Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 12 lutego 2013 r. sygn. akt VI SA/Wa 2182/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W., po rozpoznaniu sprawy ze skargi K. B. na uchwałę Krajowej Rady Notarialnej z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] zawierającą odmowę wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej, uchylił zaskarżoną uchwałę oraz poprzedzającą ją uchwałę Rady Izby Notarialnej w W. nr [...] z dnia [...] lipca 2012 r., stwierdził, że uchylone uchwały nie podlegają wykonaniu oraz zasądził na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania.
Ze stanu faktycznego sprawy przyjętego przez Sąd I instancji wynika, że wnioskiem z dnia [...] lipca 2012 r. aplikant notarialny K. B. wystąpiła do Rady Izby Notarialnej w W. o wydanie zaświadczenia o odbyciu przez nią aplikacji notarialnej, na podstawie art. 72 § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (Dz. U. z 2000 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.).
Rada Izby Notarialnej w W. uchwałą z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...], działając na podstawie art. 219 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., powoływanej dalej jako "k.p.a.") oraz art. 72 § 2 ustawy – Prawo o notariacie, odmówiła K. B. wydania zaświadczenia potwierdzającego odbycie aplikacji z powodu niezdania na ocenę pozytywną kolokwium.
Organ samorządu zawodowego wyjaśnił, że Krajowa Rada Notarialna powołując się na przepis art. 40 ust. 9 ustawy – Prawo o notariacie, uchwałą z dnia 18 września 2009 r. nr VII/48/2009 zmienioną uchwałą z dnia 19 listopada 2011 r. nr VII/84/2011, ustaliła program aplikacji, na podstawie którego rady notarialne prowadziły szkolenia aplikantów. Organizację aplikacji określa z kolei rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej (Dz. U. Nr 258, poz. 2169 ze zm.) wydane na podstawie upoważnienia ustawowego zawartego w art. 75 ustawy – Prawo o notariacie.
Zdaniem Krajowej Rady Notarialnej, zgodnie z art. 218 § 2 k.p.a., zaświadczenie powinno stwierdzać okoliczności wskazane przez art. 72 § 1 ustawy – Prawo o notariacie oraz w § 6 i § 9 – 11 rozporządzenia. Ustalenia tych danych dokonano na podstawie dokumentacji dotyczącej aplikanta posiadanej przez Radę Izby Notarialnej w W., jednakże te ustalenia nie uprawniały jeszcze do przyjęcia, że aplikant odbył aplikację w rozumieniu art. 72 § 1 ustawy. Dane te, zdaniem Rady Izby Notarialnej w W. oznaczały jedynie, że aplikant podjął próbę zaznajomienia się z zakresem programu szkolenia. Jednakże, w ocenie organu, wydanie zaświadczenia o odbyciu aplikacji, skoro ma ono uprawniać do przystąpienia do egzaminu notarialnego, musi zawierać urzędowe potwierdzenie pewnych określonych faktów oraz stanu prawnego istotnego dla osoby wnioskującej o wydanie zaświadczenia. Ustalenie owego stanu prawnego umożliwiającego przystąpienie do egzaminu zawodowego wymaga od Rady Notarialnej ustalenia, czy w okresie 2 lat i 6 miesięcy od daty rozpoczęcia aplikacji aplikant opanował dziedziny prawa objęte szkoleniem w stopniu, który umożliwia mu przystąpienie do egzaminu zawodowego, a zatem, czy próba zaznajomienia się z całokształtem pracy notariusza oraz z czynnościami sądów w sprawach cywilnych, gospodarczych i wieczystoksięgowych zakończyła się sukcesem.
W celu sprawdzenia stopnia opanowania przez aplikantów wiedzy, na podstawie § 13 rozporządzenia i § 1 ust. 2 oraz § 6 ust. 1 przywołanej uchwały Krajowej Rady Notarialnej, poddano aplikantów sprawdzianowi nabytej wiedzy w czasie aplikacji. Rada Izby Notarialnej podkreśliła, że odbycie aplikacji nie może sprowadzać się wyłącznie do potwierdzenia uczestniczenia w zajęciach, gdyż wówczas szkolenie miałoby w istocie charakter iluzoryczny. Zgodnie z art. 72 § 1 ustawy – Prawo o notariacie, aplikant powinien wykazać się wykonaniem wszystkich obowiązków objętych programem szkolenia. W konsekwencji niewykonanie tych obowiązków, potwierdzających zrealizowanie programu szkolenia, uniemożliwia wydanie zaświadczenia o odbyciu aplikacji.
K. B. złożyła zażalenie na powyższą uchwałę, zarzucając jej naruszenie przepisów art. 2, art. 3, art. 7, art. 17 ust. 1, art. 31, art. 32 ust. 1, art. 35 i art. 65 Konstytucji RP w związku z naruszeniem przepisów art. 35, art. 40 § 1 pkt 9, art. 72 § 1 i § 2, art. 73, art. 74 § 2 i art. 75 ustawy – Prawo o notariacie oraz naruszenie § 13 rozporządzenia w sprawie organizacji aplikacji notarialnej.
W uzasadnieniu podniosła, że w dniu 20 sierpnia 2011 r. Krajowa Rada Notarialna wydała uchwałę nr VII/71/2011 w sprawie wydawania zaświadczeń o odbyciu aplikacji notarialnej, która uzależniała uzyskanie zaświadczenia od pozytywnego wyniku z obu kolokwiów. Jednak Minister Sprawiedliwości w dniu 2 listopada 2011 r. złożył do Sądu Najwyższego skargę na przedmiotową uchwałę, zaś Krajowa Rada Notarialna, przed rozpoznaniem sprawy przez Sąd Najwyższy, uchwałą z dnia 19 listopada 2011 r. nr VII/83/2011, uchyliła wymienioną uchwałę.
