Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 09 marca 2009 r., sygn. akt VI SA/Wa 105/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę A. K.-P. w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację notarialną.
Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym.
Uchwałą Nr [...] z dnia [...] września 2008 r. wydaną po przeprowadzeniu w dniu [...] września 2008 r. egzaminu konkursowego na aplikację notarialną, Komisja Egzaminacyjna do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Izby Notarialnej w W. stwierdziła, że p. A. K.-P. otrzymała z egzaminu konkursowego na aplikację notarialną 189 (wobec 190 wymaganych) punktów, w związku z czym uzyskała negatywny wynik z egzaminu konkursowego.
Od powyższej uchwały kandydatka złożyła odwołanie, wnosząc o jej uchylenie oraz wydanie decyzji stwierdzającej, że uzyskała wynik pozytywny z egzaminu konkursowego. W uzasadnieniu wskazała, że niepoprawnie zostało sformułowane pytanie nr 148 egzaminu na aplikację notarialną. Zdaniem skarżącej podstawa prawna określająca prawidłową odpowiedź na pytanie nr 148 nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 1 i 3 Kpa, gdyż nie zawiera paragrafu i punktu, do którego odnosi się prawidłowa odpowiedź. Tym samym utrudnionym jest odtworzenie toku myślowego, jaki legł u podstaw uznania tej a nie innej odpowiedzi za prawidłową. Skarżąca zakwestionowała również, pytanie nr 163 dotyczące definicji planu urządzenia lasu według ustawy o lasach z dnia 28 września 1991 r. (tj. Dz.U. z 2005 r. Nr 45, poz. 435 z późn. zm.). Jej zdaniem pojęcie "planu urządzenia lasu" nie ma przełożenia na sferę cywilnoprawną dotyczącą obszarów leśnych, dlatego też stwierdziła, iż pytanie nr 163 rażąco wykracza poza zakres materiału wymaganego od kandydata na aplikanta notarialnego.
Wreszcie zakwestionowała też, pytanie nr 195 dotyczące zakresu umocowania pracownika organu administracji publicznej na podstawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Zdaniem skarżącej zakres umocowania nie wynika wprost z treści przepisu, pozostawiono go praktyce, doktrynie i orzecznictwu.
Minister Sprawiedliwości, decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa. w zw. z art. 71k § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369 ze zm.) – dalej Poa., po rozpoznaniu odwołania p. A. K.-P. utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę. Zdaniem Ministra egzamin, którego skarżąca była uczestnikiem, przeprowadzony został zgodnie z wymogami ww. ustawy oraz rozporządzenia z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej oraz szczegółowego trybu i sposobu przeprowadzania egzaminu konkursowego i notarialnego (Dz. U. Nr 258, poz. 2168, z późn. zm.). W opinii organu II instancji nie można zgodzić się z zarzutem skarżącej, że pytanie nr 148 zostało sformułowane w taki sposób, że nie jest możliwe udzielenie jednej poprawnej odpowiedzi, bowiem wskazana zgodnie z kluczem prawidłowa odpowiedź oznaczona literą "A" oparta została wprost na art. 37 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym czynności prawne jednostronne dokonane bez wymaganej zgody drugiego małżonka są bezwzględnie nieważne.
W jego opinii nie powinno budzić wątpliwości, iż pozostałe odpowiedzi były niepoprawne, gdyż darowizna, jak i odpłatne nabycie (zakup) nieruchomości, należą do czynności prawnych dwustronnych. Jego zdaniem chybione są również zarzuty dotyczące pytań nr 163 oraz 195. Zdaniem Ministra, pytanie nr 163 mieści się w ustawowym zakresie tematycznym egzaminu na aplikację notarialną. Pojęcie planu urządzenia lasu z art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy o lasach jest przepisem administracyjnego prawa materialnego. Wskazano, iż zgodnie z art. 71b § 3 ustawy - Prawo o notariacie, znajomość prawa administracyjnego jest niezbędna na egzaminie konkursowym na aplikację notarialną.
Odnosząc się do zarzutów skarżącej dotyczących pytania nr 195, Minister zauważył, iż prawidłową odpowiedzią na nie była odpowiedź "B" oparta na art. 268a Kpa., z którego treści jasno wynika, że osoba upoważniona wykonuje kompetencje organu w granicach upoważnienia (w jego imieniu, w ustalonym zakresie). Wobec powyższego Minister Sprawiedliwości stwierdził, że brak jest podstaw do uchylenia zaskarżonej uchwały Komisji Egzaminacyjnej.
