innych rodzajowo jednorodnych sprawach. Nadto oznacza to, że inne sądy muszą mieć na względzie to, co Sąd Najwyższy w swojej uchwale orzekł. Skoro Sąd Najwyższy uznał, że osobie odwołanej ze składu organu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie przysługuje legitymacja do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą (art. 252 § 1 w zw. z art. 250 pkt 1 k.s.h.) i uczynił to w marcu 2007 r., to w ocenie Sądu I instancji, stanowisko to winno być znane kandydatom na aplikacje prawnicze. Za takim podejściem przemawia fakt, że przed podjęciem tej uchwały istniały rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych co do tej materii, a zostały one usunięte właśnie tą uchwałą.
Powyższe stanowisko uzasadnia także to, że egzamin konkursowy ma za zadanie i polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta radcowskiego w zakresie m.in. spółek prawa handlowego, ustroju sądów i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej, a także warunków wykonywania zawodu radcy i etyki tego zawodu. Wobec tego skarżący winien mieć wiedzę na temat, czym jest uchwała Sądu Najwyższego, której nadano moc zasady prawnej i na kanwie tej wiedzy winien umieć udzielić prawidłowej odpowiedzi na pytanie 139. Wskazane przez skarżącego poglądy doktryny i orzecznictwa, które wykazywały rozbieżności w powyższej kwestii dowodzą, że skarżący posiadał wiedzę o istniejącym problemie. Wobec tego, pamiętając, że egzamin odbył się w 2008 r., a uchwałę podjęto w 2007 r., winien wiedzieć o stanowisku Sądu Najwyższego w tym sporze.
Z uwagi na fakt, że skarżący uzyskał z egzaminu 187 pkt, Sąd I instancji uznał za wadliwe pytania nr 100 i 193, wobec czego skarżący uzyskał z egzaminu 189 pkt, co powoduje, że przy wymaganym minimum 190 pkt wynik jego egzaminu należało uznać za negatywny.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł A. T., zaskarżając go w całości i zarzucając mu naruszenie przepisów:
- 1. prawa materialnego, tj. art. 339 ust. 1 i art. 331 ust. 3 ustawy o radcach prawnych, poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,
- 2. postępowania, tj. art. 134 § 1, art. 141 § 4, art. 151 p.p.s.a., których naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Wskazując na powyższe uchybienia wniósł o zmianę orzeczenia na podstawie art. 188 p.p.s.a. poprzez jego uchylenie i rozpoznanie skargi, tj. uchylenie decyzji Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] poprzez stwierdzenie, iż pytanie 139 zostało sformułowane w sposób sprzeczny z zasadami zawartymi w art. 339 ust. 1 i art. 331 ust. 3 ustawy o radcach prawnych, ewentualnie, na wypadek nie stwierdzenia przez Sąd przesłanek umożliwiających wydanie orzeczenia w trybie art. 188 p.p.s.a., na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. do ponownego rozpoznania; oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący stwierdził, że związanie wykładnią prawną dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny polegało jedynie na powtórzeniu przez Sąd I instancji zapatrywań prawnych zaprezentowanych przez Sąd kasacyjny. Ponadto, Naczelny Sąd Administracyjny w swym orzeczeniu z dnia 15 kwietnia 2010 r., sygn. akt II GSK 27/10, odnosząc się do orzecznictwa, w którym podniesiono kwestię sposobu formułowania pytań i odpowiedzi na pytania testowe oparł się tylko na wyroku z dnia 19 listopada 2008 r., sygn. akt II GSK 641/08, który tylko częściowo odnosi się do zasad formułowania pytań konkursowych. Nie wziął pod uwagę innych istotnych orzeczeń sądów w tym zakresie, które prezentują całkowicie odmienną, jak i ugruntowaną linię orzeczniczą, a Wojewódzki Sąd Administracyjny niesłusznie podzielił stanowisko NSA w zaskarżonym orzeczeniu. Z ugruntowanej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego wynika całkowicie odmienne podejście do kwestii oceny i sposobu formułowania pytań dla kandydatów na aplikację radcowską, jak również inne są wymagania, które stawia się kandydatom na aplikantów, co wynika z następujących orzeczeń NSA: wyrok z dnia 24 kwietnia 2008 r., sygn. akt II GSK 432/07, wyrok z dnia 7 kwietnia 2008 r., sygn. akt II GSK 512/07, wyrok z dnia 12 marca 2008 r., sygn. akt II GSK 435/07, wyrok z dnia 7 marca 2008 r., sygn. akt II GSK 415/07, wyrok z dnia 6 marca 2008 r., sygn. akt II GSK 414/07, wyrok z dnia 7 lutego 2008 r., sygn. akt II GSK 355/07, wyrok z dnia 24 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 326/07.
