Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2009 r., sygn. akt VI SA/Wa 301/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę A. K. (zwanej dalej skarżącą) na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] grudnia 2008 r. [...], utrzymująca w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] września 2008 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Okręgowej Rady Adwokackiej w Ł. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką.
W dniu [...] września 2008 r. skarżąca przystąpiła do egzaminu na aplikację adwokacką, przeprowadzonego przez Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Okręgowej Rady Adwokackiej w Ł. Uchwałą z dnia [...] września 2008 r. nr [...] Komisja Egzaminacyjna ustaliła, że skarżąca uzyskała negatywny wynik egzaminu konkursowego, bowiem z testu wyboru uzyskała 188 punktów, zamiast wymaganych 190 punktów.
Od uchwały skarżąca wniosła do Ministra Sprawiedliwości odwołanie, w którym kwestionowała treść pytań o nr 75, 109, 115, 139, 186. Zarzuciła, że konstrukcja tych pytań budzi wątpliwości i udzielone przez nią odpowiedzi powinny zostać uznane jako poprawne. W jej ocenie egzamin poziomem trudności znacznie odbiegał od egzaminów przeprowadzanych w latach ubiegłych i wymagał niezwykle szczegółowej wiedzy z dziedzin rzadko wykorzystywanych w praktyce przez adwokata.
Minister Sprawiedliwości utrzymując w mocy zaskarżoną uchwałę podał, że egzamin przeprowadzony został w trybie zgodnym z wymogami ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.) i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie powoływania i odwoływania członków komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej oraz szczegółowego trybu i sposobu przeprowadzania egzaminu konkursowego i adwokackiego (Dz. U. Nr 258, poz. 2160 ze zm.). Z punktu widzenia badania zgodności z prawem zaskarżonej uchwały obojętny był – zdaniem organu – zarzut, że test egzaminacyjny był trudny i poziomem odbiegał od testów egzaminacyjnych z lat ubiegłych. Organ nie podzielił wątpliwości skarżącej co do wskazanych pytań i ustalił, że wynik osiągnięty przez skarżącą został ustalony prawidłowo.
W skardze złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. skarżąca podniosła m.in. zarzuty dotyczące nieprawidłowego sformułowania pytań 75, 109, 115, 138, 186. Na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2009 r. rozszerzyła zarzuty co do pytań nr 84 i 85.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalając skargę wskazał, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy uchwała z dnia [...] września 2008 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Okręgowej Rady Adwokackiej w Ł. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką nie naruszają prawa w sposób mający wpływ na wynik sprawy.
Zdaniem Sądu I instancji, odnośnie pytań nr 75, 109, 115, 139 i 186 organ prawidłowo, w sposób wszechstronny i przekonywujący odniósł się do zarzutów podniesionych przez skarżącą w odwołaniu od uchwały Komisji Egzaminacyjnej. Minister w sposób pełny przedstawił obowiązujący w tej materii stan prawny oraz wyjaśnił stronie skarżącej, dlaczego jej stanowisko nie znajduje uzasadnienia.
Pytanie nr 75 brzmiało: "Według Kodeksu cywilnego, małżonek w stosunku do którego orzeczono separację i któremu nie służy żadne prawo do lokalu mieszkalnego, w którym zamieszkiwał wspólnie ze swym współmałżonkiem aż do dnia jego śmierci, niebędący spadkobiercą swego małżonka:
A. jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w dotychczasowym zakresie w ciągu trzech miesięcy od otwarcia spadku,
B. jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w dotychczasowym zakresie w ciągu miesiąca od otwarcia spadku,
C. w ogóle nie jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania."
Według klucza poprawna odpowiedź na to pytanie to odpowiedź "C", oparta na treści art. 9351 k.c. w zw. z art. 923 k.c., natomiast skarżąca wybrała odpowiedź "A". Zdaniem Sądu I instancji z treści pytania nr 75 wynikało w sposób jednoznaczny, że chodzi o uprawnienia takiego małżonka, w stosunku do którego orzeczono separację i taki stan między małżonkami trwał nadal aż do śmierci drugiego z nich. Odpowiedź na kwestionowane pytanie wynika jednoznacznie z powołanych w kluczu odpowiedzi przepisów k.c., a nie z poglądów doktryny i orzecznictwa.
