Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 29 kwietnia 2015 r., sygn. akt II GSK 600/14

Uzasadnienie

Wyrokiem z 27 listopada 2013 r. sygn. akt II SA/Go 838/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim oddalił skargę [...] na decyzję Dyrektora Lubuskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Zielonej Górze z 13 sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności.

Relacjonując przebieg postępowania Sąd I instancji podał, że skarżący 24 maja 2004 r. w Biurze Powiatowym Agencji w [...] złożył wniosek o przyznanie płatności z tytułu wsparcia działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW) na rok 2004. We wniosku do płatności ONW zostały zgłoszone działki rolne o łącznej powierzchni 73,27 ha. Wypełniając części X wniosku "Oświadczenia i zobowiązania" strona zobowiązała się m.in. do prowadzenia działalności rolniczej na powierzchni nie mniejszej od tej, za którą otrzymała w pierwszym roku płatność ONW, przez okres 5 lat od dnia otrzymania tej płatności.

Decyzją z 23 grudnia 2004 r., Kierownik Biura Powiatowego Agencji w [...] przyznał stronie płatność ONW na rok 2004 w wysokości 11.032,67 zł, ustalonej na podstawie powierzchni kwalifikującej się do przyznania płatności wynoszącej 73,27 ha. Przyznane środki finansowe zostały przekazane na konto strony 14 lutego 2005 r., co oznaczało, iż strona do 14 lutego 2010 r. powinna prowadzić działalność rolniczą na powierzchni nie mniejszej niż 73,27 ha.

Skarżący 29 marca 2005 r. złożył kolejny wniosek o przyznanie pomocy finansowej z tytułu ONW na rok 2005, deklarując do płatności działki rolne, na których prowadzi działalność rolniczą o łącznej powierzchni 72,87 ha.

W dniu 18 października 2005 r. w gospodarstwie strony została przeprowadzona kontrola terenowa, w związku ze złożonym przez wnioskiem o wspieranie przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt. W trakcie kontroli kontrolerzy stwierdzili nieprawidłowości odnoszące się do działek rolnych oznaczonych symbolami: D, E, G, J, K, L, M, N, O i P. Wskazane ustalenia zawarte zostały w protokole z kontroli z 18 października 2005 r. Weryfikując wniosek o przyznanie płatności ONW za rok 2005 oraz uwzględniając wyniki wskazanej wyżej kontroli na miejscu, organ ustalił, że powierzchnia użytkowana rolniczo, spełniająca warunki do objęcia płatnością ONW, wyniosła 34,64 ha. Natomiast powierzchnia wykluczona z płatności ze względu na brak użytkowania rolniczego wyniosła 38,63 ha.

Decyzją z 13 listopada 2008 r., nr [...] Kierownik Biura Powiatowego Agencji odmówił stronie przyznania płatności z tytułu ONW ze względu na przedeklarowanie powierzchni powyżej 20%. Powyższa decyzja została utrzymana w mocy decyzją Dyrektora Lubuskiego Oddziału Regionalnego Agencji z 4 listopada 2009 r., nr [...], a skarga strony na tą decyzję, została wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z 11 marca 2010 r., II SA/Go 988/09 oddalona. [...] nie wniósł od tego wyroku skargi kasacyjnej i zaskarżona decyzja stała się prawomocna.

W konsekwencji Kierownik Biura Powiatowego Agencji wszczął z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranych środków finansowych przyznanych skarżącemu na mocy decyzji z 23 grudnia 2004 r., nr [...] o przyznaniu płatności z tytułu ONW.

Efektem przeprowadzonego postępowania było wydanie przez Kierownika Biura Powiatowego Agencji decyzji z 28 maja 2013 r., nr [...] o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu ONW w wysokości 5.816,73 zł.

W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, iż zgodnie z § 9 ust. 2 pkt. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na wspieranie działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania objętej dalej planem rozwoju obszarów wiejskich (Dz. U. Nr 73, poz. 657, ze zm.; dalej: rozporządzenie ONW), jeżeli rolnik zaniechał prowadzenia działalności rolniczej na działkach rolnych położonych na obszarze ONW w okresie objętym zobowiązaniem, o którym mowa w § 2 ust. 1 pkt 1 albo w § 7 ust. 1 pkt 2 lit. a, producent rolny zwraca (...) część płatności ONW, która została przyznana do powierzchni tych działek rolnych, na których nastąpiło to zaniechanie, za cały okres jej pobierania, jeżeli łączna powierzchnia działek rolnych, na których nadal jest prowadzona działalność rolnicza, wynosi co najmniej hektar.

W ocenie organu, skarżący nie dotrzymał zobowiązania o którym mowa w § 2 pkt 1 rozporządzenia ONW, który stanowi, iż płatność ONW przysługuje rolnikowi, który zobowiązał się do przestrzegania wymagań, o których mowa w art. 14 ust. 2 tiret drugie rozporządzenia Rady (WE) nr 1257/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) oraz zmieniające i uchylające niektóre rozporządzenia (Dz. Urz. WE L 160 z 26.06.1999, str. 80, ze zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 25, str. 391, ze zm.; dalej: rozporządzenie nr 1257/1999). Wymagania o których mowa w art. 14 ust. 2 i 3 rozporządzenia nr 1257/1999 polegają m.in. na prowadzeniu działalności rolniczej na obszarze znajdującym się w mniej korzystnej sytuacji, przez przynajmniej 5 lat od pierwszej wypłaty dodatku wyrównawczego.

Skarżący użytkował w roku 2005 grunty rolne o powierzchni 34,64 ha. Tym samym nastąpiło zaniechanie prowadzenia działalności rolniczej na działkach rolnych objętych zobowiązaniem ONW na powierzchni 38,63 ha, wobec czego powstała nienależnie pobrana kwota środków pieniężnych w wysokości 5.816,73 zł.

Po rozpoznaniu odwołania, decyzją z 13 sierpnia 2013 r. Dyrektor Lubuskiego Oddziału Regionalnego Agencji utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu, organ odwoławczy podzielił argumentację organu I instancji. Dokonał szczegółowego wyliczenia różnicy pomiędzy powierzchnią zobowiązania, a powierzchnią na jakiej strona prowadziła działalność rolniczą w roku 2005. Odnosząc się do zarzutów odwołania organ wskazał, że złożona dokumentacja odwoławcza nie zawiera żadnych rzeczowych wyjaśnień, mających wpływ na wynik przedmiotowego rozstrzygnięcia i odstąpienia od ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności ONW.