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skardze A. K.-P. zarzuciła decyzji Ministra Sprawiedliwości: 1) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 71j § 1 Poa., poprzez sprzeczne z ww. przepisem przygotowanie egzaminu konkursowego, w wyniku czego niemożliwym było udzielenie tylko jednej prawidłowej odpowiedzi na pytanie testowe nr 148, co miało wpływ na wynik sprawy, 2) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 71b § 3 Poa., poprzez wykroczenie przy przygotowywaniu egzaminu konkursowego poza zakres wymaganego materiału w pytaniach testowych nr 163 i nr 195, co miało wpływ na wynik sprawy. Skarżąca podtrzymała swoje twierdzenia zawarte w odwołaniu i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją uchwały Komisji Egzaminacyjnej do Spraw Aplikacji Notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze Izby Notarialnej w W..
Oddalając skargę A. K.-P., Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. nie podzielił stanowiska skarżącej tak co do kwestii prawidłowości odpowiedzi na pytanie nr 148 testu egzaminacyjnego (zarzut naruszenia art. 71j § 1 Prawa o notariacie), jak i objęcia egzaminem testowym zbyt szerokiego zakresu materiału, zwłaszcza w odniesieniu do prawa administracyjnego (zarzut naruszenia art. 71b § 3 Prawa o notariacie).
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 71j § 1 Poa., Wojewódzki Sąd Administracyjny zauważył, iż odpowiedź skarżącej na pytanie nr 148 była w znacznej - jeśli nie decydującej mierze - oparta na przyjęciu przez nią dodatkowych założeń, w ogóle nie przewidzianych w redakcji tego pytania. W ocenie Sądu pytanie nr 148 zostało postawione jednoznacznie i bez dodatkowych założeń jednoznacznie prawidłowa jest odpowiedź "A", oparta na art. 37 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym czynności prawne jednostronne dokonane bez wymaganej zgody drugiego małżonka są bezwzględnie nieważne.
Odnosząc się z kolei do zarzutu naruszenia art. 71b § 3 Poa. poprzez wykroczenie przy przygotowywaniu egzaminu konkursowego poza zakres wymaganego materiału w pytaniach testowych nr 163 i nr 195, Sąd powołał się na brzmienie ww. przepisu, zgodnie z którym "Egzamin konkursowy polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta notarialnego (...) z zakresu prawa: konstytucyjnego, cywilnego, postępowania cywilnego, gospodarczego, spółek prawa handlowego, pracy i ubezpieczeń społecznych, rodzinnego i opiekuńczego, administracyjnego, postępowania administracyjnego, finansowego, europejskiego, prywatnego międzynarodowego, ustroju sądów, samorządu notarialnego i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej, a także warunków wykonywania zawodu notariusza i etyki tego zawodu." Zdaniem Sądu ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach jest jednym z podstawowych aktów prawnych wchodzących w skład prawa administracyjnego.
Plany te uwzględnia się (a więc obligatoryjne zamieszcza) w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego, jak i w ewidencji gruntów i budynków i są to dokumenty, z którymi notariusz ma praktycznie codziennie do czynienia.
Podobnie w opinii Sądu I instancji oczywistą jest konieczność znajomości przez notariusza kodeksowych - według Kpa - skutków udzielenia przez organ administracji jego pracownikowi upoważnienia do załatwiania spraw w imieniu organu administracji publicznej. Sąd I instancji zwrócił uwagę, iż art. 71b § 3 Poa. mówi o sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta notarialnego z zakresu m.in. prawa administracyjnego, i w żaden sposób nie ogranicza tej znajomości do wybranych przepisów bądź aktów ustawowych prawa administracyjnego, przydatnych w przyszłej praktyce notarialnej.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła A. K.-P.. Zaskarżając wyrok Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w całości, wniosła o jego uchylenie i merytoryczne rozpoznanie skargi kasacyjnej przez Naczelny Sąd Administracyjny, a w konsekwencji uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 grudnia 2008 r., oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 71j § 1 Poa. poprzez błędną jego wykładnię w przedmiocie pytania testowego o numerze 148. W uzasadnieniu wskazała, iż treść pytania nr 148 nie zawęża kręgu czynności prawnych do czynności jednostronnych.
Również art. 37 § 4 k.r.o. nie wyczerpuje wszelkich możliwości uznania czynności prawnej dotyczącej majątku wspólnego małżonków za bezwzględnie nieważne. Pytanie nr 148 nie precyzuje, czy zgoda małżonka miała być udzielona przed dokonaniem czynności, czy po jej dokonaniu. Zatem za prawidłową, obok podanej odpowiedzi "A", można również uznać odpowiedź "B" wskazaną przez skarżącą. Odpowiedź "A" jest prawidłowa tylko przy założeniu, że mamy do czynienia z sytuacją, gdy pierwszy małżonek nie zwracał się o uzyskanie zgody od drugiego małżonka na dokonanie czynności.