Pytanie nr 109 brzmiało: "Według kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli strona nie złożyła wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku wydanego przez sąd drugiej instancji i nie wniosła o doręczenie jej odpisu tego wyroku z uzasadnieniem, a w sprawie tej skarga kasacyjna jest dopuszczalna:
A. strona nie może wnieść skutecznie skargi kasacyjnej,
B. okoliczność ta nie ma znaczenia dla skutecznego wniesienia skargi kasacyjnej i strona może ją wnieść w terminie przewidzianym przez Kodeks postępowania cywilnego,
C. strona może wnieść skargę kasacyjną i termin do jej wniesienia ulega przedłużeniu o termin do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia.
Według klucza odpowiedzi prawidłową odpowiedzią jest odpowiedź "A", której podstawę prawną stanowi przepis art. 3985 § 1 k.p.c. Skarżąca na pytanie to udzieliła odpowiedzi "C". W ocenie Sądu I instancji, odpowiedź na skarżone pytanie wynika wprost z art. 3985 §1 k.p.c., w którym to przepisie ustawodawca określił wprost, że skargę kasacyjną wnosi się... "w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie skarżącej", a więc w konsekwencji, jeżeli nie nastąpiło takie doręczenie, gdyż strona o nie wnosiła lub uczyniła to nieskutecznie, bo z przekroczeniem siedmiodniowego terminu na zgłoszenie takiego wniosku, dla takiej strony w ogóle nie powstaje możliwość skutecznego wniesienia skargi kasacyjnej.
Pytanie nr 115 brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego, w postępowaniu uproszczonym zmiana powództwa jest:
A. dopuszczalna bez ograniczeń,
B. dopuszczalna w sytuacjach wskazanych w Kodeksie postępowania cywilnego,
C. niedopuszczalna."
Według klucza odpowiedzi prawidłową jest odpowiedź "C" mająca oparcie w przepisie art. 5054 k.p.c. Skarżąca zaznaczyła odpowiedź "B". Zdaniem WSA przepis art. 5054 k.p.c. jest przepisem szczególnym i dotyczy tylko postępowania uproszczonego. Zdanie pierwsze § 1 tego artykułu brzmi: "Zmiana powództwa jest niedopuszczalna", a więc odpowiedź na powyższe pytanie wynika wprost z treści tego przepisu.
Pytanie nr 139 brzmiało: Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych, o wyłączeniu wspólnika ze spółki z ograniczoną odpowiedzialnością:
A. orzeka sąd wyrokiem,
B. orzeka sąd postanowieniem,
C. decyduje walne zgromadzenie, podejmując stosowną uchwałę o wyłączeniu wspólnika."
Według klucza prawidłowa odpowiedź na to pytanie to odpowiedź "A", oparta na treści przepisu art. 266 § 1 i 2 k.s.h., natomiast skarżąca wybrała odpowiedź "B". Sąd wskazał, że kwestia rodzaju orzeczenia, w którym sąd orzeka o wyłączeniu wspólnika, została jednoznacznie określona przepisami kodeksu spółek handlowych, a także przepisami kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 266 § 1 k.s.h., z ważnych przyczyn dotyczących danego wspólnika, sąd może orzec jego wyłączenie ze spółki na żądanie wszystkich pozostałych wspólników, jeżeli udziały wspólników żądających stanowią więcej niż połowę kapitału zakładowego.
Natomiast zgodnie z § 2 wskazanego przepisu, umowa spółki może przyznać prawo wystąpienia z powództwem, także mniejszej liczbie wspólników, jeżeli ich udziały stanowią więcej niż połowę kapitału zakładowego. Z powołanych przepisów wynika zatem, że o wyłączeniu wspólnika sąd orzeka wyrokiem.