Organ odwoławczy odniósł się do wskazywanej przez stronę choroby jako powodu uniemożliwiającego prowadzenie działalności rolniczej w 2005 r. oraz zarzutu niezbadania przez organy kwestii jego długotrwałej niezdolności do pracy, o której mowa w art. 39 ust. 1b rozporządzenia Komisji (WE) nr 817/2004 ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) Nr 1257/1999 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (Dz. Urz. WE L 153 z 30.04.2004 str. 30 ze zm.; dalej: rozporządzenie nr 817/2004). Organ odwoławczy stwierdził, że skarżący zaniechał prowadzenia działalności rolniczej na obszarze 38,63 ha, natomiast na pozostałym deklarowanym do płatności ONW obszarze, tj. 34,64 ha prowadził działalność rolniczą, a co za tym idzie nie można było uznać, iż skarżący był długoterminowo niezdolny do pracy. Skoro mógł prowadzić działalność rolniczą na pewnej części gospodarstwa i w tym zakresie był zdolny do podejmowania pracy, również to samo skarżący był w stanie robić na pozostałej części gruntów deklarowanych do płatności.

Nadto skarżący w 2005 r. nie spełnił żadnej z przesłanek pozwalających uznać, że wystąpiło działanie siły wyższej powodujące brak możliwości prowadzenia działalności rolniczej, co potwierdził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. w prawomocnym wyroku z 11 marca 2010 r., II SA/Go 988/09.

Organ odwoławczy wskazał, że w sprawie nie zaistniały okoliczności skutkujące brakiem obowiązku zwrotu nienależnie pobranych płatności określone w art. 49 ust. 4 rozporządzeniem Komisji (WE) nr 2419/2001 z dnia 11 grudnia 2001 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli niektórych wspólnotowych systemów pomocy ustanowionych rozporządzeniem Rady (EWG) nr 3508/92 (Dz. Urz. UE L 2001 nr 327, poz. 11; dalej: rozporządzenie nr 2419/2001). Przedmiotowy przepis prawa stanowi, iż obowiązek zwrotu określony w ust. 1 nie ma zastosowania, jeżeli dana płatność została dokonana na skutek pomyłki właściwej władzy lub innej władzy oraz jeśli błąd nie mógł w zwykłych okolicznościach zostać wykryty przez rolnika. W przypadku, gdy błąd dotyczy elementów stanu faktycznego związanych z obliczaniem danej płatności, akapit pierwszy stosuje się jedynie, jeśli o decyzji o zwrocie nie powiadomiono zainteresowanego w terminie 12 miesięcy od płatności.

Organ odwoławczy wskazał, że płatności za rok 2004 nie zostały przekazane stronie w wyniku pomyłki Agencji, a ponadto strona - wiedząc o rozstrzygnięciu wydanego przez organ Agencji w zakresie odmowy płatności ONW na rok 2005, jak również znając rozstrzygnięcie wydane przez WSA w Gorzowie Wlkp. (II SA/Go 988/09) - winna być świadoma konieczności zwrotu płatności ONW pobranych za rok 2004.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z 21 sierpnia 2013 r. skarżący wniósł o uchylenie decyzji obu instancji. W uzasadnieniu skargi wskazał m.in. zarzuty naruszenia przez organy Konwencji o ochronie praw człowieka, niewykonania wyroków WSA w Gorzowie Wlkp., odmówienia wiarygodności ustaleniom protokołu z czynności kontrolnych na miejscu w gospodarstwie, niezbadania kwestii niezdolności do pracy skarżącego oraz niewzięcia pod uwagę, że działał w dobrej wierze i w związku z tym powinien mieć zastosowania art. 49 ust. 5 rozporządzenia nr 2419/2001 i 4 letni okres przedawnienia.

Dyrektor Lubuskiego Oddziału Regionalnego Agencji wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. wyrokiem z 27 listopada 2013 r. oddalił skargę.

W uzasadnieniu wyroku Sąd podkreślił, że płatności przyznawane są w oparciu o deklaracje zawarte we wniosku o przyznanie płatności. Jednakże oświadczenia rolnika w tym zakresie podlegają weryfikacji w toku czynności kontrolnych. W gospodarstwie skarżącego 18 października 2005 r. została przeprowadzona kontrola terenowa, w związku ze złożonym przez niego wnioskiem o wspieranie przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt. W trakcie kontroli kontrolerzy stwierdzili nieprawidłowości co do działek D, E, G, J, K, L, M, N, O, P dotyczące tego, że działki te nie były w całości użytkowane rolniczo, zgodnie ze złożonym wnioskiem. Ustalenia zawarte zostały w protokole kontroli. Weryfikując wniosek strony o przyznanie płatności ONW za 2005 r. oraz uwzględniając wyniki wskazanej kontroli na miejscu, organ ustalił, że powierzchnia użytkowana rolniczo, spełniająca warunki do objęcia płatnością ONW, wyniosła 34,64 ha. Natomiast powierzchnia wykluczona z płatności ze względu na brak użytkowania rolniczego wyniosła 38,63 ha.

Sąd I instancji odnosząc się do zarzutów naruszenia art. 170 i 171 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej: p.p.s.a.) oraz naruszenia Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, zmienionej Protokołem Nr 111 z 4 listopada 1950 r. i do art. 6 stanowiącego o prawie do rzetelnego procesu sądowego i art. 7 stanowiącego o zakazie karania bez podstawy prawnej, wskazał, że sprowadzają się one do przytoczenia treści cytowanych przepisów Konwencji oraz wskazania sygnatur akt WSA w Gorzowie Wlkp.: II SA/Go 163/09 z 24 czerwca 2009 r. oraz II SA/Go 988/09 z 11 marca 2010 r. w przedmiocie płatności z tytułu ONW na rok 2005, które to w ocenie skarżącego wskazały, że protokół kontroli z 18 października 2005 r. zawiera jednoznaczne ustalenia szczegółowe umożliwiające wgląd w szczegóły przeprowadzonej kontroli.

Sąd I instancji podkreślił, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. wyrokiem z 11 marca 2011 r., II SA/Go 988/09 w przedmiocie odmowy przyznania płatności z tytułu ONW za rok 2005 oddalił skargę, wyrok nie został zaskarżony. W jego uzasadnieniu Sąd szczegółowo odniósł się do składanych wniosków dowodowych wskazujących zdaniem skarżącego na błędnie ustalony stan faktyczny w protokole z 18 października 2005 r., załączonych zdjęć i filmu VHS. W sprawie będącej przedmiotem rozważań w niniejszym postępowaniu skarżący praktycznie powielił w swoich zarzutach argumentację, która stanowiła przedmiot oceny w wyroku z 11 marca 2011 r.

