Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 22 lutego 2023 r., sygn. akt II GSK 787/22

Uzasadnienie

I

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 11 stycznia 2021 r., sygn. akt VI SA/Wa 2422/21, działając na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej jako: "p.p.s.a.") oddalił skargę V. M. (dalej jako: "skarżący" "płatnik") na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] lipca 2021 r. w przedmiocie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego.

Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie faktycznym oraz prawnym sprawy.

Decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia (dalej jako: "Prezes NFZ") działając na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn. Dz. U. 2020 r, poz. 1398 ze zm.; dalej jako: "ustawa o świadczeniach") świadczeniach stwierdził istnienie obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego A. P. (dalej jako: "uczestniczka") z tytułu wykonywania umowy o świadczenie usług w okresie od 2.12.2015 r. do 9.12.2015 r., od 11.01.2016 r. do 18.01.2016 r., od 2.02.2016 r. do 13.02.2016 r., od 7.03.2016 r. do 17.03.2016 r., od 1.04.2016 r. do 9.04.2016 r., od 4.05.2016 r. do 10.05.2016 r., od 10.06.2016 r. do 17.06.2016 r., od 1.07.2016 r. do 11.07.2016 r. oraz od 4.08.2016 r. do 13.08.2016 r. na rzecz płatnika składek: [...] (dalej jako: "skarżący", "płatnik"). Przedmiotem umowy było uszycie pościeli z satyny lub jerseju w oparciu o konkretne wytyczne i wymogi producenta zawierające elementy twórcze i zindywidualizowane.

Skargę na powyższą decyzję organu złożył do WSA w Warszawie skarżący. Sąd pierwszej instancji skargę oddalił. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że organ prawidłowo ustalił, iż uczestniczka podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu spornych umów o świadczenie usług zawartych ze skarżącym. Sąd podzielił stanowisko organu, że realizacja zawartej umowy nie prowadziła do stworzenia żadnego wytworu o zindywidualizowanych cechach a jedynie do wytworzenia określonej w umowie ilości produktów - kompletów pościeli z satyny lub jerseju o określonych z góry parametrach. Efektem takiej umowy była produkcja, nie zaś wytworzenie jednostkowego niepowtarzalnego przedmiotu, zwłaszcza, że sama ilość kompletów pościeli w ilości oprawie dwóch tysięcy sztuk świadczy o tym, że chodziło o wytworzenie rzeczy oznaczonych co do gatunku, nie zaś co do tożsamości.

Sąd podkreślił, że wykonane produkty - komplety pościeli z satyny lub jerseju wymagały przy ich uszyciu/produkcji wysokich umiejętności zawodowych i praktycznych ale w swej istocie praca uczestniczki była pozbawiona innowacyjności, elementu własnej twórczości, co jest istotną cechą wyróżniającą umowę o dzieło. Sąd stanął zatem na stanowisku, że takie określenie przedmiotu umów oznacza, że uczestniczka świadczyła na rzecz skarżącego usługę krawiecką, w której nie występował "rezultat", o jaki chodzi w umowie o dzieło.

Sąd oddalił także wniosek skarżącego o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka wskazanego w skardze, w związku z tym, iż przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują możliwości przeprowadzania dowodów z zeznań świadków.

II

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie:

przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię, tj.:

1. 1. art. 109 ust. 1-4 ustawy o świadczeniach, polegające na stwierdzeniu istnienia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego uczestniczki z tytułu wykonywania umowy o świadczenie usług w okresie od dnia 2.12.2015 r. do dnia 09.12.2015 r.; od 11.01.2016 r. do 18.01.2016 r.; od 02.02.2016 r. do 13.02.2016 r.; od 07.03.2016 r. do 17.03.2016 r.; od 01.04.2016 r. do 09.04.2016 r.; od 04.05.2016 r. do 10.05.2016 r.; od 10.06.2016 do 17.06.2016 r.; od 01.07.2016 r. do 11.07.2016 r. oraz od 04.08.2016 r. do 13.08.2016 r., w sytuacji, gdy uczestniczka wykonywała w ww. czasie umowę o dzieło;
2. 2. art. 69 ust. 1 ustawy o świadczeniach w zw. z art. 13 pkt 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. 2020 r. poz. 266 ze zm.), poprzez uznanie, że z wykonującą dzieło uczestniczką została zawarta umowa o świadczenie usług i w związku z tym podlega ona obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu;

przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. 3. art. 133 § 1, art. 134 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. przez oparcie się przez Sąd na stanie faktycznym, który nie został wyjaśniony przez organy podatkowe w sposób pełny, tj. z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r. poz. 267; dalej jako: "k.p.a."), w szczególności poprzez nie dość dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego w sposób zbyt dowolny, co w efekcie doprowadziło do błędnego zastosowania środka w postaci oddalenia skargi na decyzję Prezesa NFZ, zamiast zastosowania środka w postaci uchylenia decyzji organu drugiej instancji w całości;
2. 4. art. 106 § 3 p.p.s.a. polegające na nieprzeprowadzeniu dowodów wnioskowanych przez skarżącego, a niezbędnych do wyjaśnienia istotnych faktów, tj. naruszenie art. 75 § 1 zd. 1 k.p.a.