Zdaniem strony, przepis § 13 rozporządzenia nie upoważniał organów samorządu zawodowego do wprowadzenia obligatoryjnego kolokwium. W związku z tym Rada powinna wydać zaświadczenie stwierdzające odbycie aplikacji.
Uchwałą z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 72 § 2 ustawy – Prawo o notariacie oraz art. 219, art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 k.p.a., Krajowa Rada Notarialna utrzymała w mocy zaskarżoną uchwałę.
W uzasadnieniu Krajowa Rada Notarialna podkreśliła, że punkt odniesienia dla uporządkowania sfery zadań nałożonych na samorządy zawodowe (w tym samorząd zawodowy notariuszy) stanowi art. 17 ust. 1 Konstytucji RP. Analiza tego przepisu pozwala wyodrębnić dwie podstawowe sfery funkcjonowania samorządów zawodowych. Po pierwsze, jest to reprezentowanie wobec władzy państwowej i ogółu społeczeństwa członków korporacji oraz zarządzanie jej sprawami przez samych zainteresowanych. Po drugie, celem samorządów zawodowych jest sprawowanie "pieczy" nad wykonywaniem "zawodów zaufania publicznego", przy czym Konstytucja wyraźnie doprecyzowuje, iż służyć to ma zapewnieniu "należytego" poziomu ich wykonywania. Organy samorządu zawodowego muszą więc wywierać realny wpływ na wysoki poziom merytoryczny osób wykonujących zawód.
Organ stwierdził następnie, że organizacja aplikacji notarialnej, jako podstawowy element procesu przygotowania do zawodu notariusza, jest elementem sprawowania pieczy nad prawidłowym wykonywaniem zawodu notariusza. Oznacza to konieczność nie tylko zapewnienia odpowiedniego poziomu prowadzonych zajęć szkoleniowych, ale również sprawdzania (weryfikacji) nabytych w toku tych zajęć umiejętności i wiedzy. Powyższe wynika również z § 13 rozporządzenia w sprawie organizacji aplikacji notarialnej, który mówi o organizowaniu przez rady izb notarialnych kolokwiów i sprawdzianów, których celem jest sprawdzenie stopnia opanowania przez aplikantów notarialnych dziedzin prawa, z których prowadzone jest szkolenie.
Również ustawa - Prawo o notariacie wyraźnie przewiduje w art. 40 § 1 pkt 9, że do kompetencji Krajowej Rady Notarialnej należy ustalenie programu aplikacji notarialnej. O tej kompetencji Krajowej Rady Notarialnej mowa jest także w art. 73 in fine tej ustawy.
Organ samorządu zawodowego zauważył, że art. 74 § 2 ustawy – Prawo o notariacie, stanowi, iż do egzaminu notarialnego może przystąpić osoba, która ukończyła aplikację notarialną i otrzymała zaświadczenie o jej odbyciu. Ukończenie aplikacji oznacza, zdaniem organu, wywiązanie się z wymaganych obowiązków, np. zdanie egzaminów. Zaświadczenie o odbyciu aplikacji notarialnej rada właściwej izby notarialnej wydać może tylko i wyłącznie aplikantowi, który, co wynika wyraźnie z art. 72 § 2 ustawy – Prawo o notariacie, odbył aplikację notarialną. Aplikacja, zgodnie z art. 72 § 1 ustawy, polega na zaznajomieniu się aplikanta z całokształtem pracy notariusza. Ściśle związany z tym unormowaniem jest przepis § 2 ust. 3 powołanego rozporządzenia, w myśl którego aplikant notarialny obowiązany jest stale podnosić poziom swojej wiedzy zawodowej, jak również pkt 2, ustanawiający obowiązek uczestnictwa w zajęciach szkoleniowych.
Przeprowadzając szkolenie i nadzorując postępy w podnoszeniu poziomu wiedzy aplikantów, organy samorządu zawodowego zapewniają tym samym odpowiedni poziom merytoryczny osób, które będą się później ubiegać o powołanie na stanowisko asesora, a następnie notariusza.
W ocenie Krajowej Rady Notarialnej, treść § 13 przywołanego rozporządzenia, który stanowi, że rada właściwej izby notarialnej może dla sprawdzenia stopnia opanowania przez aplikantów notarialnych dziedzin prawa, z którego prowadzone jest szkolenie, przeprowadzać kolokwia i sprawdziany, implikuje wniosek, że uzyskanie z kolokwiów i sprawdzianów pozytywnych wyników jest potwierdzeniem spełniania przez aplikanta obowiązku stałego podnoszenia poziomu wiedzy zawodowej. W konsekwencji, aplikant, który podczas aplikacji notarialnej nie złożył któregokolwiek z dwóch kolokwiów, tym samym nie wykonał swoich obowiązków i jako taki nie jest uprawniony do otrzymania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej.
Organ podkreślił, że osoba, która mimo posiadania statusu aplikanta notarialnego (tj. mimo faktu bycia wpisanym na listę aplikantów) swoich obowiązków nie wykonuje i nie posiada wiedzy merytorycznej określonej w programie szkolenia, nie może zostać uznana za osobę, która odbyła aplikację notarialną. Odbywanie aplikacji to bowiem nie tylko posiadanie określonego statusu formalnego, ale także czynne uczestniczenie w procesie zdobywania wiedzy i podwyższania kwalifikacji do przyszłego wykonywania zawodu zaufania publicznego. Prawnie przypisanym środkiem sprawdzania stopnia wykonywania obowiązków aplikanta jest przeprowadzanie kolokwiów i sprawdzianów. Osoba, która przy pomocy tych środków zostaje zweryfikowana jako niewywiązująca się z obowiązków aplikanta i niezaznajamiająca się skutecznie z całokształtem pracy notariusza w konsekwencji nie może zostać uznana za odbywającą aplikację notarialną.