Sąd I instancji, odnosząc się do zarzutu dotyczącego choroby skarżącego w okresie od 18 marca 2005 r. do 31 czerwca 2006 r. powodującej niezdolność do pracy, uznał ten zarzut za niezasadny, ponieważ organy obu instancji w sposób poszerzony dokonały prawidłowej wykładni przepisów uznając, że ubiegając się o pomoc w związku z prowadzeniem działalności rolniczej rolnik składając po raz pierwszy wniosek zobowiązuje się do prowadzenia tej działalności przez okres pięciu lat od otrzymania pierwszej wypłaty. Przepis § 9 rozporządzenia ONW od początku jego obowiązywania statuował obowiązek zwrotu uzyskanych płatności w przypadku zaniechania prowadzenia działalności rolniczej przez producenta rolnego wraz z odsetkami ustawowymi za cały okres jej pobierania. Treść tego przepisu uległa zmianie od 5 marca 2005 r. Dodano w nim ust. 3, w którym unormowano, iż płatność ONW nie podlega zwrotowi jeśli zaniechanie prowadzenia działalności rolniczej nastąpiło w wyniku przyczyn określonych w punktach a-e ust. 3 § 9 rozporządzenia (m.in. długotrwała niezdolność rolnika do pracy – lit. a, pod warunkiem, iż producent rolny zawiadomi o wystąpieniu którejkolwiek z tych przyczyn kierownika biura powiatowego Agencji, zgodnie z art. 39 ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004.

Artykuł ten przewidywał w ust. 1 kategorie siły wyższej, które uwalniały rolnika od obowiązku zwrotu płatności (m.in. w punkcie b wskazano – długoterminowa niezdolność rolnika do wykonywania zawodu). Stosownie do unormowań zawartych w ust. 2 art. 39 rozporządzenia nr 817/2004: "O przypadkach siły wyższej zawiadamia się na piśmie właściwy organ, wraz z odpowiednimi dowodami zadowalającymi ten organ w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym rolnik jest w stanie dokonać tej czynności. Ten termin może zostać przedłużony o 20 dni roboczych, w przypadkach gdy taka możliwość przewidziana jest w dokumencie programowania." Sąd zauważył, że okoliczności o jakich stanowił art. 39 ust. 1 rozporządzenia nr 817/2004 były analogiczne z tymi, o jakich mowa jest w § 9 ust. 3 lit. a-e rozporządzenia ONW. Bowiem pierwszeństwo ma przepis szczegółowy wskazany w § 9 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia ONW tj. art. 39 ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004 odnoszący się bezpośrednio do środków Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej, który samodzielnie reguluje sposób i termin zawiadomienia organu o przypadku siły wyższej.

Sąd I instancji podkreślił, że jest niekwestionowane w sprawie, że skarżący w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym był w stanie dokonać tej czynności, nie zawiadomił na piśmie właściwej jednostki organizacyjnej Agencji o przypadku wystąpienia siły wyższej (chorobie).

Konkludując Sąd przypomniał, że zobowiązanie do prowadzenia działalności rolniczej na terenach ONW w odniesieniu do określonego gruntu podejmuje rolnik na okres 5 lat i to on odpowiada za wywiązanie się z tych obowiązków. W związku z tym w sprawie zaistniały podstawy do wydania decyzji o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności na podstawie § 9 ust. 2 pkt 2 i ust. 4 rozporządzenia ONW.

Na końcu Sąd zauważył, że wprawdzie organy wskazały m.in. jako podstawę prawną rozstrzygnięcia treść art. 49 ust. 1, ust. 4 oraz ust. 5 rozporządzenia nr 2419/2001, a podstawę stanowić winien art. 39 ust. 1 pkt b i ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004, niemniej okoliczność ta nie wpływa istotnie na treść zaskarżonej decyzji, gdyż dyspozycja obu przepisów jest w istocie tożsama.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł [...], kwestionując rozstrzygnięcie Sądu I instancji w całości.

Wydanemu wyrokowi zarzucił:

na podstawie art. 174 pkt. 2 p.p.s.a naruszenie prawa procesowego, tj.:

1. 1. art. 141 § 4 p.p.s.a. polegające na wadliwym sporządzeniu przez WSA uzasadnienia wyroku na skutek pominięcia szeregu podniesionych przez skarżącego w skardze zarzutów, w szczególności WSA nie odniósł się do zarzutów:
2. a. naruszenia prawa materialnego, tj. wydania wszystkich decyzji w przedmiotowej sprawie bez rozstrzygnięcia za jaki rok organ ustalił kwoty nienależnie pobranych płatności, co nie pozwala na ustalenie w jaki sposób należało by ustalać zarówno prawa, jak i obowiązki skarżącego - w szczególności kiedy upływa 5 - letni okres zobowiązania do prowadzenia działalności rolniczej przez skarżącego;
3. b. poprzez niezaskarżenie szczegółowych ustaleń w protokole z kontroli na miejscu z 18 października 2005 r. wyroków II SA/Go 163/09 z 24 czerwca 2009 r. i II SA/Go 988/09 z 11 marca 2010 r., które prawidłowość tych ustaleń potwierdzają do NSA;
4. c. poprzez nieodmówienie wiarygodności szczegółowym ustaleniom treści protokołu z kontroli z 18 października 2005 r. II SA 395/86 - wyrok NSA z 25 września 1989 r. teza 2 - "Można odmówić wiarygodności dokumentowi urzędowemu, ale jedynie w wypadku, gdy w wyniku przeprowadzenia przeciwko jego treści dowodu okaże się, że treść dokumentu nie może być uznana za przekonywający, wiarygodny dowód, tego co stwierdza";
5. d. poprzez nieodczytanie protokołu z kontroli miejscu z 18 października 2005 r. polegające na ukryciu szczegółów, że i nieodmówienie wiarygodności zapisom dotyczącym działek: G, N, O, J, P, D, E, K, L i M;
6. e. nieodczytanie szczegółów z kontroli miejscu z 18 października 2005 r. przez okres 6 lat i 8 miesięcy to jest w terminie nierozsądnym;
7. f. sfałszowanie przez Kierownik Agencji [...], p.o. kierownik DSŚPB [...], Dyrektor Agencji w Zielonej Górze [...] oraz Z-ca Dyrektora Agencji w Zielonej Górze [...] polegające na podmienieniu mapki z śladami GPS dotyczącą działki [...] "E" w [...] z protokołu z 18 października 2005 r. zmieniając zapisy powierzchni w tej mapie bez zgody kontrolerów [...], [...] oraz mojej zgody - poprzez nieodmówienie wiarygodności mapki z śladami GPS dotyczącą działki [...] "E" w [...] w protokole z 18 października 2005 r. [...], [...], którzy ustalili, że miałem powierzchnię "pow. 8,73 hektara E" i "wyłączenie pow. 1,85 hektara" II SA 395/86 - wyrok NSA;
8. g. wprowadzenie w błąd WSA w Gorzowie Wlkp. w postępowaniach II SA/Go 163/09 i 988/09, polegające na wysłaniu wraz z aktami sprawy sfałszowanej mapki z śladami GPS z danymi "6,88 hektara "E" "oraz "DR18" i potwierdzeniu nieprawdy, że to są ustalenia kontrolerów do protokołu i którymi ja się zapoznałem;
9. h. zaświadczeniu nieprawdy w decyzjach przez Kierownik Agencji [...], p.o. kierownik DSŚPB [...], Dyrektor Agencji w Zielonej Górze [...] oraz Z-ca Dyrektora Agencji w Zielonej Górze [...] polegające na tym, że "Agencja" badała zdjęcia z marca 2005 (2 zdjęcia) i maja 2005 (4 zdjęcia) ukazujące pola w [...]. [...] po wydaniu wyroków przez Sąd ujawnił postanowieniami Agencji w [...], Nr [...], Nr [...], Nr [...], Nr [...] i Agencji w Zielonej Górze postanowieniem, Nr [...] ustalili, że zdjęcia z marca 2005 (2 zdjęcia) i maja 2005 (4 zdjęcia) ukazujące pola w [...] nigdy nie były badane i "Agencja" nigdy nie odmówiła wiarygodności tym zdjęciom; wprowadzenie w błąd WSA w Gorzowie Wlkp. w postępowaniu sądowym (II SA/Go 163/09 i 988/09) polegające na zaświadczeniu nieprawdy, że "Agencja" badała zdjęcia ukazujące pola w [...];
10. i. zatajenie dowodu i prawdy posiadania tego dowodu jakim jest film wykonany z dnia kontroli na miejscu z 18 października 2005 r. ukazujący stan działki [...] "E" i "D" w [...] w postępowaniu przez Kierownika Agencji [...], p.o. kierownik DSŚPB [...], Dyrektor Agencji w Zielonej Górze [...] oraz Z-ca Dyrektora Agencji w Zielonej Górze [...]. [...] po wydaniu wyroków przez Sąd ujawnił postanowieniami Agencji w [...], Nr [...], Nr [...], Nr [...], Nr [...], Nr [...], które są dokumentami urzędowym, że film ukazujący stan pola w [...] 18 października 2005 r. nie był nigdy badany i Agencja nigdy nie odmówiła wiarygodności temu dowodowi;
11. j. wprowadzenie w błąd WSA w Gorzowie Wlkp. w postępowaniu sądowym (II SA/Go 163/09 i 988/09) polegające na zatajeniu posiadania dowodu jakim jest film wykonany z 18 października 2005 r. ukazujący stan działki [...] "E" i "D" w [...] oraz nieprzekazaniu go wraz aktami do Sądu;
12. k. poprzez prowadzenie postępowania niezgodnie z wymogami art. 6 § 1 Konwencji i nierozsądnym terminem;
13. l. poprzez wydanie decyzji z 13 listopada 2008 r. w sprawie przyznania ONW na 2005 r., po terminie około 4 lat i terminie ostatecznym 30 czerwca 2008 r. wynikającym z art. 5 ust. 3a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji EFOGR;
14. m. niezbadanie przez Z-ca Dyrektora Agencji w Zielonej Górze [...], że przez prawo krajowe jak i unijne niezabrania wydania decyzji w sprawie płatności ONW za rok 2006, 2007 i 2008 po terminie 31 czerwca 2008 r. i terminie nierozsądnym, bo instrument jakim jest ustalenie kwoty niezależnie pobranych płatności z tytułu ONW jest zabezpieczeniem dla Agencji w celu odzyskania dopłat. Świadome i celowe odgrażanie się Kierownik Agencji w [...] w roku 2005, że nie dostanę dopłat w sprawie płatności ONW w roku 2006, 2007, 2008 w terminie rozsądnym określonym prawem przez następne lata przy posiadanej wiedzy, że grozi mi bezprawnie kara 510.984,40 zł od Urzędu Gminy w [...] i zastraszanie, że w [...] w żadnym urzędzie nic nie załatwię przez wiele lat, co się spełniło wywołało u mnie silny strach, depresję, stres i długotrwałą niezdolność do pracy, co [...] nie zbadał. [...] dobrze wie, że nie zamknięte postępowanie administracyjne w sprawie płatności na rok 2005 nie miało żadnego wpływu na wstrzymania załatwienia moich wniosków w sprawie płatności na rok 2006, 2007, 2008, stwierdzając jedynie zdawkowo i lakonicznie, iż zarzuty i argumentację skarżący powielił w skargach dotyczących sprawy II SA/Go 988/09, co było przedmiotem oceny wyroku WSA z 11 marca 2011 r., które to naruszenie prawa procesowego miało istotny wpływ na treść orzeczenia, albowiem skutkuje brakiem możliwości przeprowadzenia kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia, jak również błędnego ustalenia stanu faktycznego niniejszej sprawy;
15. 2. treści art. 141 § 4 p.p.s.a. polegające na wadliwym sporządzeniu przez WSA uzasadnienia wyroku na skutek braku wskazania w uzasadnieniu dostatecznego wyjaśnienia podstaw wydanego rozstrzygnięcia, tak faktycznych, jak i prawnych, ograniczając się jedynie w treści tego uzasadnienia do wykazania ustaleń organów I i II instancji, nie przeprowadzając przy tym własnej analizy stanu faktycznego i zgromadzonych dowodów, co miało istotny wpływ na treść orzeczenia;
16. 3. treści art. 141 § 4 p.p.s.a. polegające na niewyjaśnieniu tak przyczyn jak i podstaw zmiany podstawy prawnej rozstrzygnięcia organu II instancji, z art. 49 ust. 1, ust. 4 oraz 5 rozporządzenia nr 2419/2001, na art. 39 ust. 1 pkt b i ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004, co miało istotny wpływ na treść orzeczenia, albowiem, wobec braku jakiegokolwiek uzasadnia dokonanej modyfikacji podstawy prawnej rozstrzygnięcia, nie ma możliwości dokonania weryfikacji stanowiska WSA w tym zakresie, w szczególności, w sytuacji, gdy wbrew stanowisku WSA, z treści ww. artykułów nie są tożsame i nie stanowią o takich samych prawach czy obowiązkach skarżącego;
17. 4. treści art. 15 k.p.a., poprzez naruszenie zasady dwuinstancyjności z uwagi na brak możliwości wzięcia udziału przez skarżącego w postępowaniu przed organami I i II instancji, przeprowadzając stosowne wnioski dowodowe w zakresie zastosowania art. 39 ust. 1 pkt b i ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004;
18. 5. przepisów art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a., w zw. z art. 134 i 135 p.p.s.a., polegającą na jednostronnej, dowolnej ocenie dowodów, przyjęciu i interpretacji okoliczności sprawy wyłącznie na niekorzyść skarżącego, pominięciu okoliczności świadczących na jego korzyść, zwłaszcza w kwestii odnoszącej się do przedstawianych przez skarżącego wniosków dowodowych w postaci przedstawionych zdjęć z prywatnego archiwum oraz nagrania filmu na kasacie VHS, które to dowody stanowiły istotny materiał dowody w zakresie wykazania zarówno obszaru jaki i sposobu użytkowania gruntów objętych tymi dowodami, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem brak przeprowadzenia przedmiotowych wniosków dowodowych doprowadził do zniekształcenia stanu faktycznego sprawy i ustalenia go w sposób wadliwy, skutkujący niesłusznym naliczeniem skarżącemu kwoty nienależnie pobranych płatności;
19. 6. art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a., w zw. z art. 134 i 135 p.p.s.a., polegającą na wadliwej ocenie materiału dowodowego w postaci protokołu z 18 października 2005 r. w szczególności w zakresie błędnego ustalenia iż dane z mapki z śladami GPS "6,88 hektara działki "E" "oraz kod nieprawidłowości "DR18" są prawdziwe, skoro były to dane sprzeczne z ustaleniami kontrolerów [...] i [...];
20. 7. art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a., w zw. z art. 134 i 135 p.p.s.a. polegającą na wadliwej ocenie materiału dowodowego w postaci protokołu z 18 października 2005 r. w szczególności w zakresie, w jakim WSA uznał ten dokument za wiarygodny i rzetelny, skoro z dokumentu tego wynika zarówno okoliczność, iż co najmniej dla działek D i E nie można było przyjąć kodu nieprawidłowości DR 18, albowiem działki nie były w całości nieużytkowane rolniczo, a tylko dla takich działek można przypisać ten kod nieprawidłowości, a nadto, jak wynika ze str. 3/9 protokołu, skarżący nie był informowany przez Inspektora kontroli o konsekwencjach dalszego nieprzestrzegania zasad ZDPR, z uwagi na brak naruszeń w tym zakresie, a zatem istnieje wątpliwość co do wystąpienia jakichkolwiek nieprawidłowości;
21. 8. art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 75 § 1, 77 § 1, 78 oraz 80 k.p.a., przejawiające się w tym, że Sąd w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności organów, nie zastosował środka określonego w ustawie, mimo że zebrany przez organ materiał dowodowy okazał się być niewystarczający i budzący wątpliwości, które przy uzupełnieniu materiału dowodowego, wnioskowanego przez skarżącego, mogły przechylić szalę na korzyść skarżącego, albowiem WSA nie uznał za niewiarygodny protokół z 18 października 2005 r. pomimo oczywistej sprzeczności w nim zawartej, a polegającej na ustaleniu, iż w przypadku każdej z działek kod nieprawidłowości powinien być oznaczony kodem R18, a zgodnie z instrukcją wypełniania protokołów kontroli, kod R 18 odnosi się jedynie do sytuacji, gdzie na całej działce stwierdzono zaniechanie prowadzenia działalności rolniczej, nadto, kod należy stosować, jeżeli działka rolna w całości nie była przedmiotem użytkowania rolniczego na przełomie kilku ostatnich lat np. działka rolna porośnięta kilkuletnimi samosiewkami drzew i wieloletnimi chwastami, co w sytuacji skarżącego nie zaistniało, albowiem kontroli podlegał okres niespełna roku od daty zobowiązania skarżącego (data przyznania dopłaty 23 grudzień 2004 r. a data kontroli 18 października 2005 r.), nadto, obowiązkowo należy przeprowadzić pomiar powierzchni działki rolnej, czego zaniechano w przypadku działek Ł, D, E, J, K, L, M, P, a nadto, kodu DR 18 nie stosuje się w przypadku stwierdzenia jednorocznych zaniedbań stwierdzonych na łąkach i pastwiskach przed 1 sierpnia, co miało istotny wpływ na treść orzeczenia, albowiem jedynie zbadanie całokształtu materiału dowodowego mogło doprowadzić do wykazania rzetelnego stanu faktycznego toczącego się postępowania względem skarżącego, które to okoliczności, zdaniem skarżącego, przy ich rzetelnej, wszechstronnej i nie jednostronnej ocenie, dały by podstawę do uchylenia zaskarżonej decyzji.