Wobec powyższego skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie oraz o orzeczenie o kosztach postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

III

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes NFZ wniósł o jej oddalenie oraz o orzeczenie o kosztach postępowania.

VI

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona i podlega oddaleniu.

W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, tj. sytuacje enumeratywnie wymienione w § 2 tego przepisu. W rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły jednak okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, co daje podstawę do merytorycznego rozpatrzenia skargi kasacyjnej.

Należy zauważyć, że w rozpatrywanym środku odwoławczym podniesione zostały zarzuty dotyczące obu podstaw kasacyjnych wyliczonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. W tego rodzaju sytuacji, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zatem zarzuty naruszenia przepisów postępowania, a następnie zarzuty naruszenia prawa materialnego (por. wyroki NSA z dnia 27 czerwca 2012 r. sygn. akt II GSK 819/11; 26 marca 2010 r. sygn. akt II FSK 1842/08; 4 czerwca 2014 r. sygn. akt II GSK 402/13; 10 czerwca 2022 r. sygn. akt III OSK 4608/21).

Oceniając podniesione uchybienia procesowe Sąd zauważa, że w zarzucie nr 4 skarżący wskazuje na naruszenie art. 106 § 3 p.p.s.a. polegające na nieprzeprowadzeniu wnioskowanych w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji dowodów, które jego zdaniem były niezbędne do wyjaśnienia istotnych faktów, tj. naruszenia art. 75 § 1 zd. 1 k.p.a.

W związku z powyższym należy wskazać, że zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a sąd administracyjny może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie.

Wyjaśnienia wymaga, że WSA nie przeprowadza postępowania dowodowego, którego celem byłoby ustalenie stanu faktycznego w sprawie. Sąd ten bowiem weryfikuje legalność wydanych przez organy administracji aktów, a przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu, na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. może mieć miejsce jedynie wyjątkowo i przede wszystkim uzupełniająco, gdy jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości, jakie rodzą się na tle zebranego przez organy materiału dowodowego. Przywołany przepis wyraźnie przy tym stanowi o możliwości przeprowadzenia dowodu z dokumentu. Inaczej mówiąc, przepisy p.p.s.a. nie przewidują jakiejkolwiek możliwości prowadzenia postępowania dowodowego przed sądem administracyjny w innym zakresie, czy z wykorzystaniem innych środków dowodowych, w szczególności zeznań świadków lub zeznań stron postępowania.

Analiza skargi skierowanej do WSA wskazuje, że skarżący kasacyjnie wniósł w niej o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka celem wykazania faktu zawarcia z uczestniczką umów o dzieło, jej zakresu, wytycznych, parametrów dzieła, kontroli jakości dzieła (por. str. 2 pkt 2 wniosków skargi).

Za oczywiście bezzasadny należy zatem uznać zarówno taki wniosek strony skarżącej o dopuszczenie dowodu z przesłuchania świadka w postępowaniu przed WSA, co słusznie zostało przez ten Sąd rozstrzygnięte odmownie (por. str. 10 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). W konsekwencji bezzasadny jest także podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 106 § 3 p.p.s.a., gdyż przepis ten nie przewiduje możliwości przesłuchiwania świadków w postępowaniu sądowoadministracyjnym i nie mógł zostać przez Sąd pierwszej instancji naruszony w sposób wskazywany w skardze kasacyjnej.

Z kolei zarzut nr 3 skargi kasacyjnej wskazuje niewystarczająco dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego, tj. w sposób zbyt dowolny, co w efekcie doprowadziło do błędnego oddalenia skargi skierowanej do WSA.

W ocenie NSA, tak sformułowany na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzut procesowy, podlega ze względu na jego charakter rozpatrzeniu w ramach uchybień materialnych (zarzuty nr 1 i 2 skargi kasacyjnej), wskazujących na wadliwe zastosowanie przepisów prawa materialnego. W istocie bowiem strona skarżąca, zarzucając rzekome błędy procesowe kwestionuje po prostu wadliwą jej zdaniem subsumcję przepisów materialnoprawnych, do ustalonego stanu faktycznego. Spór dotyczy zatem nie tyle samych ustaleń faktycznych, te nie mogą być bowiem kwestionowane, gdyż wyjaśniono w ocenie NSA wszystkie istotne elementy składające się na okoliczności faktyczne sprawy, a prawnej oceny tego stanu i wyciągnięcia z niego wniosków co do tego, czy zawarte umowy są jedynie umowami starannego działania (zlecenia), czy też rzeczywiście stanowią umowy o dzieło.

