Uzasadnienie
I
Wyrokiem objętym skargą kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. oddalił skargę K. D. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] maja 2011 r. w przedmiocie odmowy umorzenia kary pieniężnej za naruszenie przepisów o transporcie drogowy.
Stan sprawy przyjęty przez Sąd I instancji, przedstawiał się następująco:
Pismem z dnia 2 sierpnia 2007 r. skarżący wniósł o umorzenie kary pieniężnej nałożonej na niego decyzją Naczelnika Urzędu Celnego w P. z dnia [...] lutego 2007 r. w związku z naruszeniem przepisów ustawy o transporcie drogowym.
Decyzją z dnia [...] października 2009 r. Naczelnik Urzędu Celnego w P. odmówił umorzenia kary pieniężnej. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] maja 2011 r.. W jej uzasadnieniu organ odwoławczy wyjaśnił, że art. 67a § 1 pkt 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 749, dalej: Ordynacja podatkowa), umożliwia umorzenia w całości lub w części zaległości podatkowych w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym. W ocenie organu okoliczności przedstawione przez skarżącego nie dawały podstaw do stwierdzenia, że wystąpiła w sprawie ustawowa przesłanka ważnego interesu podatnika. Organ podkreślił, że zastosowanie umorzenia jako instytucji nadzwyczajnej wymaga wyjątkowych okoliczności, co oznacza, że powinno mieć miejsce dopiero wtedy, gdy ubiegający się o nią podmiot wykaże, że podjął wszelkie możliwe kroki w celu samodzielnego przezwyciężania trudności, będących powodem ubiegania się o zastosowanie ulgi.
W tym zakresie organ odwoławczy wskazał na oświadczenia i dokumenty złożone przez wnioskodawcę, z których wynikało, że znajduje się on w trudnej sytuacji finansowej. Skarżący, w ocenie organu, przedkładając dokumenty mające zobrazować jego sytuację finansową przemilczał jednak istotną okoliczność dotyczącą prowadzenia w 2008 r. dzielności gospodarczej z tytułu, której osiągnął dochód w wysokości 15.000 zł. Nie określił jak długo tę działalność prowadził i z jakim skutkiem finansowym. Nie udokumentował również w sposób szczegółowy przychodów z działalności gospodarczej żony, zwłaszcza za okres późniejszy niż 2008 rok, aż do czasu jej zawieszenia w marcu 2009 r. oraz po jej ponownym podjęciu. Organ wskazał również na informacje z dokumentów z Powiatowego Urzędu Pracy, z których wynikało, że skarżący utracił status osoby bezrobotnej z dniem 30 stycznia 2008 r. z powodu nieusprawiedliwionego niestawiennictwa w wyznaczonym terminie, ponownie zaś zarejestrował się jako bezrobotny dopiero w dniu 19 listopada 2009 r. W ocenie organu świadczyło to o tym, że skarżący był zarejestrowany tylko na czas pobierania zasiłku. Ponownie uczynił to prawdopodobnie tylko i wyłącznie dla wykazania swojego statusu przed organem celnym. Taki stan powodował, zdaniem organu, że nie wystąpiła również przesłanka interesu publicznego.
Oddalając skargę Sąd I instancji uznał, że organy w sposób zgodny z art. 122, art. 187 § 1 i art. 191 Ordynacji podatkowej, dokonały wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia niezbędnego materiału dowodowego i na tej podstawie prawidłowo ustaliły okoliczności faktyczne dotyczące sytuacji osobistej i materialnej skarżącego. Sąd podzielił stanowisko organu odwoławczego, co do tego, że skarżący zarówno we wniosku o umorzenie należności z tytułu kary pieniężnej, jak i w składanych wyjaśnieniach przedstawiał jedynie okoliczności mające świadczyć o jego trudnej sytuacji materialnej uniemożliwiającej spłatę należności bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Pominął jednak szereg okoliczności przedstawiających tę sytuację w korzystniejszym świetle, w tym w szczególności uzyskany przez siebie dochód bez względu na to czy pochodził on z prowadzenia działalności gospodarczej czy ze sprzedaży majątku pozostałego po tej działalności.
Pominął również okoliczności świadczące o niedołożeniu należytej staranności w podejmowaniu wszelkich działań zmierzających do poprawy sytuacji swojej i rodziny, związanych z utratą statusu osoby bezrobotnej i niepodjęcia próby ponownej rejestracji w Urzędzie Pracy. Sąd I instancji uznał, że organ przyznając, iż sytuacja, w jakiej znajduje się skarżący jest trudna, słusznie stwierdził brak podstaw do uznania jego sytuacji za sytuację szczególną, która mogłaby zagrażać egzystencji dłużnika i jego rodziny, a tym samym uzasadniającą odstąpienie od dochodzenia należności z tytułu nałożonej kary pieniężnej ze względu na ważny interes skarżącego.
W podstawie prawnej wyroku Sąd I instancji powołał art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.).
II
Skargą kasacyjną K. D. zaskarżył w całości wyrok Sądu I instancji zarzucając mu obrazę art. 67a § 1 Ordynacji podatkowej polegającego na niewłaściwej interpretacji tego przepisu poprzez uznanie, że:
- a) za desygnat zwrotu – ważny interes podatnika – nie uwzględnia się sytuacji rodzinnej osoby zobowiązanej do uiszczenia należności publicznej;
- b) za desygnat zwrotu – interes publiczny – nie należy uznać sytuacji, w której odmowa umorzenia należności publicznej doprowadzi do wszczęcia egzekucji administracyjnej, która okaże się bezskuteczna z uwagi na brak majątku zobowiązanego i powołanie się przez niego na przepisy o ograniczeniu egzekucji.
