Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z 11 lipca 2012 r. o sygn. VI SA/Wa 699/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę A. S.-C. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie wpisu na listę radców prawnych.
Sąd I instancji przyjął, że organ zasadnie sprzeciwił się wpisowi skarżącej na listę radców prawnych – dokonanemu uchwałą Okręgowej Izby Radców Prawnych w B. z [...] grudnia 2011 r. nr [...] – z uwagi na niespełnienie przez nią wymogu określonego w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b/ ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.). Zdaniem Sądu, praktyki polegającej na wykonywaniu czynności prawniczych na stanowisku referenta ds. prawnych w zespole radców prawnych Z. E. B. S.A. oraz specjalisty ds. prawnych w zespole radców prawnych P. D. B. Sp. z o.o., nie można uznać za wymaganą praktykę zawodową, o której mowa w ww. przepisie.
Przytoczywszy treść przepisu art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b/ ustawy o radcach prawnych, Sąd I instancji wskazał, że przepisy art. 4a ust. 1 ustawy o adwokaturze oraz art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych zawierają tożsame uregulowania, z których wynika, że dla ustawodawcy istotną kwestią jest miejsce wykonywania praktyki – ściśle określone w art. 25 ust. 1 pkt 4b ustawy o radcach prawnych poprzez enumeratywne wyliczenie tych podmiotów, których wyłącznym przedmiotem działalności jest świadczenie pomocy prawnej. Te podmioty, to: kancelaria adwokacka, zespół adwokacki, spółka cywilna, jawna, partnerska, komandytowa, o których mowa w art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.), lub kancelaria radcy prawnego, spółka cywilna, jawna, partnerska, komandytowa, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Takim podmiotem nie jest i nie może być zakład energetyczny, gdzie praktykę w wymaganym wymiarze zdobywała skarżąca. Przedmiotem jego działalności jest bowiem dystrybucja energii elektrycznej, a nie świadczenie pomocy prawnej przez radcę prawnego lub adwokata.
Sąd I instancji podkreślił, że art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b/ ustawy o radcach prawnych stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 24 ust. 1 pkt 6 tej ustawy, który przewiduje obowiązek odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego. Zgodnie z zasadą "exceptiones non sunt extentendae", wyjątków nie należy interpretować rozszerzająco. Zatem z omawianego przepisu nie można wyprowadzić wniosków interpretacyjnych prowadzących do powiększenia katalogu podmiotów określonych tym przepisem.
Zdaniem Sądu I instancji, Minister Sprawiedliwości nie naruszył art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Przepis art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b/ ustawy o radcach prawnych stanowił bowiem przedmiot badania przez Trybunał Konstytucyjny, który w pkt 3 wyroku z 7 marca 2012 r., sygn. akt K 3/10, orzekł o konstytucyjności tego rozwiązania. Zasada równości wobec prawa, określona w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, mająca charakter klauzuli generalnej, nie stanowi samodzielnej, materialnoprawnej podstawy dochodzenia roszczeń. Podstawą przyznania określonego świadczenia, nie jest bowiem przepis ustawy zasadniczej, lecz przepis ustawy szczególnej, regulującej stosunki prawne w zakresie danej dziedziny życia państwowego, gospodarczego lub społecznego.
W konsekwencji, Minister Sprawiedliwości nie naruszył prawa, uznając, że brak jest przesłanek, aby wykazane przez skarżącą zatrudnienie uznać za wystarczające do wpisu na listę radców prawnych bez odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego w świetle art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b/ ustawy o radcach prawnych. Oznacza to, że skarżąca nie spełnia ustawowych przesłanek uzyskania wpisu na listę radców prawnych.
Z powyższych powodów skarga została oddalona.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku w całości złożyła A. S.-C. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego. Domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i wydania orzeczenia reformatoryjnego w trybie art. 188 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych; ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Powołując się na naruszenie prawa materialnego, zarzuciła naruszenie art. 8 ust. 1 i art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b/ ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.) oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Zdaniem autora skargi kasacyjnej, błędny jest pogląd Sądu I instancji, że stosunek pracy, o którym mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, odnosi się jedynie do kancelarii oraz spółek, których wyłącznym przedmiotem działalności jest świadczenie pomocy prawnej. Radca prawny może bowiem świadczyć pomoc prawną w ramach stosunku pracy bezpośrednio w podmiocie, na którego rzecz ta pomoc jest świadczona. Unormowania te w istotny sposób różnią się w tym zakresie od unormowań zawartych w art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze. W konsekwencji, art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b/ powinien być interpretowany przez pryzmat art. 8 tej ustawy, a nie przepisów ustawy - Prawo o adwokaturze.
