Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 2 grudnia 2009 r. o sygnaturze III SA/Gl 182/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. oddalił skargę H. Ł. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2008 r. o nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności ubezpieczeniowych. Decyzja ta utrzymywała w mocy decyzję organu I instancji.
Sąd I instancji przyjął, że trafne jest stanowisko organu o odmowie, skoro nie zachodzą przesłanki do umorzenia określone w przepisach mających zastosowanie w sprawie. Chodzi o art. 28 ust. 1 i ust. 3a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365).
W ocenie Sądu, nie zachodzi całkowita nieściągalność, nie jest to sytuacja określona w art. 28 ust. 3a ustawy (uzasadnione przypadki pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia), okoliczności związane z wykazaniem przez zobowiązanego trudnej sytuacji rodzinnej, stanu majątkowego mającej pociągnąć zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny.
Podstawą powyższej oceny był fakt posiadania przez skarżącą majątku nieruchomego, z którego można się zaspokoić. Strona nadal jest formalnym współwłaścicielem nieruchomości: zabytkowego dworku z parkiem położonego w Budzowie oraz mieszkania w B.. Ustalona hipoteka na nieruchomości z tytułu zobowiązań finansowych w wysokości 77.176,35 zł wobec Agencji Nieruchomości Rolnych z tytułu rat na nieruchomość, wskazuje jedynie na wysokość zabezpieczonych należności. Natomiast wartość nieruchomości określona na ok. 160.000 zł, co potwierdza możliwość ewentualnego zaspokojenia się z pozostałej kwoty. Sytuacja finansowa rodziny przedstawia się następująco: skarżąca utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w K. Domu Kultury jako starszy instruktor zespołu zainteresowań z wynagrodzeniem w wysokości 414 zł brutto, syn Radosław – student filologii polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego, zarejestrowany w urzędzie pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku.
Oboje wykonują prace dorywcze, jednak nie podali wysokości dochodu z tego tytułu. Miesięczne udokumentowane wydatki badanego dwuosobowego gospodarstwa domowego wynoszą ok. 250 zł, korzysta także z pomocy społecznej, ale nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Podobnie jak syn.
Sąd I instancji ustalił, że zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek w ZUS oraz wobec innych instytucji powstały po zmarłym mężu Z. Ł., jako odpowiedzialność następcy prawnego za zobowiązania płatnika z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.
Sąd uznał, że wskazane trudności nie mają cech trwałych lub wyjątkowych. Wskazują jednak na możliwość spłaty należności. Konieczność hospitalizacji syna zaistniała po wydaniu zaskarżonej decyzji, nie może mieć wpływu na ocenę kontrolowanego orzeczenia. Podobnie jak upływ czasu zatrudnienia skarżącej. Brak wykazania dochodów w zakresie prac dorywczych, pomijanie okoliczności związanych z kosztami utrzymania mieszkania w B., brak przedstawienia dowodów na zaciągnięte prywatne pożyczki, wydatki związane z kształceniem syna, przemawiają na niekorzyść. Zmiana stanu faktycznego lub uzyskanie nowych dowodów, może być podstawą do wystąpienia z ponownym wnioskiem o umorzenie należności składkowych.
Powyższe oznaczało, że zarzuty skargi były nieuzasadnione i dlatego skarga podlegała oddaleniu.
W skardze kasacyjnej H. Ł. zaskarżyła wyrok w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego i procesowego. Domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wskazując naruszenie prawa materialnego zarzuciła błędną wykładnię § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365). Naruszenie przepisów postępowania w zakresie istotnym i mającym wpływ na wynik sprawy. Chodzi o art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz.1270 ze zm.), art. 7, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).
W uzasadnieniu podała, że nie jest właściwe przyjęcie o braku podstaw do umorzenia należności składkowych określonych w przepisach. Sytuacja materialna i rodzinna skarżącej wyczerpuje wymagane przesłanki. O ile przyjęto, że skarżąca nie wyczerpuje przesłanek, to wynika z niewystarczającego wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia, spowodowane brakiem oceny stanu faktycznego ustalonego przez organ, jak i brakiem wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego. Sąd nie wskazał jakie okoliczności były udowodnione a jakie przemawiają za odmową umorzenia należności.