Pytanie nr 186 brzmiało: "Zgodnie z kodeksem postępowania administracyjnego i ustawą Prawo dewizowe postępowanie administracyjne prowadzone w sprawie indywidualnego zezwolenia dewizowego jest:
A. jednoinstancyjne,
B. dwuinstancyjne,
C. trójinstancyjne."
Według organu prawidłowa odpowiedź na to pytanie to odpowiedź "A", która oparta jest na art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. Prawo dewizowe (Dz. U. Nr 114, poz. 1178 ze zm.) w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. Skarżąca zaznaczyła natomiast odpowiedź "B". W ocenie Sądu I instancji, zarzutów skarżącej odnośnie pytania nr 186 nie można podzielić. Przepis art. 8 ust. 3 ustawy Prawo dewizowe stanowi, że do decyzji Prezesa Narodowego Banku Polskiego wydanych w sprawach związanych z udzielaniem indywidualnych zezwoleń dewizowych, stosuje się odpowiedni art. 127 § 3 k.p.a. Zgodnie z przepisem art. 127 § 3 k.p.a. od decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze nie służy odwołanie, jednakże strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy; do wniosku tego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji.
Z treści powyższych przepisów wynika, że od decyzji wydanej w pierwszej instancji przez Prezesa Narodowego Banku Polskiego w sprawie indywidualnego zezwolenia dewizowego strona może wystąpić do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zdaniem Sądu analiza powyższych przepisów nie prowadzi do jednoznacznego wniosku, iż w pytaniu nr 186 prawidłowa jest tylko odwiedź "A", a nie wskazana przez skarżącą odpowiedź "B". Natomiast z przywołanych przez organ poglądów doktryny wynika, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją, od której nie służy odwołanie, jest rozpatrywany w postępowaniu jednoinstancyjnym. Przewidziana w art. 127 § 3 k.p.a. instytucja wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, może być uznana jednoznacznie za wyjątek od zasady dwuinstancyjności. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy jest bowiem szczególnym środkiem odwoławczym występującym w jurysdykcyjnym postępowaniu administracyjnym i odpowiada swym charakterem pojęciu środka odwoławczego
Sąd I instancji nie podzielił również poglądów skarżącej o naruszeniu przepisów prawa procesowego art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 11 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. Organ II instancji ponownie merytorycznie rozpatrzył sprawę w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, a jak wynika z uzasadnienia decyzji odniósł się do argumentów skarżącej.
Jako bezzasadny Sąd I instancji uznał również zarzut naruszenia art. 6 k.p.a. (zasady legalności) i art. 7 k.p.a. w zakresie zasady praworządności, polegające na działaniu rażąco sprzecznym z przepisami prawa materialnego regulującymi przedmiotowe postępowanie, przepisami rangi konstytucyjnej, przepisami postępowania, a także na stosowaniu arbitralnej i błędnej wykładni przepisów, których dotyczyły pytania testowe w postępowaniu egzaminacyjnym, a także na wyrażeniu szeregu dowolnych i obiektywnie błędnych ocen prawnych. Według WSA, organ szczegółowo odniósł się do każdego pytania i powołując się na przepisy oraz stanowisko doktryny uzasadnił swoje stanowisko.
Sąd nie dostrzegł również naruszenia art. 8 k.p.a. (zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa), przejawiającego się m.in. w przygotowaniu i przeprowadzeniu egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką w sposób naruszający gwarancje wynikające z przepisów ustawy Prawo o adwokaturze, jak również naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy zaskarżonej Uchwały. Zdaniem Sądu I instancji, organy państwa zobowiązane są do prezentowania linii orzeczniczej, która może w indywidualnych sprawach być różna od wykładni w innych sprawach.