Kasator podkreślił, że zgodnie z art. 38 ust. 4 ustawy o radcach prawnych aplikanci radcowscy odbywają aplikację pod kierunkiem patrona, którym – stosownie do § 11 pkt 3 ust. 1 Regulaminu Aplikacji, przyjętego uchwałą Krajowej Rady Radców Prawnych nr 90/VII/2009 ze zm. – w pierwszej kolejności powinien zostać radca prawny, u którego (względnie w jednostce organizacyjnej zatrudniającej danego radcę prawnego) aplikant jest zatrudniony lub współpracuje na podstawie umowy cywilnoprawnej. Zdobywanie praktyki w ramach stosunku pracy powinno mieć odbicie w interpretacji przepisu art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b/ omawianej ustawy, a zatem w pełni uzasadnione jest, aby mogło to mieć miejsce również w obsługiwanym podmiocie w wyodrębnionej jednostce, jaką jest zespół radców prawnych. Odmienna interpretacja sprzeczna jest z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, ponieważ narusza zasadę równego traktowania nie tylko kandydatów do zawodu radców prawnych, znajdujących się w sytuacji analogicznej do sytuacji skarżącej, ale i radców prawnych świadczących pomoc prawną w ramach stosunku pracy.
Zdaniem skarżącej, nie ma istotnej różnicy między zdobywaniem doświadczenia zawodowego w kancelarii radcy prawnego, spółce cywilnej, jawnej, komandytowej, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy, od zdobywania takiego doświadczenia w ramach stosunku pracy w zespole radców prawnych w spółce prawa handlowego. Wykonujący czynności jest w obu sytuacjach włączony do określonego organizmu, struktury tworzonej przez osoby posiadające status zawodowy, do którego wykonujący czynności aspiruje, w istocie do "wewnętrznej kancelarii prawnej" podmiotu gospodarczego ze wszystkimi konsekwencjami wspólnego działania w tej strukturze.
Autor skargi kasacyjnej wskazał ponadto, że interpretując art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b/ ustawy o radcach prawnych, należy mieć na uwadze wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 8 listopada 2006 r., sygn. akt K 30/06. W orzeczeniu tym główny nacisk położono na posiadanie praktyki dającej rękojmię należytego sprawowania funkcji radcy prawnego i merytoryczne przygotowanie do tego kandydata, nie zaś jedynie na formalne udokumentowanie posiadania wykształcenia.
Minister Sprawiedliwości w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie. Podał, że zarzuty skargi kasacyjnej są nieuzasadnione, a wyrok Sądu I instancji jest zgodny z spawem.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona.
Zgodnie z art. 173 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku przysługuje skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W tym trybie wpłynęła skarga kasacyjna w niniejszej sprawie.
Przepis art. 183 § 1 powołanej wyżej ustawy obliguje Naczelny Sąd Administracyjny do rozpoznania sprawy w granicach skargi kasacyjnej. Sąd ten z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy. Stwierdzić należy, że w sprawie niniejszej nie występuje żadna z okoliczności stanowiących o nieważności postępowania.
Skarga kasacyjna w niniejszej sprawie nie powołuje żadnych przepisów proceduralnych, o których mowa w art. 174 pkt 2 cytowanej wyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Oznacza to, że Naczelny Sąd Administracyjny związany jest stanem faktycznym sprawy będącym podstawą wydania zaskarżonego wyroku. W konsekwencji dla oceny trafności podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego miarodajny jest stan faktyczny ustalony przez sąd w zaskarżonym wyroku. Tak ustalony stan faktyczny uzasadniał przyjętą przez Sąd I instancji podstawę do zastosowania prawa materialnego.