Sąd błędnie wprowadził pojęcie trwałości i wyjątkowości sytuacji skarżącej. Przepis takich podstaw nie przewiduje. Ważna jest aktualna sytuacja finansowa. Przyjęcie, że skarżąca posiada możliwości spłaty zadłużenia, nie znajduje potwierdzenia w zebranym w sprawie materialne dowodowym. Ocena wartości nieruchomości jest tylko teoretyczna, skoro nieruchomość obciążona jest hipoteką. Na warunkach hipoteki po wydaniu decyzji doszło do sprzedaży. Nie stanowi to podstawy do oceny jaką poczynił Sąd I instancji. Skarżąca zmuszona jest korzystać z pieniędzy państwa (zasiłku). Ten element przemawia za umorzeniem. Sąd nie dostrzegł tych nieprawidłowości. Oznacza to, że zarzuty są trafne a wyrok wadliwy.
Organ nie skorzystał z prawa złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona.
Zgodnie z art. 173 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku przysługuje skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W tym trybie wpłynęła skarga kasacyjna w niniejszej sprawie i spełnia ona wymogi określone w art. 174, art. 175 § 1, art. 176 oraz art. 177 § 1 tej ustawy. Oznacza to, że zaistniały podstawy do merytorycznego jej rozpoznania.
Przepis art. 183 § 1 powołanej wyżej ustawy obliguje Naczelny Sąd Administracyjny do rozpoznania sprawy w granicach skargi kasacyjnej. Sąd ten z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy. Stwierdzić należy, że w sprawie niniejszej nie występuje żadna z okoliczności stanowiących o nieważności postępowania.
Jak wskazano wyżej, skargę kasacyjną oparto zarówno na podstawie naruszenia prawa materialnego, jak i naruszenia przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec tego w pierwszej kolejności rozważenia wymaga zasadność zarzutów o charakterze procesowym, gdyż zarzuty naruszenia prawa materialnego mogą być przedmiotem oceny wówczas, gdy zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania okażą się nieusprawiedliwione.
Zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania obejmują naruszenie art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ cytowanej wyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przy czym art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ jako pozostającym w związku z art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie są zasadne.
Odnosząc się do powyższych zarzutów, w pierwszej kolejności należy rozważyć zasadność naruszenia art. 141 § 4, a więc braków w uzasadnieniu wyroku. W myśl tego przepisu, uzasadnienie wyroku winno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Omawiana regulacja określa niezbędne elementy konstrukcyjne uzasadnienia wyroku, które mają służyć wyjaśnieniu powodów rozstrzygnięcia stronom i umożliwić kontrolę instancyjną. Strona wnosząca skargę kasacyjną nie zarzuca, by uzasadnienie orzeczenia nie zawierało któregoś z niezbędnych elementów lub by sporządzono je w sposób uniemożliwiający kontrolę kasacyjną. Gołosłowny zarzut niewystarczającego wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia, spowodowany jest brakiem obiektywnej oceny stanu faktycznego w przedmiotowej sprawie i nie może być traktowany jako naruszenie art. 141 § 4 ustawy.
Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie wymienione przez ustawodawcę elementy, a przeprowadzenie kontroli instancyjnej orzeczenia jest w pełni możliwe. Kwestionowanie poprawności przyjętej podstawy prawnej rozstrzygnięcia powinno nastąpić przez zgłoszenie odpowiednich zarzutów dotyczących naruszenia przepisów materialnych, zaś brak oceny stanu faktycznego, przepisów proceduralnych. Wprawdzie pozostałe zarzuty procesowe odwołują się do przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, ale związane są z kwestionowaniem poprawnych ustaleń faktycznych i oceną dowodów dokonaną przez Sąd I instancji. Kwestionowanie ustaleń stanu faktycznego skarżąca upatruje w innej ocenie tych samych dowodów, a odwołanie się do nich spowodowane jest próbą wykazania, że w sprawie zachodziły podstawy do umorzenia należności. Nie wyjaśniono przy tym, jakie okoliczności nie zostały wzięte pod uwagę przy ocenie sytuacji materialnej.