Na uchwałę K. B. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. skargę, domagając się uchylenia zaskarżonej uchwały i uchwały ją poprzedzającej oraz zasądzenia kosztów postępowania.
Uchwale zarzuciła naruszenie przepisów art. 72 § 1 i § 2 w związku z art. 73 i art. 74 § 2 ustawy – Prawo o notariacie, a także naruszenie przepisów postępowania – art. 217 § 1 i § 2, art. 218 § 1 k.p.a. w związku z art. 72 § 1 i § 2 ustawy – Prawo o notariacie w związku z art. 6 i art. 7 k.p.a.
Zdaniem skarżącej, organ samorządu zawodowego notariuszy miał obowiązek wydać żądane zaświadczenie, gdyż zgodnie z art. 72 § 2 ustawy – Prawo o notariacie spełniła ona warunek odbycia aplikacji. W zaświadczeniu chodziło więc jedynie o urzędowe potwierdzenie tego faktu i nie było potrzeby badania przez Radę posiadania przez skarżącą interesu prawnego w otrzymaniu przedmiotowego zaświadczenia. W sprawie nie zachodziły przypadki uzasadniające odmowę wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji wobec spełnienia przez aplikanta warunków z art. 72 ustawy. Ani ustawa, ani rozporządzenie nie przewidują skutku w postaci odmowy wydania zaświadczenia w sytuacji niezdania kolokwium. Nie było zatem powodu do tworzenia normy prawnej niewynikającej z tych przepisów.
W odpowiedzi na skargę Krajowa Rada Notarialna wniosła o jej oddalenie.
Sąd I instancji, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a.", uchylił zaskarżoną uchwałę oraz poprzedzającą ją uchwałę Rady Izby Notarialnej w W. z dnia [...] lipca 2012 r.
W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji podkreślił, że zaświadczenie jest czynnością materialno-techniczną i urzędowym potwierdzeniem określonych faktów lub stanu prawnego, a jego istota sprowadza się do tego, że nie rozstrzyga ono o żadnych prawach lub obowiązkach i nie może tworzyć nowej sytuacji prawnej. Zaświadczenie nie może rozstrzygać czegokolwiek, zwłaszcza o istnieniu lub nieistnieniu obowiązku. Jest więc wyłącznie przejawem wiedzy, nie zaś woli organu administracji - potwierdza bowiem istnienie uprawnienia lub obowiązku przyznanego lub potwierdzonego wcześniej w decyzji (konstytutywnej lub deklaratoryjnej) bądź w innym indywidualnym akcie prawnym.
W ocenie Sądu I instancji, wprowadzenie warunku zdania przez aplikanta notarialnego dwóch kolokwiów jako przesłanki wydania zaświadczenia warunkującego dopuszczenie do egzaminu notarialnego nie znajduje swej podstawy w przepisach prawa powszechnie obowiązującego, tj. ustawy – Prawo o notariacie oraz rozporządzenia z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej, natomiast jak podkreślał w swoim orzecznictwie Sąd Najwyższy, organy samorządu notarialnego mocą własnej uchwały nie mogą zwiększyć zakresu swych kompetencji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że z treści art. 72 § 2 ustawy – Prawo o notariacie należy wyprowadzić stwierdzenie, że odbycie aplikacji, to nic innego jak spełnienie wymagań określonych w § 1 – aplikacja musi zamknąć się w okresie ("trwa" jak stanowi ten przepis) 2 lata i 6 miesięcy; w ramach szkolenia aplikant musi zaznajomić się z czynnościami notariusza i z czynnościami wskazanych sądów. Tak przepisy ustawy pojmują "odbycie aplikacji notarialnej". Podobnie pojęcie "odbywanie aplikacji" zostało określone w rozporządzeniu z dnia 22 grudnia 2005 r., tzn. jest to zaznajamianie się z całokształtem pracy notariusza. W § 2 rozporządzenia określono obowiązki aplikanta notarialnego jako sumienne wykonywanie powierzonych mu obowiązków i poleceń, uczestniczenie w zajęciach szkoleniowych i stałe podnoszenie poziomu wiedzy zawodowej. Żaden z tych obowiązków, w tym także podany w kolejności jako trzeci, nie daje podstawy do stwierdzenia, że negatywny wynik z kolokwium powoduje skutek w postaci odmowy wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji.
Zdaniem Sądu I instancji, również z § 13 rozporządzenia nie daje się wyprowadzić takiego skutku, podobnie jak z przepisów uchwały Krajowej Rady Notarialnej nr VII/48/2009 z 18 września 2009 r. uzupełnionej uchwałą nr VII/84/2011. Jedyny skutek uzyskania przez aplikanta negatywnego wyniku z kolokwium, to obowiązek powtarzania tego kolokwium, a nie odmowa wydania zaświadczenia wskazanego w przepisach art. 72 § 2 i w art. 74 § 2 ustawy – Prawo o notariacie.
Sąd I instancji stwierdził, że do działań organów samorządu notarialnego podejmowanych w formie uchwał ma zastosowanie przepis art. 7 Konstytucji RP, zgodnie z którym organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Analogicznym przepisem jest art. 6 k.p.a. – organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Jeżeli zatem organy samorządu zawodowego notariuszy odmawiają wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej, do którego wydania są obowiązane zgodnie z art. 72 § 2 ustawy – Prawo o notariacie, w sytuacji, w której aplikant spełnił wymagania "odbycia aplikacji" wskazane w art. 72 § 1 i w podanych wcześniej przepisach rozporządzenia, to powinny podać konkretny przepis prawa powszechnie obowiązującego dającego podstawę dla podjęcia takiej uchwały. Zdaniem Sądu I instancji, art. 72 ustawy – Prawo o notariacie oraz § 13 cyt. rozporządzenia nie uzasadniały odmowy wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej.