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku skarżąca domagała się jego uchylenia w całości oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych.
Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego oraz prawa procesowego.
Na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej: p.p.s.a.) zarzuciła naruszenie:
- a) art. 75i ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 roku Prawo o adwokaturze – a contrario przez jego niezastosowanie polegające na nieprzyznaniu punktów za odpowiedzi poprawne nieuwzględnione w "kluczu odpowiedzi",
- b) art. 75a ust. 1 w zw. z art. 75 ust. 1 w zw. z art. 75b ust. 4 w zw. z art. 75a ust. 3 i art. 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze w zw. z art. 54 ust. 1 Konstytucji w zw. art. 32 § 1-2 Konstytucji, poprzez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż na egzaminie konkursowym na aplikację adwokacką dozwolone jest ocenianie poglądów, nie zaś wyłącznie wiedzy kandydatów, a także, iż jest dozwolone wartościowanie konkurencyjnych poglądów na podstawie kryteriów subiektywnych przyjętych przez autora pytań,
- c) art. 9351 oraz art. 923 Kodeksu cywilnego, poprzez ich bledną wykładnię polegającą na przyjęciu, że małżonek, w stosunku do którego orzeczono separację jest wyłączony od dziedziczenia, a zatem pozbawiony jest uprawnienia do korzystania z mieszkania spadkodawcy, podczas gdy z art. 923 k.c. wynika, że małżonek i inne osoby bliskie spadkodawcy, które mieszkały z nim do dnia śmierci, są uprawnione do korzystania w ciągu trzech miesięcy od otwarcia spadku z mieszkania,
- d) art. 387 § 4 w zw. z art. 39521 Kodeksu postępowania cywilnego, poprzez niezastosowanie skutkujące pominięciem normy, z której wynika obowiązek sporządzenia uzasadnienia wyroku bez względu na to, czy został złożony stosowny wniosek w tym zakresie, jeśli w sprawie wniesiona została skarga kasacyjna, a uzasadnienie to nie zostało wcześniej sporządzone,
- e) art. 4791a w zw. z art. 4794 § 2 k.p.c. poprzez niezastosowanie, uznając że w każdym przypadku zmiana powództwa w postępowaniu uproszczonym jest niedopuszczalna, podczas gdy w sytuacji krzyżowania się postępowania uproszczonego z postępowaniem gospodarczym istnieje możliwość rozszerzenia powództwa o świadczenia za dalsze okresy w sprawach o świadczenie powtarzające się,
- f) art. 176 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 15 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niezastosowanie i uznanie, że postępowanie administracyjne prowadzone w sprawie indywidualnego zezwolenia dewizowego jest jednoinstancyjne w sytuacji, w której przepisy te jednoznacznie stanowią o dwuinstancyjności postępowania oraz art. 127 § 3 k.p.a. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że decydującym kryterium o jednoinstancyjności postępowania jest dewolutywność, a zatem uznanie, że w sytuacji, w której przepisy prawa przewidują wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie występuje dwuinstancyjność postępowania.