Na podstawie art. 174 pkt. 1 p.p.s.a naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. 9. art. 6 ust. 1 Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, zmieniona Protokołem Nr 111 Rzym, dnia 4 listopada 1950 roku, poprzez jego niezastosowanie i nieuznanie, iż nie doszło w realiach niniejszej sprawy do nierozstrzygnięcia sprawy ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w rozsądnym terminie, a to po niemalże 9 latach od ich wypłaty;
2. 10. art. 39 ust. 1 pkt. b i ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004, poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, iż w sytuacji skarżącego nie zachodzi sytuacja opisana w wymienionym artykule, tj., że po stronie skarżącego nie nastąpiła siła wyższa w postaci długoterminowej niezdolności rolnika do wykonywania zawodu, jak również, że skarżący nie zawiadomił o wystąpieniu siły wyższej, na piśmie właściwy organ, wraz z odpowiednimi dowodami zadowalającymi ten organ w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym rolnik jest w stanie dokonać tej czynności;
3. 11. art. 49 ust. 1, ust. 4 oraz 5 rozporządzenia nr 2419/2001, poprzez jego niezastosowanie i nieuznanie, iż po stronie skarżącego wystąpiła dobra wiara, a to z uwagi na przedstawione przez niego okoliczności związane zarówno z jego sytuacją zdrowotny jak i sytuacją faktyczną, poprzez realny brak możliwości wykonania użytkowania rolniczego gruntów z uwagi na ograniczenia sprzętowe i materialne, i w konsekwencji nie uwzględnienie okresu wskazanego w ust. 4 akapit 2 lub ust. 5 ww. przepisu, co miało wpływ na treść orzeczenia, albowiem z uwagi na upływ terminów określonych w ww. artykule, możliwość naliczenia skarżącemu kwoty nienależnie pobranej płatności uległa już przedawnieniu.

Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz o zwrot kosztów postępowania kasacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, pomimo nietrafności większości zarzutów.

Na wstępie przypomnieć należy, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Z akt sprawy nie wynika, by zaskarżone orzeczenie zostało wydane w warunkach nieważności, której przesłanki określa art. 183 § 2 p.p.s.a.

Stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., skarga kasacyjna może być oparta na następujących podstawach: naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a także na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W związku z tym, że w niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie oparł zarzuty skargi kasacyjnej zarówno na naruszeniu przez Sąd I instancji przepisów postępowania jak i przepisów prawa materialnego, w pierwszej kolejności należało się odnieść do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, albowiem dopiero wówczas, gdy nie zostanie stwierdzone naruszenie tego typu przepisów, możliwa będzie kontrola prawidłowości zastosowania przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego.

Głównym zarzutem skargi kasacyjnej jest naruszenie przez Sąd I instancji treści art. 141 § 4 p.p.s.a. ze skutkiem wpływu na wynik sprawy, poprzez pominięcie szeregu okoliczności podniesionych przez skarżącego w skardze, wiążących się z przebiegiem postępowania dowodowego oraz uzasadnieniem zaskarżonej decyzji. Zostały one ponownie przedstawione w skardze kasacyjnej (pkt 1-8) z wyjaśnieniem, że Sąd I instancji dokonał oceny zaskarżonej decyzji w sposób niepełny.

Wskazać należy, że art. 141 § 4 p.p.s.a. stanowi, że uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. W orzecznictwie słusznie podnosi się, że art. 141 § 4 p.p.s.a. można naruszyć wtedy, gdy uzasadnienie orzeczenia nie pozwala jednoznacznie ustalić przesłanek, jakimi kierował się wojewódzki sąd administracyjny podejmując zaskarżone orzeczenie, a wada ta nie pozwala na kontrolę kasacyjną orzeczenia lub brak jest uzasadnienia któregokolwiek z rozstrzygnięć sądu albo gdy uzasadnienie obejmuje rozstrzygnięcie, którego nie ma w sentencji orzeczenia (por. wyrok NSA z 10 lipca 2012 r., II GSK 1012/12., LEX nr 1225696).

Za pomocą zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego (por. wyrok NSA z 1 sierpnia 2012 r., II OSK 2012/11, pub. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przedmiotem kontroli kasacyjnej jest wyrok Sądu I instancji oddalający skargę na decyzję Dyrektora Lubuskiego Oddziału Regionalnego Agencji w Zielonej Górze z 13 sierpnia 2013 r. w przedmiocie ustalenia skarżącemu kwoty częściowo nienależnie pobranych płatności ONW na rok 2004.

Z uzasadnienia wyroku Sądu I instancji wynika, że skarżący we wniosku o przyznanie płatności ONW na rok 2004 zadeklarował działki rolne o powierzchni 73,27 ha i do tej wielkości działek została mu przyznana pomoc w wysokości 11.032,67 zł. Z chwilą wypłaty tychże środków finansowych tj. od 14 lutego 2005 r skarżący miał obowiązek prowadzić działalność rolniczą na powierzchni nie mniejszej niż 73,27 ha przez kolejne 5 lat. Wskutek przeprowadzonej kontroli gospodarstwa skarżącego z 18 października 2005 r., a także postępowania administracyjnego w zakresie wniosku skarżącego o płatności na rok 2005 organy ustaliły, że tylko część działek spełniała warunki do objęcia płatnością ONW (34,64 ha).

Natomiast powierzchnia wykluczona z płatności ze względu na brak użytkowania rolniczego wyniosła 38,63 ha. Sąd I instancji podkreślił, że okoliczność ta zostały wykazane w decyzjach dotyczących odmowy przyznania płatności ONW na rok 2005, które zostały skontrolowane w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z 11 marca 2011 r., II SA/Go 988/09. Sąd I instancji nie znalazł także podstaw do zastosowania w sprawie art. 39 ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004, ponieważ skarżący nie wypełnił wymogu formalnego dotyczącego złożenia powiadomienia w terminie 10 dni o wystąpieniu siły wyższej – jego choroby.

Jednocześnie Sąd I instancji zarzucił organom błędne wskazanie w podstawie prawnej art. 49 ust. 1, ust. 4 i ust. 5 rozporządzenia nr 2419/2001, który w sprawie nie ma zastosowania i uznał, że treść tego przepisu odpowiada art. 39 ust. 1 lit. b i ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że przedstawiony w zaskarżonym wyroku stan faktyczny sprawy w zakresie samego złamania przez skarżącego warunku pięcioletniego zobowiązania ONW został ustalony prawidłowo, choć istotnie Sąd I instancji nie odniósł się w sposób szczegółowy do podnoszonych przez skarżącego zarzutów w skardze. Brak odniesienia się przez Sąd I instancji do szeregu zarzutów dotyczących ustalenia stanu faktycznego sprawy, wynikał z tego, że skarżący w istocie kwestionuje prawidłowość przeprowadzonej kontroli gospodarstwa z 18 października 2005 r. i odmowy przyznania spornej płatności na rok 2005. Podkreślić należy – tak jak to przyjął Sąd I instancji – że kwestia przyznania skarżącemu płatności ONW na rok 2005 została zakończona decyzją Dyrektora Lubuskiego Oddziału Regionalnego Agencji z 4 listopada 2009 r., a skarga skarżącego mocą prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z 11 marca 2010 r. II SA/Go 988/09 oddalona.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że sytuacja, w której zostało prawomocnie przesądzone, że skarżący w kolejnym roku, po podjęciu zobowiązania ONW warunków tej płatności nie dotrzymał w całości lub części, ma bezpośredni wpływ na wielkość przyznanej pomocy finansowej za lata wcześniejsze.

Powyższe wynika z konstrukcji płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW), czego nie dostrzega wnoszący skargę kasacyjną. Oceny przedstawionych powyżej faktów należy bowiem dokonywać z perspektywy treści przepisu § 9 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia ONW.