Kasator, powołując naruszenie prawa materialnego, odwołał się do naruszenia art. 8 ust. 1 i art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b/ ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.). Skarga kasacyjna zgodnie z art. 174 pkt 1 cytowanej wyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, aby mogła być przedmiotem merytorycznego rozpoznania poza wskazaniem konkretnego przepisu prawa materialnego naruszonego przez sąd, ma wskazywać na czym zdaniem skarżącego polegała niewłaściwa wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie przepisów przez sąd i jaka powinna być wykładnia właściwa lub jaki inny przepis powinien być zastosowany. W sprawie niniejszej nie wskazano, na czym polega naruszenie wymienionych przepisów. Uzasadnienie zarzutów odwołuje się do niespójności między tymi przepisami. Naczelny Sąd Administracyjny, będąc związany granicami skargi kasacyjnej zgodnie z wyżej cytowanym art. 183 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie ma uprawnień do dookreślania zarzutów za wnoszącego skargę kasacyjną.
Niespójność kasator dostrzega w błędnym przyjęciu przez Sąd I instancji poglądu, że stosunek pracy, o którym mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radach prawnych, odnosi się jedynie do kancelarii oraz spółek, których wyłącznym przedmiotem działalności jest świadczenie pomocy prawnej.
Trafnie Sąd I instancji przyjął, że art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b/ ustawy o radcach równych stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 24 ust. 1 pkt 6 tej ustawy, który przewiduje obowiązek odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego. Przepis art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b/ zawiera katalog podmiotów, w których wykonywanie wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej, może stanowić odpowiednią praktykę warunkującą uzyskanie wpisu na listę radców prawnych bez spełnienia wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego. Podmiotami tymi są jedynie kancelarie radcowskie lub adwokackie, zespoły adwokackie bądź spółki, o których mowa w art. 8 ustawy o radcach prawnych lub art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.).
Oznacza to zamknięty katalog podmiotów i poza tym katalogiem znajduje się spółka prawa handlowego, w której zatrudnieniu pozostawała skarżąca. Przedmiotem działalności podmiotu zatrudniającego skarżącą była dystrybucja energii elektrycznej, a nie świadczenie pomocy prawnej przez radcę prawnego lub adwokata. Nie można zatem przyjąć niespójności, o której mowa w zarzucie, skoro w art. 8 ust. 2 ustawy określono, że wyłącznym przedmiotem działalności spółek, o których mowa w ust. 1, jest świadczenie pomocy prawnej. Nie ma przy tym znaczenia, że radca prawny może świadczyć pomoc prawną w ramach stosunku pracy bezpośrednio w podmiocie, na którego rzecz ta pomoc jest świadczona. Wywody kasatora zmierzają do rozszerzenia katalogu podmiotów, a więc ich powiększenia, czego omawiane przepisy nie przewidują. Przewidziany w tych przepisach sposób uzyskania przygotowania do zawodu, ma zapewnić korporacjom sprawowanie pieczy nad przebiegiem tego przygotowania. Użyte w przepisie art. 8 ust. 1 pojęcie "w ramach stosunku pracy", jak wywodzi kasator, nie może oznaczać inne miejsce niż określone w przepisie "w kancelarii radcy prawnego oraz w spółce".
Nie można zatem przyjąć, że powyższa regulacja narusza art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Regulacja w tym względzie była przedmiotem badania przez Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z dnia 7 marca 2012 r. sygn. akt K 3/10 orzekł o konstytucyjności tego rozwiązania. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreślono także, że zasada równości wobec prawa określona w tym przepisie ma charakter klauzuli generalnej. Nie może stanowić samodzielnej podstawy materialnoprawnej dochodzenia roszczenia. Podstawą przyznania określonego uprawnienia nie jest przepis ustawy zasadniczej lecz przepis ustawy szczególnej, regulującej stosunki prawne w zakresie danej dziedziny. W konsekwencji, brak jest przesłanek, aby wykazane zatrudnienie na gruncie omawianego przepisu uznać za wystarczające do wpisu na listę radców prawnych bez odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego.
Nie ma wpływu na powyższą ocenę odwołanie się kasatora do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. o sygn. K 30/06, skoro rozwiązania ustawodawcy w obecnym kształcie są konsekwencją treści tego wyroku. Konstytucyjność obecnego rozwiązania wynikająca z wyżej cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 marca 2012 r. o sygn. K 3/10, zaprzecza naruszeniu zasady równego traktowania kandydatów do zawodu radców prawnych.
Powyższe rozważania wskazują, że kwestionowany wyrok jest zgodny z prawem a zarzuty skargi kasacyjnej jako nieuzasadnione należało oddalić na podstawie art. 184 ustawy wyżej cytowanej – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.