Krajowa Rada Notarialna zaskarżyła wyrok WSA w W. z dnia 12 lutego 2013 r. sygn. akt VI SA/Wa 2182/12 w całości skargą kasacyjną, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
Skarżąca kasacyjnie zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię (w rozumieniu art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), tj. art. 72 § 1 Prawa o notariacie, poprzez faktyczne zaprzeczenie, że aplikacja notarialna polega na zaznajomieniu się aplikanta z całokształtem pracy notariusza oraz art. 72 § 2 Prawa o notariacie poprzez uznanie, że należy wydać zaświadczenie o odbyciu aplikacji notarialnej aplikantowi, który nie zaznajomił się z całokształtem pracy notariusza i w konsekwencji nie odbył aplikacji notarialnej.
Ponadto Krajowa Rada Notarialna zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy (w rozumieniu art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), tj. art. 141 § 4 zdanie drugie p.p.s.a., poprzez brak zawarcia w uzasadnieniu wyroku wskazań dla Rady Izby Notarialnej w W. co do dalszego postępowania w sprawie oraz art. 141 § 4 zdanie pierwsze p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., poprzez brak należytego wskazania powodów uchylenia zaskarżonego stanowiska Krajowej Rady Notarialnej oraz uchwały Rady Izby Notarialnej w W. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ podkreślił, że z jednej strony Sąd I instancji uznał, zgodnie z brzmieniem art. 72 § 1 i 2 ustawy – Prawo o notariacie, iż aplikację odbył tylko ten, kto spełnił obowiązki określone w tym przepisie, ale z drugiej strony odmówił tym przepisom jakiegokolwiek znaczenia normatywnego. Skoro bowiem ustawodawca wymaga od aplikanta notarialnego spełnienia określonych obowiązków, to w konsekwencji należy uznać, że spełnienie tych obowiązków powinno zostać w jakiś sposób zweryfikowane.
WSA w W. uznaje więc, że zaświadczenie powinien otrzymać aplikant, który spełnił obowiązki o których mowa w art. 72 § 1 i 2 ustawy, jednocześnie twierdząc de facto, że spełnienia tych obowiązków nie można w żaden sposób stwierdzić.
Krajowa Rada Notarialna podniosła, że skoro ustawodawca wyraźnie wskazał w przepisach ustawy obowiązki, których spełnienie jest jednoznaczne z odbyciem aplikacji notarialnej, to organ mający wydać zaświadczenie o odbyciu aplikacji notarialnej musi mieć możliwość stwierdzenia, czy obowiązki te rzeczywiście zostały przez aplikanta dopełnione. Stwierdziła, że posiada ustawową kompetencję do ustalenia programu aplikacji notarialnej i sprawowania nadzoru nad szkoleniem aplikantów, wyraźnie przewidzianą w art. 40 § 1 pkt 9 ustawy – Prawo o notariacie. Działając w ramach tej kompetencji, organ ustala program aplikacji notarialnej, w którym może określić sposoby weryfikowania przez organy samorządu zawodowego wyników szkolenia oraz stopnia zaznajomienia się poszczególnych aplikantów z całokształtem pracy notariusza. Uznanie kolokwiów za środek weryfikacji spełnienia przesłanki zaznajomienia się przez aplikanta z całokształtem pracy notariusza wynika wręcz także z wymienionej kompetencji Krajowej Rady Notarialnej.
Organ podkreślił, że czym innym jest egzamin notarialny, a czym innym konieczność zweryfikowania, czy aplikant notarialny zaznajomił się z całokształtem pracy notariusza oraz zaznajomił się z czynnościami sądów. Rada właściwej izby notarialnej, biorąc pod uwagę wyniki kolokwiów i sprawdzianów przy wydawaniu zaświadczenia nie zmierza bowiem do zastąpienia w ten sposób egzaminu notarialnego, ale do weryfikacji spełnienia przez aplikanta przesłanek odbycia aplikacji notarialnej, o których mowa w art. 72 § 1 ustawy – Prawo o notariacie.
Zdaniem Krajowej Rady Notarialnej, konsekwencją zastosowania przez Sąd I instancji błędnej wykładni art. 72 § 1 ustawy – Prawo o notariacie jest faktyczny brak możliwości stwierdzenia, czy dana osoba wnosząca o wydanie zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej rzeczywiście spełnia przesłanki odbycia aplikacji notarialnej i w konsekwencji, czy właściwy organ powinien jej takie zaświadczenie wydać. W niniejszej sprawie Rada Izby Notarialnej w W. uznała, że adekwatnym środkiem do sprawdzenia, czy aplikant notarialny spełnił wymagania określone w art. 72 § 1 ustawy jest ustalenie, czy złożył wymagane programem szkolenia kolokwia. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd w żaden sposób nie uargumentował, dlaczego ten środek dowodowy uznaje za niedopuszczalny.
Krajowa Rada Notarialna podkreśliła, że nie traktuje złożenia kolokwium jako osobnej przesłanki odbycia aplikacji notarialnej, a jedynie jako środek dowodowy, służący do stwierdzenia, że aplikant zaznajomił się z całokształtem pracy notariusza oraz zaznajomił się z czynnościami sądów.