Podnosząc te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie wyroku i uwzględnienie skargi w całości poprzez umorzenie skarżącemu kary pieniężnej, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o przyznanie pełnomocnikowi skarżącego zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu za II instancję, według norm przepisanych.
III
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Oznacza to, że jest związany wskazanymi w skardze kasacyjnej wnioskami i podstawami zaskarżenia. Z urzędu bierze jedynie pod rozwagę nieważność postępowania, która w tej sprawie nie zachodzi.
Podstawy skargi kasacyjnej określa art. 174 p.p.s.a.. Zgodnie z jego pkt 1 podstawę skargi kasacyjnej może stanowić naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnie lub niewłaściwe zastosowanie. Naruszenie prawa przez błędną wykładnię oznacza niewłaściwe odczytanie przez Sąd treści przepisu.
Natomiast niewłaściwe zastosowanie przepisu, to błąd subsumcji polegający na wadliwym uznaniu, że ustalony w sprawie stan faktyczny nie podlega hipotezie określonej normy prawnej. Błędne zastosowanie przepisów prawa materialnego, co do zasady pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy. W konsekwencji oznacza to brak możliwości skutecznego powoływania się na zarzut niewłaściwego zastosowania prawa materialnego, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie zakwestionowane ustalenia faktyczne, na których oparto zaskarżone rozstrzygnięcie, a zatem powołanie także drugiej podstawy kasacyjnej, określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a.. Stosownie do tego przepisu skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Prawidłowe sformułowanie i uzasadnienie podstaw kasacyjnych ma decydujące znaczenie z uwagi na zakres postępowania kasacyjnego wyznaczony powołanym już art. 183 § 1 zd. pierwsze p.p.s.a.. Jeżeli zatem - tak jak w rozpoznawanej sprawie - nie występuje żadna z przesłanek nieważności postępowania, Sąd drugiej instancji zobowiązany jest ograniczyć się tylko do zarzutów sformułowanych przez autora skargi kasacyjnej.
Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że wyrok Sądu I instancji został zakwestionowany w oparciu o pierwszą z podstaw kasacyjnych, o których stanowi art. 174 p.p.s.a., i to w zakresie jedynie "niewłaściwej interpretacji" art. 67 a § 1 Ordynacji podatkowej, a ściślej rzecz ujmując, użytych w tym przepisie pojęć "ważnego interesu podatnika" i "interesu publicznego".
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd I instancji właściwie wyłożył przesłanki umorzenie należności określone w art. 67 a § 1 Ordynacji podatkowej, a tym samym skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionej podstawie.
Wykładając pojęcie "ważnego interesu podatnika" Sąd I instancji przyjął, że o istnieniu ważnego interesu podatnika decydują kryteria zobiektywizowane, zgodnie z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości, w której wysoką rangę mają zdrowie i życie, a także możliwości zarobkowe w celu zdobycia środków utrzymania dla siebie i rodziny oraz zagrożenie egzystencji. Dosłownie przytoczony fragment uzasadnienia wyroku obejmującego rozważaną kwestię wskazuje wprost, że w błędzie pozostaje autor skargi kasacyjnej twierdząc, że wykładając pojęcie "ważnego interesu podatnika" Sąd I przyjął, że nie obejmuje ono sytuacji rodzinnej osoby zobowiązanej do uiszczenia należności.
Wyjaśniając z kolei rozumienie pojęcia "interes publiczny" Sąd I instancji wskazał, że jest to dyrektywa postępowania nakazująca respektować wartości wspólne dla całego społeczeństwa jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, sprawność działania aparatu państwa czy też korektę błędnych decyzji. W dalszej części uzasadnienia wyroku Sąd I instancji przy ocenie spełnienia przesłanki interesu publicznego odwołał się do zasady sprawiedliwości społecznej rozumianej, jako powszechność i równość ponoszenia obciążeń publicznoprawnych a także do porządku publicznego, obejmującego konieczność ponoszenia kar pieniężnych jako konsekwencji działań sprzecznych z obowiązującym porządkiem prawnym.
Tak przeprowadzonego procesu wykładni autor skargi kasacyjnej nie kwestionuje. Niemniej jednak uważa, że doszło do naruszenia w tym zakresie art. 67 a § 1 Ordynacji podatkowej poprzez nie objęcie "desygnatem zwrotu interes publiczny" sytuacji, w której odmowa umorzenia należności doprowadzi do wszczęcia egzekucji administracyjnej, która okaże się bezskuteczna z uwagi na brak majątku zobowiązanego. O ile należałoby się zgodzić ze skarżącym, że przy ustaleniu istnienia interesu publicznego należy uwzględniać sytuację budżetową Państwa, to nie sposób podzielić poglądu, że potencjalna bezskuteczność egzekucji może godzić w "interesy majątkowe" Skarbu Państwa.
Jak już wcześniej wskazano Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej. Poza zakresem tych podstaw pozostają argumenty przedstawione w uzasadnieniu skargi kasacyjnej niezwiązane z rodzajem naruszenia art. 67 a § 1 Ordynacji podatkowej, a wskazujące raczej na niewłaściwe zastosowanie tegoż przepisu.
Z przedstawionych powodów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Wniosek o przyznanie pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonywane na zasadzie prawa pomocy zostanie rozpoznany przez Sąd I instancji zgodnie z treścią art. 258 § 2 pkt 8 i § 3 p.p.s.a..