W związku z powyższym niezrozumiałe jest wymaganie od kandydata na aplikanta umiejętności interpretowania zapadłych orzeczeń Sądów, gdyż kandydat na aplikanta, w obecnym stanie prawnym nie ma obowiązku znać orzecznictwa Sądów, a odpowiedzi na pytania konkursowe mają wynikać wprost z przepisów prawa, a nie z orzecznictwa czy doktryny. Skarżący podkreślił, że zagadnienie prawne będąc przedmiotem pytania 139 nie ma jednolitej linii orzeczniczej nawet w Sądzie Najwyższym, tym bardziej niezrozumiałe jest stanowisko NSA i WSA związanego z jego stanowiskiem, zgodnie z którym kandydat na aplikanta powinien nie tylko znać często niejednolite orzecznictwo Sądów, ale jeszcze potrafić je właściwie interpretować. Wskazał, że w najnowszych orzeczeniach NSA z dnia 9 marca 2010 r., sygn. akt II GSK 58/10 i sygn. akt II GSK 83/10 w sposób jednoznaczny zakwestionował poprawność omawianego pytania, uznając, że kandydat na aplikanta radcowskiego nie może podczas egzaminu rozstrzygać zagadnień poruszanych czy spornych w doktrynie czy orzecznictwie.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie jako niezasadnej, oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu podkreślił, że art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, a wojewódzki sąd administracyjny może odstąpić od zawartej w orzeczeniu NSA wykładni prawa jedynie w wyjątkowych sytuacjach, w szczególności, jeżeli stan faktyczny sprawy ustalony w wyniku ponownego jej rozpoznania uległ tak zasadniczej zmianie, że do nowo ustalonego stanu faktycznego należy stosować przepisy prawa odmienne od wyjaśnionych przez NSA, lub gdy przy niezmienionym stanie faktycznym sprawy, po wydaniu orzeczenia przez NSA, zmienił się stan prawny. Żadna z tych sytuacji nie zachodzi w rozpoznawanej sprawie zatem oparcie skargi kasacyjnej na podstawach sprzecznych z ustaloną w sprawie przez NSA w wyroku z dnia 15 kwietnia 2010 r. wykładnią prawną winno powodować jej oddalenie, stosowne do art. 190 zdanie drugie p.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna podlega oddaleniu.
Skarżący oparł skargę kasacyjną na podstawach naruszenia: prawa materialnego, tj. art. 339 ust. 1 i art. 331 ust. 3 ustawy o radcach prawnych, poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz przepisów postępowania, tj. art. 134 § 1, art. 141 § 4, art. 151 p.p.s.a., które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniósł, że Sąd i instancji rozpoznając po wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 kwietnia 2010 r. sygn. akt II GSK, 27/10, po raz kolejny skargę na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2009 r. w sprawie ustalenia wyniku konkursowego na aplikację radcowską, był związany wykładnią prawa dokonaną przez Sąd odwoławczy na mocy postanowień art. 153 i 190 p.p.s.a. Wytknął, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w swoim uzasadnieniu ograniczył się do powtórzenia zapatrywań prawnych zaprezentowanych przez Naczelny Sąd Admnistracyjny.