Natomiast w sytuacji, gdyby pierwszy małżonek po dokonaniu czynności zwrócił się o uzyskanie zgody od drugiego małżonka i jej nie uzyskał - uzyskał odmowę wyrażenia zgody na zawarcie czynności, bądź druga strona umowy wyznaczyła drugiemu małżonkowi termin na wyrażenie zgody, a termin ten bezskutecznie upłynął, prawidłowa byłaby również odpowiedź b). Odwołując się do art. 71j § 1 Poa. który stanowi iż, egzamin konkursowy polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań, zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, a kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, skarżąca wskazała, iż relacja między odpowiedzią a pytaniem musi być zawsze sprawdzalna na podstawie jednoznacznych kryteriów wynikających ze stanu prawnego, lub doktryny, o ile poglądy doktryny są jednolite w danej materii. Skarżąca wniosła o uznanie, że pytanie nr 148 nie spełniało kryteriów określonych w art. 71j § 1 Poa., a tym samym nie mogło być brane pod uwagę przy dokonywaniu oceny testu (zatem powinna ulec obniżeniu ilość punktów niezbędnych do uzyskania oceny pozytywnej) albo powinno być zaliczone, niezależnie od udzielonej odpowiedzi, na korzyść zdającego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Minister Sprawiedliwości wniósł o jej odrzucenie, bądź w razie nie uwzględnienia ww. wniosku o oddalenie skargi kasacyjnej w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Dodatkowo podkreślono, iż skarga kasacyjna winna zostać odrzucona z uwagi na błędne sformułowanie zarzutu naruszenia prawa, albowiem jak zaznaczono sąd administracyjny dokonuje kontroli stosowania prawa przez organ administracyjny, w tym kontroli stosowania prawa materialnego. W związku z powyższym w opinii Ministra nie można stawiać wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. zarzutu naruszenia prawa materialnego, albowiem sąd ten może dopuścić się jedynie naruszenia prawa procesowego, które to naruszenie może wynikać co najwyżej z naruszenia prawa materialnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie jest zasadna i podlega oddaleniu.
Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) − dalej p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
- 2) naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Z treści art. 183 § 1 p.p.s.a. wynika, iż Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.), której w przedmiotowej sprawie nie stwierdzono. Wobec powyższego stwierdzić należy, iż wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, a uzasadnione jest odniesienie się jedynie do zarzutów wymienionych w ramach zgłoszonych podstaw kasacyjnych.
Skarga kasacyjna w niniejszej sprawie została oparta na podstawie kasacyjnej opisanej w art. 174 pkt. 1 p.p.s.a.
Naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię polega na błędnym rozumieniu treści określonej normy prawnej, natomiast uchybienie prawu materialnemu przez niewłaściwe zastosowanie polega na tzw. błędzie w subsumpcji, co wyraża się w tym, że stan faktyczny ustalony w sprawie błędnie uznano za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w normie prawnej, względnie że ustalonego stanu faktycznego błędnie nie podciągnięto pod hipotezę określonej normy prawnej (por. postanowienie SN z dnia 15 października 2001 r. sygn. akt I CKN 102/99, niepublikowane).
Przedmiotem postępowania przed Sądem I instancji była ocena legalności decyzji Ministra Sprawiedliwości utrzymującej w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej ustalającą wyniki egzaminu konkursowego na aplikację notarialną, a istota sporu sprowadza się do oceny, czy konstrukcja pytania numer 148 jest zgodna z wymogami, jakim musi odpowiadać test egzaminacyjny na egzamin konkursowy na aplikację notarialną, stosownie do treści przepisu art. 71j § 1 ustawy Prawo o notariacie (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369 ze zm.) – Poa.
Zgodnie ze wskazanym przepisem prawa, egzamin konkursowy polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań zawierających po trzy odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi i za którą, jeśli jest to odpowiedź prawidłowa, uzyskuje 1 punkt. Pytania te (oraz podane w nich trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa) powinny być zatem sformułowane w sposób jasny, precyzyjny, jednoznaczny i nie budzący wątpliwości.