Norma prawna z przywołanego przepisu ustala bowiem konsekwencje prawne zaprzestania realizacji zobowiązania podjętego na podstawie § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia ONW. Zgodnie z tym przepisem płatność ONW udzielana jest producentowi rolnemu, który zobowiąże się do przestrzegania wymagań, o których mowa w art. 14 ust. 2 i 3 rozporządzenia 1257/1999/WE z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju wsi przez Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej, a mianowicie do prowadzenia działalności rolniczej na minimalnie określonym areale stanowiącym obszar o niekorzystnych warunkach gospodarowania, przez przynajmniej pięć lat od pierwszej wypłaty dodatku wyrównawczego i stosowania zwykłej dobrej praktyki rolniczej, zgodnej z potrzebą ochrony środowiska naturalnego i utrzymania terenów wiejskich, w szczególności poprzez zrównoważoną gospodarkę rolną. W przypadku zaniechania działalności rolniczej na działkach rolnych położonych na obszarze ONW w pięcioletnim okresie objętym zobowiązaniem, o którym mowa w § 2 ust. 1 pkt 1, producent rolny zwraca część płatności ONW, która została przyznana do powierzchni tych działek rolnych, na których nastąpiło to zaniechanie, za cały okres jej pobierania, jeżeli łączna powierzchnia działek rolnych, na których nadal jest prowadzona działalność rolnicza, wynosi co najmniej hektar.

Z uwagi na treść powyższego unormowania, przekładając to na stan niniejszej sprawy, za prawidłowe należało uznać stanowisko Sądu I instancji, że skoro skarżący w 2005 r. nie dotrzymał zobowiązania do prowadzenia działalności rolniczej na części działek rolnych, oznacza to, że w tej części wypłacone skarżącemu płatności ONW na rok 2004 są nienależne. Skarżący nie dopełnił bowiem podstawowego wymogu jakim było prowadzenie działalności rolniczej na powierzchni nie mniejszej od tej, za którą rolnik otrzymał płatność na rok 2004 z tytułu wsparcia działalności rolniczej na obszarach ONW, przez okres 5 lat od dnia otrzymania tej płatności.

Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że gdyby nawet hipotetycznie przyjąć, że cała powierzchnia działek rolnych była początkowo uprawiana przez skarżącego zgodnie z wymogami zobowiązania ONW, to i tak nie ma to znaczenia dla konieczności ustalenia kwoty do zwrotu tej części płatności, co do której w latach następnych stwierdzono zaniechanie. Wynika to z niedotrzymania tego zobowiązania w kolejnym roku, co determinuje ustalenie jako nienależnie pobranych płatności za rok wcześniejszy. Zasadnicze znaczenie ma tu wydanie prawomocnego rozstrzygnięcia co do stwierdzenia zaniechania upraw na części działek objętych zobowiązaniem ONW na rok 2005. Tak więc prowadzenie postępowania, co do ustalenia w jaki sposób i w jakiej części działki rolne objęte zobowiązaniem ONW były uprawiane pierwotnie, w momencie złożenia wniosku na rok 2004, pozostaje bez znaczenia dla konieczności ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności. Poza tym ustalenia takie nie mogą podważyć tych ustaleń prawomocnie przyjętych za prawidłowe w postępowaniu za 2005 r.

Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny za niezasadne uznał zarzuty skargi kasacyjnej wymienione w punktach: 1, 2, 5, 6, 7 i 8, ponieważ w przedmiotowej sprawie nie można było ustalać stanu faktycznego sprawy dotyczącego płatności na rok 2005. Tym samym odwołanie się w tym zakresie przez Sąd I instancji do ustaleń zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z 11 marca 2011 r. II SA/Go 988/09 w przedmiocie odmowy przyznania płatności ONW za rok 2005, było nie tylko prawidłowe ale i konieczne. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza także, wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej, że z uzasadnienia zaskarżonego wyroku oraz treści decyzji organów obu instancji, jasno wynika, że ustalenie kwoty nienależnie pobranych płatności dotyczyło roku 2004.

Skarżący w punkcie 9 petitum skargi kasacyjnej wskazuje, że w sprawie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. W myśl tego artykułu – każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd (...).

Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że zarzut ten kasator błędnie wskazał jako zarzut naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego, a nie przepisów postępowania. Niemniej jednak Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zarzut wydania decyzji o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności prawie po 9 latach od ich wypłaty jest chybiony, ponieważ okres przedawnienia ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności ONW wynosi 10 lat, o czym stanowi niżej opisany art. 49 rozporządzenia nr 2419/2001.

Naczelny Sąd Administracyjny za nieusprawiedliwiony uznał zarzut zawarty w punkcie 4 skargi kasacyjnej, jakoby w sprawie uniemożliwiono skarżącemu wzięcie udziału w postępowaniu i przeprowadzenie wniosków dowodowych w zakresie zastosowania art. 39 ust. 1 pkt b i ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004.

Zgodnie z przywołanym art. 39 ust. 1 rozporządzenia nr 817/2004 – bez uszczerbku dla rzeczywistych okoliczności, które należy uwzględnić w indywidualnych przypadkach, Państwa Członkowskie mogą uznać, w szczególności, następujące kategorie siły wyższej:

1. a) śmierć rolnika;
2. b) długoterminowa niezdolność rolnika do wykonywania zawodu;
3. c) wywłaszczenie dużej części gospodarstwa, jeżeli wywłaszczenie to nie mogło być przewidziane w dniu podjęcia zobowiązania;
4. d) klęska żywiołowa poważnie dotykająca grunty rolne gospodarstwa;
5. e) wypadek powodujący zniszczenie budynków dla zwierząt gospodarskich;
6. f) choroba epizootyczna dotykająca część lub całość należących do rolnika zwierząt gospodarskich.

Państwa Członkowskie notyfikują Komisji kategorie, które uznają za siłę wyższą.

Ustęp 2 stanowi, że – o przypadkach siły wyższej zawiadamia się na piśmie właściwy organ, wraz z odpowiednimi dowodami zadowalającymi ten organ w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym rolnik jest w stanie dokonać tej czynności. Ten termin może zostać przedłużony o 20 dni roboczych, w przypadku gdy taka możliwość przewidziana jest w dokumencie programowania.

Treść powyższego artykułu została przeniesiona do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na wspieranie działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania objętej planem rozwoju obszarów wiejskich. W § 9 ust. 3 rozporządzenia ONW unormowano, że płatność ONW nie podlega zwrotowi, jeśli zaniechanie prowadzenia działalności rolniczej nastąpiło w wyniku m.in. długotrwałej niezdolności rolnika do pracy (pkt 1 lit. a), pod warunkiem, iż producent rolny zawiadomi o wystąpieniu którejkolwiek z tych przyczyn kierownika biura powiatowego Agencji, zgodnie z art. 39 ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd I instancji dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w zakresie podnoszonej przez skarżącego okoliczności w postaci jego choroby w okresie od 18 marca 2005 r. do 31 czerwca 2006 r. powodującej niezdolność do pracy, jak również tego, że skarżący w przewidzianym w art. 39 ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004 terminie, nie dokonał pisemnego powiadomienia Agencji o fakcie wystąpienia siły wyższej (chorobie). Naczelny Sąd Administracyjny jednocześnie zauważa, że wnoszący skargę kasacyjną, oprócz zarzutu naruszenia przepisów postępowania w zakresie ustaleń co do zastosowania art. 39 ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004, nie precyzuje na czym zaniedbania Sądu I instancji akceptujące stanowisko organów w tym zakresie miałyby polegać. Z uwagi na powyższe zarzuty wskazane punktach 4 i 10 skargi kasacyjnej należało uznać za chybione.