Istota zarzutów materialnych skargi kasacyjnej dotyczy wadliwego zastosowania przepisów ustawy o świadczeniach oraz kodeksu cywilnego względem umów zawartych przez skarżącego z uczestniczką. Podkreślić w związku z tym należy, że na mocy art. 627 k.c. istotnym elementem umowy o dzieło jako umowy rezultatu, jest skonkretyzowanie dzieła podlegającego wykonaniu, co jest w dalszej kolejności niezbędne dla późniejszego odbioru dzieła będącego wynikiem nie tyle samego faktu wykonania przedmiotu złożonego zamówienia, lecz wykonania go w określony sposób. Celem umowy nie jest czynność lub zaniechanie, lecz osiągnięcie założonego umową o dzieło celu bez względu na sposób dojścia do tego rezultatu np. częstotliwości i nakładu pracy podejmowanej na rzecz wykonania dzieła, poświęconego czasu, itp. Za trafny należy uznać pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 lipca 2013 r. sygn. akt II UK 402/12, zgodnie z którym umowa o dzieło daje wykonawcy swobodę i samodzielność wykonania dzieła, nadto zawiera w sobie element nietrwałości stosunku prawnego i jego jednorazowy charakter. Wymienione cechy umowy o dzieło wyróżniają ją od umów zlecenia, czy umów, o których mowa w art. 750 k.c., których charakter określony jest głównie poprzez obowiązek starannego działania.

Dopiero mając na uwadze te warunki, niezbędne do rozróżnienia umowy o dzieło od umowy zlecenia, można przystąpić do oceny, z którą umową mamy do czynienia na gruncie konkretnej sprawy. Ocena przeprowadzona w tym zakresie ma decydujące znaczenie dla zastosowania art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. "e" oraz art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach. Zgodnie z ich treścią, osoby wykonujące pracę m.in. na podstawie umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu są osobami spełniającymi warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi i podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Za osoby te składkę - jako płatnik - oblicza, pobiera z dochodu ubezpieczonego i odprowadza, zamawiający.

Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, że zebrany w sprawie materiał dowodowy okazał się wystarczający, aby przyjąć, że podlegające ocenie organu umowy były umowami o świadczenie usług, a nie umowami o dzieło.

Decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia ma analiza postanowień znajdującej się w aktach sprawy umowy. Jej przedmiotem było uszycie wskazanych w wyroku Sądu pierwszej instancji uszycie pościeli z satyny lub jerseju w oparciu o konkretne wytyczne i wymogi producenta zawierające elementy twórcze i zindywidualizowane. W umowie, poza wskazaniem, że usługa zostanie wykonana w istocie na koszt i ryzyko zamawiającego, którym jest skarżący, gdyż to on dostarczał materiały i nakazywał rozliczenie się z nich, nie ma żadnej dodatkowej specyfikacji szczególnych wymagań według których szyta przez uczestniczkę pościel, powinny były odpowiadać, czyniąc z niej coś nadzwyczajnego, a zatem w każdym przypadku indywidualne dzieło. W sprawie nie zakwestionowano także tego, że to właśnie zamawiający dostarczał materiały i narzędzia do wykonania "dzieła" oraz określał jego parametry (tak jeżeli chodzi o kształt jak i ilość oraz rodzaj materiału).

Wykonane dzieła to komplety pościeli. Uszycie tych produktów, z wykorzystaniem materiałów skarżącego oraz jego narzędzi przez określony okres trudno uznać za jedno dzieło o szczególnych, zindywidualizowanych cechach. Efektem umowy była wiec w istocie produkcja rzeczy codziennego użytku, według określonego, powtarzalnego schematu. Oceny tej nie może zmienić fakt, że jak w każdym tego rodzaju przypadku, efekt końcowy miał się charakteryzować wysoką jakością.

Na ocenę rzeczywistej treści każdej umowy nie może też wpłynąć ani zatytułowanie jej jako umowy o dzieło, ani posługiwanie się tym terminem w poszczególnych postanowieniach umowy i rozliczeniu końcowym. O treści umowy decydują wynikające z niej okoliczności i warunki w jakich dana praca ma być i jest wykonywana (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 18 października 2012 r. sygn. akt III AUa 657/12).

W kontekście powyższego nieuzasadnione są oba zarzuty naruszenia prawa materialnego, w istocie kontestujące dokonaną subsumcję przepisów prawa. I jakkolwiek skarżący kasacyjnie zarzuca naruszenie art. 109 ust. 1-4 ustawy o świadczeniach, który jest w zasadzie przepisem kompetencyjnym oraz art. 69 ust. 1 ustawy o świadczeniach w zw. z art. 13 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, to jednak NSA nie ma wątpliwości, uwzględniając uzasadnienie skargi kasacyjnej co do intencji i zakresu zaskarżenia.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł w jak w punkcie 1 sentencji wyroku.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono w punkcie 2 sentencji wyroku stosownie do art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a.