Jak zaznaczono wyżej, przedmiotem oceny była poprawność konstrukcji pytania numer 148 testu egzaminacyjnego na aplikację notarialną, które miało następujące brzmienie: "Wskaż, która z czynności prawnych - zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym - dokonana przez małżonka bez zgody drugiego małżonka jest bezwzględnie nieważna: "A" udzielenie pełnomocnictwa do sprzedaży nieruchomości objętej wspólnością ustawową, "B" darowizna nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego małżonków, "C" zakup nieruchomości za środki pochodzące z majątku wspólnego małżonków". Zdaniem kasatora, z uwagi na nieprecyzyjne sformułowanie pytania, prawidłową, obok podanej jako poprawna odpowiedzi "A", można było uznać również odpowiedź "B", którą wnosząca skargę kasacyjną zaznaczyła.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego ocena Sądu I instancji co do prawidłowego i zgodnego z założeniami art. 71j § 1 Poa. sformułowania pytania nr 148 jest prawidłowa. Należy zgodzić się z wyrażonym w zaskarżonym wyroku stanowiskiem, iż pytanie zostało postawione jednoznacznie, a udzielona przez skarżącą odpowiedź oparta była na przyjęciu przez nią dodatkowych założeń.
Dostatecznie uważna lektura pytania nr 148 prowadzi do wniosku, że prawidłowa odpowiedź związana jest z chwilą dokonania jednej z trzech wymienionych czynności prawnych; należało wskazać, która z tych trzech wymienionych czynności w świetle przepisów k.r.o. już w momencie jej dokonania jest bezwzględnie nieważna. Wśród trzech propozycji możliwych odpowiedzi wskazano dwie czynności prawne dwustronne – umowę darowizny i umowę sprzedaży/zakupu (odpowiedź "B" i "C") oraz jednostronną czynność prawną w postaci udzielenia pełnomocnictwa (odpowiedź "A"). Zarówno odpowiedź "B" jak też odpowiedź "C" nie odpowiadają bez żadnych dodatkowych zastrzeżeń pytaniu, bowiem ważność wskazanych pod tymi literami umów zależna jest od potwierdzenia tej czynności przez drugiego małżonka i tylko czynność wskazana pod literą "A" jest bezwzględnie nieważna w chwili jej dokonania. Zgodnie z przepisem art. 37 § 4 k.r.o., jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody drugiego małżonka jest nieważna, natomiast zgodnie z § 2 tego artykułu ważność umowy, która została zawarta przez jednego z małżonków bez wymaganej zgody drugiego, zależy od potwierdzenia umowy przez drugiego małżonka.
Przykładem jednostronnej czynności prawnej stanowiącej czynność przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym i wymagającą zgody drugiego małżonka jest np. udzielenie pełnomocnictwa do rozporządzania składnikiem majątku wspólnego (art. 96 Kc.). Dokonana przez jedno z małżonków jednostronna czynność prawna przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym wymaga dla swej ważności zgody drugiego z małżonków, przy czym udzielonej najpóźniej w chwili dokonywania czynności. Dokonanie takiej czynności bez zgody drugiego z małżonków powoduje, że czynność jest bezwzględnie nieważna tzn. późniejsze potwierdzenie takiej czynności przez drugiego z małżonków nie powoduje jej konwalidacji (v. Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem pod redakcją Kazimierza Piaseckiego, wyd. 2 zmienione, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2002, str. 201).
Nie ma racji skarżąca twierdząc, iż pytanie to nie precyzuje, czy zgoda małżonka miała być udzielona przed dokonaniem czynności, czy po jej dokonaniu, bowiem jak trafnie zauważył Sąd I instancji, pytanie nr 148 w brzmieniu zawartym w teście egzaminacyjnym w żadnym wypadku nie wskazywało, iż mogło dotyczyć przypadków, w których małżonek mógłby uzyskać zgodę drugiego małżonka po dokonaniu czynności prawnej. Z jego brzmienia wyraźnie wynika, iż chodzi tu o czynność, która została już dokonana, co nastąpiło bez zgody drugiego małżonka, a okoliczności te wynikają wprost z treści samego pytania. Jeżeli zatem z treści pytania wynikało jasno, że czynność prawna została już dokonana bez zgody, to nieuzasadnione w tej sytuacji jest doszukiwanie się w pytaniu niejasności polegających na niedookreśleniu kiedy zgoda drugiego małżonka miała zostać udzielona.
W tym stanie rzeczy Sąd I instancji zasadnie stwierdził, iż pytanie nr 148 zostało sformułowane zgodnie z wymogiem przepisu art. 71j § 1 Poa. a zatem przepis ten nie został naruszony.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na zasadzie art. 204 pkt 1) p.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 2) lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).