Z kolei, na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. skarżąca zarzuciła naruszenie:
- a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi w sytuacji, w której organ administracyjny II instancji dopuścił się rażącego naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, tj.:
- - art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 11 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a., polegających na prowadzeniu postępowania w kierunku utrzymania w mocy decyzji Ministra Sprawiedliwości, nie zaś ponownego merytorycznego rozpatrzenia sprawy i wydania rozstrzygnięcia słusznego w świetle materiału sprawy, co doprowadziło do ograniczenia postępowania dowodowego, fragmentarycznej i arbitralnej oceny materiału dowodowego, sporządzenia uzasadnienia wyroku "na tezę", obarczonego szeregiem błędów i sprzeczności, pomijającego okoliczności wskazane przez skarżącą, co uniemożliwia mu spełnianie jego funkcji;
- - art. 6 k.p.a. - zasady legalności - i art. 7 k.p.a. w zakresie zasady praworządności, polegające na działaniu rażąco sprzecznym z przepisami prawa materialnego regulującymi przedmiotowe postępowanie, przepisami rangi konstytucyjnej, przepisami postępowania, a także na stosowaniu arbitralnej i błędnej wykładni przepisów, których dotyczyły pytania testowe w postępowaniu egzaminacyjnym, a także na wyrażeniu szeregu dowolnych i obiektywnie błędnych ocen prawnych, jak również twierdzeń wewnętrznie sprzecznych i oczywiście nieprawdziwych w świetle materiału sprawy na poparcie utrzymania w mocy decyzji, do której przeniknęły wszystkie wady opracowanego przez zespół konkursowy klucza odpowiedzi, którym organ się posługiwał oraz na lekceważeniu interesu obywatela w postępowaniu;
- - art. 8 k.p.a. poprzez naruszenie zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa, przejawiające się m.in. w przygotowaniu i przeprowadzeniu egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką w sposób naruszający gwarancje wynikające z przepisów ustawy Prawo o adwokaturze, ignorujący konstytucyjne gwarancje praworządności i poszanowania praw jednostki, a także poprzez stosowanie w tym egzaminie arbitralnej i kontrowersyjnej wykładni prawa ukierunkowanej na przedstawienie jako prawidłowego klucza odpowiedzi obarczonego błędami merytorycznymi i wadami prawnymi, a także poprzez ustalenie wyniku egzaminu w oparciu o zestaw pytań i klucz odpowiedzi obarczonych oczywistymi błędami merytorycznymi, ustalenie wyniku egzaminu w oparciu o pytania skonstruowane z naruszeniem reguł językowych i logicznych, ustalenie wyniku egzaminu w oparciu o pytania skonstruowane w sposób mający na celu dezorientację kandydata, prowadzący zaś do wadliwości samego takiego pytania, a także ustalenie wyniku egzaminu w oparciu o pytania dotyczące przepisów kwestionowanych w doktrynie z uwagi na ich niejasność lub brak możliwości prawnej ich stosowania lub innego rodzaju wadliwość legislacyjną, a także poprzez oparcie rozstrzygnięcia sprawy o twierdzenia wewnętrznie sprzeczne i oczywiście nieprawdziwe, powoływaniu się na błędne analizy i oceny obowiązującego prawa, w forsowaniu błędnych stanowisk za wszelką cenę, w celu uniknięcia konieczności przyznania racji skarżącej, zaskakiwaniu kandydatów na aplikację adwokacką nadzwyczaj wysokim i szczegółowym poziomem egzaminu, zupełnie nieadekwatnym do poziomu wiedzy zdobytej w toku studiów prawniczych;
- - art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy zaskarżonej Uchwały ORA w Łodzi, w sytuacji gdy ze względu na oczywiste naruszenia należało ją uchylić i rozstrzygnąć co do istoty sprawy, bądź też nawet wydać decyzję kasatoryjną, co spowodowało przeniknięcie do skarżonej decyzji - poprzez utrzymanie jej w mocy - wszystkich wad materialnych i procesowych, którymi dotknięta była zaskarżona Uchwała i postępowanie prowadzące do jej wydania, w szczególności zaś — w zakresie przepisów postępowania – mających wpływ na wynik sprawy naruszeń art. 6, 7, 8, 77 § 1 i art 80 k.p.a., zaś w zakresie prawa materialnego - rażących naruszeń art. 75a ust. 3 i 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze w zw. z innymi przepisami, a także
- b) art. 141 § 4 u.p.p.s.a. poprzez uchylenie się od przedstawienia podstawy prawnej podjętego rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienia, przez co sporządzone uzasadnienie ma charakter wyłącznie sprawozdawczy, zawiera wewnętrzne sprzeczności, opiera się na bezkrytycznym powieleniu argumentacji przedstawionej w zaskarżonej decyzji Ministra Sprawiedliwości, a także nie zawiera odniesienia się do wszystkich zarzutów skarżącej, co w konsekwencji całkowicie uniemożliwia kontrolę zaskarżonego orzeczenia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Odnosząc się do zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia przepisów prawa materialnego należy stwierdzić, iż zarzut naruszenia art. 75i ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze zależy od oceny, czy zakwestionowane przez skarżącą pytania zostały prawidłowo skonstruowane.