Ponadto organ zarzucił Sądowi I instancji, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie podał, jakie fakty świadczyć mają o spełnianiu przez skarżącą przesłanek, o których mowa w art. 72 § 1 ustawy – Prawo o notariacie. W szczególności, zdaniem Krajowej Rady Notarialnej w ramach wskazań, o których mowa w art. 141 § 4 zdanie drugie p.p.s.a., WSA w W. powinien był wyraźnie podkreślić, które fakty i dowody świadczą o tym, że K. B. zaznajomiła się z całokształtem pracy notariusza oraz zaznajomiła się z czynnościami sądów. Takiego wskazania w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brakuje. Tym samym organ I instancji jest na mocy tego wyroku zobowiązany do wydania zaświadczenia, a zarazem nie zna powodów, dla których sąd uznał takie rozwiązanie za zgodne z prawem i stanem faktycznym w sprawie.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżąca wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Jej zdaniem zaznajamianie aplikanta z całokształtem pracy notariusza jest obowiązkiem organizatora procesu kształcenia. Aplikant notarialny jest zaś uprawniony do zapoznania go z całokształtem pracy notariusza. Obowiązkiem aplikanta w ramach procesu kształcenia jest natomiast zaznajomienie się z czynnościami sądów cywilnych, gospodarczych i wieczystokięgowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kwestia wymagająca rozważenia w pierwszej kolejności dotyczy rozumienia określenia "odbycie aplikacji notarialnej". Sąd I instancji, podejmując próbę jej wyjaśnienia, odwołał się do treści art. 72 § 1 ustawy Prawo o notariacie. Przepis ten stanowi, że aplikacja notarialna polega na zaznajomieniu się aplikanta z całokształtem pracy notariusza. W ramach szkolenia aplikant jest obowiązany do zaznajomienia się z czynnościami sądów w sprawach cywilnych, gospodarczych i wieczystoksięgowych. Sąd sprowadził jednak "całokształt pracy notariusza" do "zaznajomienia się z czynnościami notariusza" i z czynnościami wskazanych sądów. Wsparł się przy tym przepisami rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej, które dotyczą szkolenia aplikanta pod kierownictwem wyznaczonego notariusza i szkolenia w sądach (§ 1 ust. 1 i 2, § 5 ust. 1, § 6 i § 9 ust. 1).
Aplikacja notarialna jest jednakże rodzajem kształcenia zawodowego, nie zaś tylko przyuczeniem do wykonywania czynności notariusza. Obowiązki aplikanta notarialnego nie sprowadzają się wyłącznie do uczestniczenia w szkoleniach, o których mówi Sąd I instancji. W § 2 pkt 3 wspomnianego rozporządzenia nałożono na aplikanta obowiązek stałego podnoszenia poziomu jego wiedzy zawodowej. Jeszcze wyraźniej ten aspekt aplikacji notarialnej podkreśla obecnie obowiązujący art. 72 c ustawy, stanowiąc, że do obowiązków aplikanta należy:
- 1) sumienne wykonywanie powierzonych obowiązków, w tym poleceń przełożonego lub patrona;
- 2) uczestniczenie w przewidzianych programem aplikacji zajęciach seminaryjnych oraz w praktykach;
- 3) samodzielne pogłębianie wiedzy prawniczej i praktycznych umiejętności niezbędnych do zajmowania stanowiska notariusza.
Formą ogólnego, prawniczego przygotowania aplikanta notarialnego są zajęcia seminaryjne, organizowane w sposób określony w § 11 rozporządzenia, obejmujące program nauczania przewidziany w § 12 tego aktu prawnego. Stałe pogłębianie czy podnoszenie wiedzy prawniczej, objętej programem zajęć seminaryjnych jest więc niewątpliwie elementem kształcenia aplikanta w toku aplikacji i ten obowiązek ma taką samą wagę i znaczenie, jak pozostałe obowiązki związane z odbywaniem aplikacji. Ta teza znajduje również potwierdzenie w treści art. 74 § 3 ustawy określającym cel egzaminu notarialnego. Egzamin ten polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu notarialnego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza, w tym wiedzy i umiejętności jej praktycznego zastosowania z zakresu określonych dziedzin prawa. Aplikant przystępujący do egzaminu notarialnego po odbyciu aplikacji notarialnej powinien wykazać się takim przygotowaniem prawniczym, powinien zatem je zdobyć podczas odbywania tej aplikacji.
Naczelny Sąd Administracyjny wyraża więc pogląd, że o odbyciu aplikacji notarialnej polegającym na zaznajomieniu się z całokształtem pracy notariusza (art. 72 § 1 ustawy) można mówić dopiero w razie wypełnienia przez aplikanta wszystkich obowiązków wynikających z programu szkolenia, w tym wypełnienia obowiązku kształcenia ogólnego (w ramach zajęć seminaryjnych), potwierdzonego w sposób przewidziany w programie aplikacji. Tym samym NSA nie podziela stanowiska Sądu I instancji, według którego odbycie aplikacji to nic innego, jak spełnienie wymagań określonych w § 1 art. 72 ustawy, a więc zamknięcie aplikacji w ustalonym ustawą okresie czasu i zaznajomienie się w ramach szkolenia z czynnościami notariusza i z czynnościami wskazanych sądów.
Obowiązujący w czasie podejmowania przez KRN uchwał o odmowie wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji przepis § 13 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 grudnia 2005 r. stanowił, że rada izby notarialnej może dla sprawdzenia stopnia opanowania przez aplikantów notarialnych dziedzin prawa, z których prowadzone jest szkolenie, przeprowadzać kolokwia i sprawdziany. Dopuszczał więc możliwość weryfikowania postępów aplikantów w zakresie wypełniania obowiązku określonego w § 2 pkt 3 tego rozporządzenia. Trzeba podkreślić, że przyznane organom samorządu notarialnego kompetencje do sprawdzania wiedzy aplikantów mają umocowanie ustawowe. Według art. 40 § 1 pkt 9 ustawy Prawo o notariacie, do zakresu działania Krajowej Rady Notarialnej należy bowiem, m.in. ustalanie programu aplikacji notarialnej oraz nadzór nad szkoleniem aplikantów. Nadzór nad szkoleniem aplikantów to niewątpliwie również nadzór nad szkolącymi się aplikantami.