Przedmiotowe wywody, w ocenie skarżącego, nie są słuszne i z tego powodu podjął on próbę podważenia wyroku WSA w W. z dnia 11 sierpnia 2010 r., a pośrednio również powielonej w nim wykładni, zawartej w wyroku NSA z dnia 15 kwietnia 2010 r. sygn. akt II GSK 27/10 dotyczącej pytania nr 193 testu konkursowego.
Odnosząc do tak zaprezentowanych zarzutów skargi kasacyjnej należy stwierdzić, iż są one całkowicie pozbawione usprawiedliwionych podstaw. Stosownie do postanowień 153 p.p.s.a. związanie sądu administracyjnego oceną prawną oznacza, że nie może on formułować ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Sąd rozpatrując ponownie sprawę obowiązany był zastosować się do oceny prawnej zawartej w orzeczeniu sądu, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach. Bowiem w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego przyjmuje się powszechnie, że ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu wiąże w sprawie ten sąd oraz organ administracji publicznej w przyszłości, ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sąd i organ, jeżeli ocena prawna wyrażona w tym orzeczeniu nie zostanie uchylona w prawem określonym trybie i jeżeli nie uległy zmianie przepisy prawne stanowiące podstawę oceny w danej sprawie (Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz pod red.
T. Wosia, str. 477). Natomiast zgodnie z treścią art. 190 p.p.s.a.: "Sąd, któremu sprawa została przekazana związany jest z wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Nie można oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny". Oznacza to, że sąd, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, nie ma całkowitej swobody przy wydawaniu nowego orzeczenia. Sąd ten jest związany wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Związanie wykładnią ma bardzo szeroki zasięg, ponieważ nie można oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez NSA. W rozpoznawanej sprawie Sąd odwoławczy wyrokiem z 15 kwietnia 2010 r. sygn. akt II GSK 27/10 uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z 9 września 2009 r. sygn. akt VI SA/Wa 744/09 i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Sąd ten podał, że w zaskarżonym wyroku doszło do zarzucanego naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i w rezultacie niewłaściwe zastosowanie art. 339ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Uchybienie to polegało na nieprawidłowym przyjęciu, że pytanie nr 139 testu konkursowego nie spełniało wymagań określonych w tym przepisie. Jednocześnie Sąd odwoławczy wskazał, że WSA ponownie rozpoznając sprawę powinien kierować się oceną prawną zawartą w tym orzeczeniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając ponownie sprawę zastosował się w pełni do wykładni prawa dokonanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdził bowiem, iż pytanie nr 139 zostało prawidłowo skonstruowane przez organ. Kasator natomiast oparł skargę kasacyjną na zarzucie naruszenia prawa materialnego, tj. art. 339 ust. 1 i art. 331 ust. 3 ustawy o radcach prawnych, poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastawanie, w odniesieniu do pytania konkursowego nr 139. Wojewódzki Sąd Administracyjny może odstąpić od zawartej w orzeczeniu NSA wykładni prawa jedynie w wyjątkowych sytuacjach, a mianowicie, gdy stan faktyczny sprawy ustalony w wyniku ponownego jej rozpoznania uległ tak zasadniczej zmianie, że do nowego ustalonego stanu faktycznego należy stosować przepisy prawa odmienne od wyjaśnionych przez NSA (por. wyrok SN z 9 lipca 1998 r., I PKN 226/98, OSNAP 1999, nr 15, poz.486), jak również w przypadku, gdy przy niezmienionym stanie faktycznym sprawy, po wydaniu orzeczenia zmienił się stan prawny. Taka wyjątkowa sytuacja nie zaszła w rozpoznawanej sprawie.
Podsumowując należy stwierdzić, że skarga kasacyjna wniesiona od orzeczenia WSA wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy, zgodnie z wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Sąd kasacyjny, oparta na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez ten Sąd, podlega oddaleniu, jako niezawierająca usprawiedliwionych podstaw kasacyjnych, stosowanie do art. 184 p.p.s.a.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono stosownie do treści art. 204 pkt 1 p.p.s.a.