Przepis ten w dacie przystąpienia skarżącej do egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką stanowił, że "egzamin konkursowy polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt".
Treść przytoczonego przepisu jest jasna i przy tak jednoznacznie sformułowanych wymogach nie nasuwa wątpliwości interpretacyjnych. Z przepisu wynika wprost, że konsekwencją wprowadzenia reguły testu jednokrotnego wyboru jest wykluczenie pytań zawierających propozycje odpowiedzi, z których więcej niż jedną należałoby uznać za prawidłową.
Wprowadzając takie rozwiązanie prawne ustawodawca po pierwsze przesądził, że test egzaminacyjny nie może zawierać pytań obejmujących kwestie sporne w doktrynie jak i w orzecznictwie, czy też pytań, na których udzielenie jednej prawidłowej odpowiedzi uzależnione jest od przyjęcia dodatkowych założeń niewynikających z treści pytania. Po wtóre przesądził również o poziomie wiedzy prawnej niezbędnej dla skutecznego ubiegania się o przyjęcie na aplikację adwokacką poprzez wyłączenie z testu sprawdzającego pytań obejmujących zagadnienia prawne, na które więcej niż jedna odpowiedź może zostać uznana za prawidłową. Te dwie okoliczności prawne mają istotne znaczenie w procesie kontroli decyzji ustalającej wynik egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką. Obligują bowiem sąd administracyjny do badania, czy pytanie testu egzaminacyjnego odpowiada wymogom stawianym przez art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze. Ingerencja sądu administracyjnego w treść pytań wynika z obowiązku kontroli legalności decyzji ustalającej wynik egzaminu w aspekcie jej zgodności m.in. z przepisami prawa materialnego.
Zarzuty skarżącej podniesione w skardze kasacyjnej w odniesieniu do pytania nr 75 były już oceniane przez Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyrokach z dnia 10 lutego 2010 r., sygn. akt II GSK 1009/09 i II GSK 975/09; z dnia 9 marca 2010 r., sygn. II GSK 968/09 i II GSK 57/10, a także w wyroku z dnia 15 kwietnia 2010 r., sygn. II GSK 893/09 i skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni tę ocenę podziela. W wyroku w sprawie o sygn. II GSK 975/09 NSA stwierdził, że pytanie nr 75 stanowiło sprawdzenie wiedzy kandydata ze znajomości art. 923 § 1 k.c. Przepis ten stanowi, że małżonek i inne osoby bliskie spadkodawcy, które mieszkały z nim do dnia jego śmierci, są uprawnione do korzystania w ciągu trzech miesięcy od otwarcia spadku z mieszkania i urządzenia domowego w zakresie dotychczasowym. W omawianym pytaniu odwołano się wprost do Kodeksu cywilnego, przy czym uprawnienie do mieszkania odniesiono do małżonka, w stosunku do którego orzeczono separację i któremu nie służy żadne prawo do lokalu mieszkalnego, w którym zamieszkiwał wspólnie ze swym współmałżonkiem aż do dnia jego śmierci, niebędącego spadkobiercą swego małżonka.