Pod pojęciem nadzoru kryją się zaś, co do zasady, kompetencje kontrolne, połączone z możliwością władczego oddziaływania na podmiot nadzorowany, w celu korygowania jego postępowania. Już więc sam przepis art. 40 § 1 pkt 9 ustawy stwarza, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, podstawę do kontrolowania (sprawdzania) przez korporację zawodową wywiązywania się aplikantów z obowiązku zdobywania wiedzy prawniczej i umiejętności niezbędnych do wykonywania zawodu notariusza.
Kwestię wpływu korporacji notarialnej na przebieg aplikacji notarialnej, w tym na wypełnianie przez aplikantów obowiązków związanych ze zdobywaniem wiedzy i umiejętności niezbędnych do wykonywania tego zawodu, należałoby również rozpatrywać w kontekście wynikającego z art. 17 ust. 1 Konstytucji RP obowiązku sprawowania przez korporację osób wykonujących zawód zaufania publicznego pieczy nad wykonywaniem tego zawodu. Na ten temat wypowiadał się wielokrotnie Trybunał Konstytucyjny. Podkreślał w swych orzeczeniach m.in., że sprawowanie pieczy nad wykonywaniem zawodu zaufania publicznego zakłada pewien udział samorządu zawodowego w procesie przygotowania i naboru do zawodu. Elementem tej pieczy jest odpowiednio znaczący wpływ na zasady odbywania aplikacji adwokackiej (wyrok TK z 19 kwietnia 2006 r., sygn. K 6/06). Co prawda Konstytucja nie określa granic, do których piecza nad wykonywaniem zawodu powinna być powierzona korporacji zawodowej.
Jest to kwestia pozostawiona do rozstrzygnięcia przez ustawodawcę. Ustawodawca może nawet znacząco ograniczyć zakres pieczy powierzonej samorządowi zawodowemu, o ile zapewni korporacji inne adekwatne środki zagwarantowania należytego poziomu usług świadczonych przez członków korporacji (wyrok TK z 30 listopada 2011 r., sygn. K 1/10). Taka ingerencja państwa jest jednak dopuszczalna do granic, poza którymi sprawowanie przez samorząd zawodowy pieczy nad wykonywaniem zawodu jest niemożliwe lub znacząco utrudnione, a więc zostanie naruszona "istota" tej pieczy (wyrok TK z 26 marca 2008 r., sygn. K 4/07).
Interpretacja art. 72 § 1 i 2 ustawy Prawo o notariacie powinna uwzględniać przytoczone wyżej wytyczne, powinna mieć zatem na uwadze zapewnienie samorządowi notarialnemu pewnego wpływu na przebieg szkolenia aplikantów. Trudno mówić o takim wpływie, jeżeli rola samorządu ograniczałaby się do ustalenia programu aplikacji bez możliwości sprawdzenia, czy aplikant ten program zrealizował, a więc czy rzeczywiście nabył umiejętności i wiedzę niezbędną do właściwego wykonywania zawodu notariusza.
Sąd I instancji nie kwestionuje dopuszczalności przeprowadzania przez organy korporacji notarialnej, w toku aplikacji, kolokwiów i sprawdzianów wiedzy aplikantów z zakresu dziedzin prawa objętych szkoleniem. Popada tym samym w sprzeczność, ponieważ zaakceptowanie dopuszczalności sprawdzania, w drodze kolokwium, wiedzy aplikanta nie koresponduje z tezą, że odbycie aplikacji polega jedynie na uczestniczeniu w szkoleniach objętych programem aplikacji. Starając się uniknąć tej sprzeczności Sąd stwierdza, że żaden przepis prawa nie daje podstawy do odmowy wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji w razie niezaliczenia takiego kolokwium (kolokwiów). Zdaniem Sądu, negatywny wynik kolokwium rodzi jedynie określony w § 6 pkt 16 uchwały KRN Nr VII/48/2009 z 18 września 2009 r. w sprawie programu aplikacji notarialnej obowiązek powtórzenia kolokwium. Niestety Sąd nie poświęcił chwili uwagi wyjaśnieniu, czemu zatem służą te kolokwia i jaki ma sens zobowiązanie aplikanta do powtarzania kolokwium w sytuacji, gdy negatywny wynik kolokwium nie ma żadnego znaczenia. Nie jest żadną przeszkodą dla ukończenia aplikacji, bo pomimo takiego wyniku aplikantowi należy wydać zaświadczenie o odbyciu aplikacji.
Stanowisko Sądu o braku prawnych podstaw do uzależnienia wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji od zaliczenia przewidzianych w toku aplikacji kolokwiów i sprawdzianów czerpie uzasadnienie z przedstawionego wyżej, a zakwestionowanego przez Naczelny Sąd Administracyjny rozumienia "odbycia aplikacji notarialnej". Tylko wówczas bowiem, gdy odbycie aplikacji rozumie się tak, jak to zaprezentował Sąd I instancji można by utrzymywać, że dla odbycia aplikacji nie jest istotne podlegające sprawdzeniu wypełnienie przez aplikanta obowiązku zdobywania umiejętności zawodowych i "dokształcania się" w zakresie ogólnej wiedzy prawniczej. Tak jak już powiedziano, za miarę zaznajomienia się z całokształtem pracy notariusza (art. 72 § 1 ustawy) nie można przyjmować samego uczestniczenia w szkoleniach objętych programem aplikacji.