O ile nawet doszło do sprzedaży nieruchomości, to ta okoliczność potwierdza, że w dyspozycji skarżącej znalazły się środki finansowe pozwalające na spłatę zobowiązań, a jest to już okoliczność wykluczająca umorzenie należności.
Z akt sprawy wynika, że skarżąca nie współpracowała z organami, aby wyjaśnić w sposób niewątpliwy swoją sytuację materialną. Odmówiła wykazania dochodów jakie uzyskiwała wraz z synem z pracy dorywczej, zaś pozyskiwane dochody w sposób niedostateczny wyjaśniały z jakich środków finansowych pokrywane były koszty związane z kształceniem się syna. Te okoliczności także były brane pod ocenę przez Sąd I instancji, co ma swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu wyroku Sądu I instancji. Korzystanie z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej nie może zmienić tej oceny, skoro pomoc ta jest okresowa. Innych nowych okoliczności faktycznych nie wykazano, a to oznacza, że nie były znane organowi w momencie podejmowania decyzji. Trafnie przy tym podniesiono, że zmiana sytuacji materialnej skarżącej i jej rodziny podlegać będzie kolejnej ocenie i można wystąpić z wnioskiem o ponowne rozstrzygnięcie – czy umorzenie należności może być zastosowane.
Odwołanie się do zasad wynikających z art. 7, art. 11, art. 77 i art. 80 nie znajduje wobec tego uzasadnienia. Istotnie, przepisy te wskazują na obowiązek podejmowania kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy a także zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego oraz właściwej jego oceny. Nie sposób obowiązków tych traktować w sposób nieograniczony i absolutny. To skarżąca składając wniosek o umorzenie należności powinna przedstawić okoliczności, które uzasadniają uznanie jej sytuacji za wyjątkową, a co najmniej powinna wskazać przesłanki, które pozwalają na dokonanie takiego ustalenia i ocenę. O ile skarżąca nie wskazywała innych okoliczności, to obowiązkiem organu było ustalenie stanu faktycznego w takich granicach, w jakich pozwalają mu na to okoliczności i środki dowodowe przedstawione przez stronę oraz znajdujące się w posiadaniu lub możliwe do ustalenia przez organ.
Materiał sprawy wskazuje, że skarżącej zapewniono zgodnie z art. 10 k.p.a. możliwość czynnego udziału w każdym stadium postępowania, zaś zgodnie z art. 11 k.p.a. wyjaśniono zasadność przesłanek, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy. Skoro skarżąca nie wskazywała innych okoliczności, które mogły mieć wpływ na ocenę jej sytuacji materialnej, a przy tym rzutować na istniejące przesłanki w kierunku umorzenia należności, to nie można czynić obecnie zarzutu braku zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego bądź też właściwej jego oceny. Oznacza to, że nie można zarzucić Sądowi I instancji naruszenia w tym zakresie powołanych w skardze kasacyjnej przepisów. Ocena legalności zaskarżonej decyzji przez Sąd I instancji była uzasadniona.
Niezasadny jest także zarzut błędnej wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Skarżąca zarzut ten sprowadza w istocie do polemiki z zasadnością niezastosowania tego przepisu dla umorzenia jej należności. Powołany przepis wyraża normę prawną, której zastosowanie w sprawie było prawidłowe. Skarżącą różni jedynie ocena okoliczności faktycznych i ich wpływu na sposób dokonanego przez organ, na gruncie tego przepisu, rozstrzygnięcia wniosku skarżącej. Zarzut skarżącej o błędnej wykładni nie jest zasadny i nie może stanowić podstawy do uwzględnienia skargi kasacyjnej.
Powyższe oznacza, że dokonana przez Sąd I instancji ocena jest prawidłowa i nie narusza powołanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa. Skarga wobec tego podlega oddaleniu na podstawie art. 184 cytowanej wyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.