Pytanie to wprowadzało w błąd poprzez zakreślenie granic problemu do przepisów Kodeksu cywilnego bez wskazania na normy prawne Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nadto omawiane pytanie nie było na tyle precyzyjne, by w oparciu o jego treść można było udzielić żądanej odpowiedzi.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela wywodu Sądu I instancji, iż odpowiedź na to pytanie "(...) wynika jednoznacznie z powołanych w kluczu odpowiedzi przepisów k.c., a nie z poglądów doktryny i orzecznictwa (...)". Zauważyć bowiem należy, że przepis art. 923 § 1 k.c. do kręgu uprawnionych do mieszkania zalicza obok małżonka także osoby bliskie spadkodawcy. Nie powinno budzić wątpliwości, że w określonych stanach faktycznych małżonka, w stosunku do którego orzeczono separację, można i należy zaliczyć do osób bliskich spadkodawcy w rozumieniu art. 923 § 1 k.c. Skoro zatem przepis art. 923 § 1 k.c. uprawnienia przyznaje małżonkowi i osobom bliskim, uznana za prawidłową przez organ propozycja odpowiedzi na tak postawione pytanie wymagała dodatkowego założenia, że małżonek, w stosunku do którego orzeczono separację nie jest "inną osobą bliską". Przy założeniu przeciwnym prawidłowa byłaby odpowiedź udzielona przez skarżącą. Brak tego dodatkowego elementu w pytaniu sprawił, że więcej niż jedną propozycję odpowiedzi należało uznać za prawidłową, co stanowiło naruszenie art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku wadliwie przyjął również, że pytanie nr 186 odpowiadało wymogom określonym w art. 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze.
Naczelny Sąd Administracyjny tego stanowiska nie podziela z następujących powodów. Pytanie to było sprawdzeniem znajomości przez uczestnika egzaminu konkursowego treści art. 8 ust. 3 Prawa dewizowego. Przepis ten stanowi, że do decyzji Prezesa Narodowego Banku Polskiego w sprawach związanych z udzielaniem indywidualnych zezwoleń dewizowych, stosuje się odpowiednio art. 127 § 3 k.p.a. Odpowiedź na pytanie, czy postępowanie administracyjne prowadzone w sprawie indywidualnego zezwolenia dewizowego jest jednoinstancyjne (propozycja odpowiedzi A), czy też dwuinstancyjne (propozycja odpowiedzi B) uzależniona będzie od tego, czy dwuinstancyjność postępowania będzie rozpatrywana w znaczeniu materialnym czy też formalnym. W aspekcie materialnym dwuinstancyjność postępowania polega na prawnej możności dwukrotnego rozstrzygnięcia tej samej sprawy pod względem merytorycznym. W aspekcie formalnym wyraża się natomiast w konstrukcji toku instancji i zakłada przesunięcie uprawnień do ponownego rozpatrzenia sprawy na organ wyższej instancji.
Zdaniem W. Dawidowicza, punkt ciężkości zasady dwuinstancyjności postępowania spoczywa na jej aspekcie materialnym, czyli na prawnej możności dwukrotnego rozstrzygnięcia tej samej sprawy, natomiast rzeczą drugorzędną jest, czy właściwy do ponownego rozstrzygnięcia sprawy jest inny organ (wyższego stopnia), czy też ten sam. Dwuinstancyjność bowiem "jest pojęciem procesowym a nie ustrojowym – z tym, że zamyka się ono w systemie organów administracji państwowej" (W. Dawidowicz, Zarys procesu administracyjnego, Warszawa 1989, s. 45). Podejście do zasady dwuinstancyjności postępowania w ujęciu materialnym jest dominujące w orzecznictwie. W tym miejscu należy powołać się również na pogląd prawny wyrażony w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2007 r., sygn. akt II GPS 2/06 (ONSAiWSA 2007/3/61). W uchwale tej przypomniano ewolucję rozwiązań przyjmowanych w k.p.a., dorobek orzecznictwa i poglądy wyrażone w piśmiennictwie, które łącznie dawały podstawę do przyjęcia, że wniosek strony przewidziany w art. 127 § 3 k.p.a. uruchamia tok instancji w znaczeniu procesowym, bez konieczności jego budowania na hierarchicznej strukturze organów administracji publicznej.