Aplikant odbył aplikację notarialną, jeżeli nabył wiedzę i umiejętności niezbędne dla wykonywania zawodu notariusza. Zaświadczenie o odbyciu aplikacji notarialnej służy urzędowemu potwierdzeniu tego faktu rozumianego w sposób wyżej przedstawiony. Zaświadczenie ze swej istoty jest urzędowym potwierdzeniem określonych faktów lub stanu prawnego (art. 217 § 2 k.p.a.). Jeżeli więc określone fakty nie zaistniały, nie ma, co oczywiste, podstaw do wydania zaświadczenia potwierdzającego te fakty. Można zatem powiedzieć, że żądanie wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej, której aplikant w istocie nie odbył, ponieważ nie wypełnił wszystkich obowiązków z aplikacją związanych, nie może być uwzględnione. Prawną podstawą odmowy wydania takiego zaświadczenia będzie zarówno art. 72 § 1 i 2 ustawy Prawo o notariacie, jak i mające w tym przypadku zastosowanie przepisy art. 217 § 2 i art. 219 k.p.a. A więc to nie tylko względy słusznościowe, ale przede wszystkim przepisy ustawowe stoją za odmową wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej aplikantowi, który nie uzyskał zaliczenia kolokwium przewidzianego w programie szkolenia.
Przedstawione wywody znajdują wsparcie w wyroku Sądu Najwyższego z 8 maja 2013 r., sygn. III ZS 5/13, którym SN utrzymał w mocy zaskarżoną przez Ministra Sprawiedliwości uchwałę Krajowej Rady Notarialnej Nr VIII/196/2012 w sprawie programu aplikacji notarialnej, wydaną na podstawie art. 40 § 1 pkt 9 ustawy Prawo o notariacie. W § 1 ust. 2 ostatnie zdanie tej uchwały KRN postanowiła, że wykonanie przez aplikanta obowiązków objętych niniejszym programem uprawnia go do uzyskania zaświadczenia o odbyciu aplikacji. Uchwała przewiduje również możliwość przeprowadzania sprawdzianów wiedzy aplikanta (§ 6) i kolokwiów na zasadach przez Radę ustalonych (§ 7). W tym wyroku SN odparł zarzut Ministra, że KRN bezpodstawnie wprowadziła w § 1 ust. 2 ostatnie zdanie warunek uzależniający wydanie zaświadczenia o odbyciu aplikacji od wypełnienia przez aplikanta obowiązków objętych programem. Według SN w konsekwencji jest uzasadniona odmowa wydania zaświadczenia, jeżeli te warunki (obowiązki) nie zostaną spełnione.
Sąd Najwyższy zaakceptował również dopuszczalność przeprowadzania w toku aplikacji kolokwiów i sprawdzianów wiedzy aplikantów, podkreślając że jest to obiektywny sposób weryfikacji "stałego podnoszenia poziomu wiedzy zawodowej", czyli wypełniania przez aplikantów obowiązku określonego w § 2 pkt 3 rozporządzenia MS w sprawie organizacji aplikacji notarialnej. Zastrzegł jednak, że kontrolowana uchwała KRN nie zawiera przepisu umożliwiającego niewydanie zaświadczenia o odbyciu aplikacji po negatywnym wyniku kolokwium lub sprawdzianu. SN dopuszczając w ogóle możliwość odmowy wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej nie wypowiedział się szerzej co do podstaw takiej odmowy, jako że kwestia ta wykraczała poza zakres oceny zaskarżonej uchwały KRN.
Uchwała KRN Nr VIII/196/2012 zastąpiła uchwałę Nr VII//48/2009 z 18 września 2009 r. w sprawie programu aplikacji notarialnej, obowiązującą w chwili podjęcia uchwały o odmowie wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej w rozpatrywanej sprawie. Postanowienia nowej uchwały stanowią w dużej mierze powtórzenie postanowień uchwały z 2009 r., w szczególności dotyczy to § 1 ust.
- 2. Dlatego wypowiedzi Sądu Najwyższego na temat legalności postanowień uchwały Nr VIII/196/2012 można odnieść do postanowień uchwały Nr VII//48/2009.
Zaprezentowane przez NSA stanowisko co do tego, że odbycie aplikacji notarialnej nie polega wyłącznie na zaznajomieniu się z programem szkolenia przez samo uczestniczenie w zajęciach szkoleniowych, lecz oznacza obowiązek przyswojenia sobie określonej wiedzy i umiejętności tym programem objętych, jest zgodne z ustawowo przypisaną aplikacji notarialnej funkcją podstawowego sposobu przygotowania do wykonywania tego zawodu. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela poglądu, że ostatecznym kryterium przydatności do zawodu notariusza jest egzamin notarialny.
Nie można bowiem mylić dwóch rzeczy: przygotowania do zawodu i sprawdzenia tego przygotowania. Tak więc, jak nie można zastąpić egzaminu notarialnego samą aplikacją notarialną, nie można aplikacji zastąpić egzaminem notarialnym. Ustawodawca wprowadzając dla kandydata na notariusza obowiązek odbycia aplikacji notarialnej i przewidując jedynie na zasadzie wyjątków odstępstwa od tego sposobu uzyskania kwalifikacji zawodowych, podkreśla, że zarówno ważny jest stan przygotowania prawniczego do wykonywania zawodu notariusza w chwili przystąpienia do egzaminu notarialnego, jak i sposób dochodzenia do tej wiedzy. Gdyby było inaczej, aplikacja notarialna, rozumiana w szczególności tylko jako możliwość uczestniczenia w zajęciach programowych byłaby zbędna. Za zbędne należałoby również uznać inne wymagania kwalifikacyjne, stawiane kandydatom dopuszczonym do egzaminu notarialnego bez odbycia aplikacji notarialnej. Wystarczyłby przecież egzamin notarialny jako ostateczne i zarazem dostateczne kryterium przydatności do zawodu notariusza.