Naczelny Sąd Administracyjny za trafny uznaje natomiast zarzuty zawarte w punktach 3 i 11 petitum skargi kasacyjnej. Kasator wskazał, że Sąd I instancji nie wyjaśnił przyczyn, jak i podstaw zmiany podstawy prawnej decyzji organu II instancji – z art. 49 ust. 1, ust. 4 i 5 rozporządzenia nr 2419/2001, na art. 39 ust. 1 pkt b i ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004, co miało istotny wpływ na treść orzeczenia, ponieważ wobec braku jakiegokolwiek uzasadnia dokonanej modyfikacji podstawy prawnej rozstrzygnięcia, nie ma możliwości dokonania weryfikacji stanowiska Sądu w tym zakresie, w sytuacji, gdy wbrew stanowisku WSA, treści ww. artykułów nie są tożsame i nie stanowią o takich samych prawach czy obowiązkach skarżącego.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że istotnie Sąd I instancji bezpodstawnie uznał, że w sprawie nie ma zastosowania art. 49 rozporządzenia nr 2419/2001, a także dokonał niezrozumiałego utożsamienia dwóch różnych instytucji wyłączających konieczność zwrotu przez producenta rolnego nienależnie pobranych płatności ONW.

Pierwsza z instytucji, uregulowana § 9 ust. 3 rozporządzenia ONW i w art. 39 ust. 2 rozporządzenia nr 817/2004 dotyczy przypadku braku obowiązku zwrotu płatności ONW w sytuacji wystąpienia tzw. siły wyższej i pisemnego powiadomienia Agencji w ściśle określonym terminie, co opisano powyżej. W tym zakresie ustalenia Sądu I instancji, zarówno co ustalenia stanu faktycznego jak i zastosowania omawianego przepisu były prawidłowe, co opisano powyżej.

Druga z instytucji, uregulowana w art. 49 ust. 1 rozporządzenia nr 2419/2001, ma zupełnie innych charakter, ponieważ nie odnosi się do przypadków siły wyższej lecz określa okresy w jakich możliwe jest dochodzenie przez organy zwrotu nienależnie pobranych płatności (w tym ONW). Przepis art. 49 ust. 5 akapit 1 rozporządzenia nr 2419/2001 określa, co do zasady, 10 letni termin przedawnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranej płatności. Jednocześnie jednak ustanawia, w akapicie drugim, czteroletni termin przedawnienia, jeśli beneficjent działał w dobrej wierze. Rozporządzenie nr 2419/2001, mimo uchylenia przez art. 80 rozporządzenia Komisji (WE) nr 796/2004 z dnia 21 kwietnia 2004 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wdrażania zasady współzależności, modulacji oraz zintegrowanego systemu administracji i kontroli przewidzianych rozporządzeniem Rady (WE) 1782/2003 i (WE) 73/2009 oraz wdrażania zasady współzależności przewidzianej w rozporządzeniu Rady (WE) 479/2008 (Dz. Urz.

UE.L. 04.141.18), nadal obowiązuje co do wniosków pomocowych dotyczących lat gospodarczych lub okresów premiowych rozpoczynających się przed 1 stycznia 2005 r. W sprawie niniejszej pierwszy okres pomocowy rozpoczął się w 2004 r., czyli warunki zwrotu nienależnej pomocy reguluje art. 49 rozporządzenia nr 2419/2001. Trzeba też zauważyć, że do przepisu art. 49 rozporządzenia nr 2419/2001 odwołuje się również rozporządzenie nr 817/2004, stanowiąc w art. 71 ust. 2, że – w przypadku zaistnienia nienależnych płatności, indywidualny beneficjent (...) jest zobowiązany do zwrotu kwoty zgodnie z art. 49 rozporządzenia nr 2419/2001.

Ponadto na szczególną uwagę (zważywszy na istotę rozpoznawanej sprawy) zasługuje przepis art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 817/2004, który stanowi, że artykuł 44 rozporządzenia nr 2419/2001 stosuje się do wsparcia udzielonego w ramach wszystkich środków rozwoju obszarów wiejskich. Powołany w art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 817/2004, artykuł 44 rozporządzenia nr 2419/2001 (zamieszczony w Rozdziale III – "Przepisy wspólne", określający "Wyjątki od stosowania obniżek i wyłączeń") w ustępie 1 stanowił zaś, że obniżki i wyłączenia, przewidziane w niniejszym tytule, nie mają zastosowania w przypadku gdy rolnik złożył wniosek poprawny pod względem faktycznym lub gdy może wykazać, że jest niewinny.

W kontekście przywołanych wyżej przepisów (tj. art. 49 oraz art. 44 rozporządzenia nr 2419/2001), Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że wyjątek od zasady dziesięcioletniego terminu przedawnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranych płatności może być rozważany wówczas, gdy producent rolny w toku postępowania ustalającego kwotę nienależnie pobranej pomocy powoła się na okoliczności wskazujące na działanie w dobrej wierze. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, w tej sprawie skarżący konsekwentnie wskazywał takie elementy, które należało rozważyć w aspekcie ewentualnego działania w dobrej wierze, co więcej organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji przeprowadził taką analizę.

Sąd I instancji, pomimo wyraźnego zarzutu skargi, nie przeprowadził badania decyzji Dyrektora Lubuskiego Oddziału Regionalnego ARiMR z 13 sierpnia 2008 r. w aspekcie dobrej wiary skarżącego i zastosowanego okresu przedawnienia, które jest niezbędne przy decyzjach wydawanych w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że uznanie powyższego zarzutu zasadnym, jako naruszającego art. 141 § 4 p.p.s.a., stanowi o konieczności uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Sądowi I instancji.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim – zważając na przedstawione wyżej uwagi – powinien dokonać kontroli zaskarżonej decyzji z 13 sierpnia 2013 r. w kontekście prawidłowości zastosowania przez organ art. 49 rozporządzenia nr 2419/2001 w sprawie i podnoszonych w tym zakresie zarzutów skargi. Pozostałe zarzuty skargi, jak wskazano wyżej były niezasadne.

Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że rozpoznawana skarga kasacyjna jest uzasadniona i dlatego też, działając na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461).