Takie rozumienie art. 127 § 3 k.p.a. przedstawili też w glosach do tej uchwały W. Chróścielewski (Z NSA 2007/3/137) i R. Kaczmarczyk (GSP – Prz. Orz. 2008/1/153). Ponadto w sentencji wyroku z dnia 15 grudnia 2008 r. sygn. akt P 57/07 (OTK-A-2008/10/178) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 24 § 1 pkt 5 w związku z art. 27 § 1 i art. 127 § 3 k.p.a. "w zakresie, w jakim nie wyłącza członka samorządowego kolegium odwoławczego z postępowania z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, gdy członek ten brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji, jest niezgodny z art. 2 w związku z art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej". W uzasadnieniu powołanego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził: "(...) kształtując konstytucyjne prawo każdej ze stron do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, posłużono się w nim ogólnym sformułowaniem "zaskarżenie", pozwalającym na objęcie jego zakresem różnych, specyficznych dla danej procedury, środków prawnych, których wspólną cechą jest umożliwienie stronie uruchomienia weryfikacji wydanego w pierwszej instancji orzeczenia bądź decyzji.
Ponadto jest możliwa konkretyzacja tego sformułowania, polegająca na wskazaniu tych elementów środka prawnego, które są wystarczające do realizacji omawianego prawa, i nie ma tu decydującego znaczenia przyjmowany w doktrynie podział na środki odwoławcze i inne środki zaskarżenia. Trzeba bowiem uwzględniać całokształt unormowań determinujących przebieg określonego postępowania, bo nie zawsze jest możliwe takie ukształtowanie procedury, aby w sprawie orzekał organ wyższej instancji". Nawet biorąc pod uwagę odmienne poglądy na istotę postępowania drugoinstancyjnego łączonego z występowaniem cechy dewolutywności środka zaskarżenia, nie można było uznać jako wyłącznie prawidłowej odpowiedzi A spośród trzech przewidzianych w tym pytaniu.
Nie zasługują natomiast na uwzględnienie zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji art. 75i ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze przez wadliwą oceną pytań nr 109, 115 i 139.
Jeżeli bowiem chodzi o pytanie nr 109, to należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, iż odpowiedź na to pytanie wynikała wprost z art. 3985 § 1 k.p.c., zgodnie z którym skargę kasacyjną wnosi się w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie skarżącej. Z kolei jeżeli chodzi o pytanie nr 115, to Sąd I instancji trafnie zauważył, iż skarżąca zaznaczając odpowiedź "B" poczyniła określone założenia, które w pytaniu nie występowały, a prawidłowa odpowiedź "C" wynikała wprost z art. 5054 § 1 k.p.c., w myśl którego "zmiana powództwa jest niedopuszczalna".
Sąd I instancji doskonal również niewadliwej oceny pytania nr 139 i trafnie stwierdził, że prawidłowa odpowiedź na to pytanie wynikała wprost z art. 266 § 1 k.s.h., gdyż o wyłączeniu wspólnika sąd orzeka w postępowaniu procesowym po przeprowadzeniu rozprawy, a wydając orzeczenie co do istoty sprawy orzeka w formie wyroku, a nie postanowienia".
Z uwagi jednak na to, iż skarżąca w ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego skutecznie zakwestionowała prawidłowość pytań nr 75 i 186, to przy uwzględnieniu dotychczasowych ustaleń Komisji Egzaminacyjnej, że skarżąca uzyskała 188 punktów, łączna ilość wymaganych punktów wyniosłaby 190 punktów, co pozwala na ocenę, iż skarżąca uzyskała pozytywny wynik z egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką.
W okolicznościach niniejszej sprawy nie zachodzi potrzeba ustosunkowania się do zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia przepisów prawa procesowego, gdyż uchybienia w tym zakresie nie mają istotnego wpływu na wynik sprawy.
Z przytoczonych powodów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w wyroku na mocy art. 188 p.p.s.a.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 203 pkt 1 tej ostatniej ustawy.