W świetle tego, co wyżej powiedziano, należy przyznać rację Krajowej Radzie Notarialnej, która w skardze kasacyjnej zarzuca Sądowi I instancji błędną wykładnię art. 72 § 1 i 2 ustawy Prawo o notariacie. Przede wszystkim uzasadnione jest stanowisko KRN co do tego, że aplikacja to nie tylko samo uczestniczenie w szkoleniu przez okres trwania aplikacji, ale również proces szkolenia, który ma przynieść określony efekt w postaci zaznajomienia się aplikanta z całokształtem pracy notariusza oraz czynnościami określonych sądów. Konieczność ustalenia, że ten efekt został osiągnięty, wymaga weryfikacji wiedzy i umiejętności aplikanta. Krajowa Rada Notarialna słusznie zauważa, że ustawową podstawę do takiej weryfikacji daje art. 40 § 1 pkt 9 ustawy Prawo o notariacie. Kolokwia i sprawdziany służące weryfikacji postępów w szkoleniu nie stanowią więc osobnej, nie przewidzianej w ustawie przesłanki odbycia aplikacji notarialnej lecz są jedynie środkiem dowodowym, umożliwiającym stwierdzenie, że aplikant zaznajomił się z całokształtem pracy notariusza i z czynnościami sądów.
Mając to wszystko na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę za uzasadnioną i na podstawie art. 188, art. 151 i art. 203 pkt 2 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461), orzekł jak w sentencji.
Zdanie Odrębne
Zdanie odrębne sędziego NSA Wojciecha Kręcisza do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 listopada 2013 r., sygn. akt II GSK 990/13.
- I. Nie podzielam stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonego w przywołanym wyroku.
Wyrokiem tym, Naczelny Sąd Administracyjny orzekając w sprawie ze skargi kasacyjnej Krajowej Rady Notarialnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w sprawie ze skargi K. B. na uchwałę Krajowej Rady Notarialnej z dnia [...] sierpnia 2012 r. w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej, którym uchylono zaskarżoną uchwałę oraz poprzedzającą ją uchwałę z dnia 4 lipca 2012 r., uchylił wyrok Sądu I instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi.
Z rozstrzygnięciem Naczelnego Sądu Administracyjnego i zawartą w jego uzasadnieniu argumentacją, nie zgadzam się z następujących powodów.
II. W punkcie wyjścia przypomnienia wymaga, że z art. 72 ustawy Prawo o notariacie, w brzmieniu obowiązującym w dacie podejmowania przez Krajową Radę Notarialną uchwały odmawiającej wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej, którą Sąd I instancji uznał za niezgodną z prawem wynikało, po pierwsze, że aplikacja notarialna rozpoczyna się 1 stycznia każdego roku, trwa 2 lata i 6 miesięcy, i polega na zaznajomieniu się aplikanta z całokształtem pracy notariusza, a w ramach szkolenia aplikant jest obowiązany do zaznajomienia się z czynnościami sądów w sprawach cywilnych, gospodarczych i wieczystoksięgowych (§ 1), po drugie zaś, że aplikantowi który odbył aplikację notarialną, o której powyżej mowa, rada właściwej izby notarialnej wydaje zaświadczenie o odbyciu aplikacji notarialnej (§ 2). Jednocześnie, co jest nie mniej istotne, z art. 74 § 2 przywołanej ustawy wynikało, że do egzaminu notarialnego mogła przystąpić osoba, która ukończyła aplikację notarialną i otrzymała zaświadczenie o jej odbyciu, oraz osoba, o której mowa w art. 12 § 2 tej ustawy.
Za oczywiste uznać należy, że przepisy te pozostają ze sobą w bezpośrednim związku, który wyraża się w tym, że legitymowanie się zaświadczeniem o odbyciu aplikacji notarialnej stanowiło formalną podstawę (przesłankę) przystąpienia do egzaminu notarialnego.
Moim zdaniem, przywołane przepisy ustawy Prawo o notariacie, ani w sposób samoistny, ani też w powiązaniu z przywołanymi w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego innymi przepisami tej ustawy, czy też w powiązaniu z przepisami rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej (w brzmieniu obowiązującym w dacie podjęcia kontrolowanej przez Sąd I instancji uchwały KRN) oraz/lub w powiązaniu z postanowieniami uchwały nr VII/48/2009 Krajowej Rady Notarialnej z dnia 18 września 2009 r. w sprawie programu aplikacji notarialnej, nie tworzyły żadnej normatywnej podstawy do budowania założenia, które najogólniej rzecz ujmując wyrażało się w przyjęciu przez Naczelny Sąd Administracyjny, że pojęcie "odbycia aplikacji notarialnej" musi uwzględniać w swej treści rezultat weryfikacji wiedzy aplikanta, przeprowadzanej w czasie jej trwania w formie kolokwiów i sprawdzianów. Stanowiło to w konsekwencji podstawę do sformułowania tezy, że tylko pozytywny rezultat tej weryfikacji uzasadnia wydanie zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej.
Założenie to, nie może być jednak moim zdaniem uznane za zasadne. Skoro, na gruncie przywołanych przepisów ustawy Prawo o notariacie ustawodawca operuje pojęciem "zaświadczenie o odbyciu aplikacji notarialnej", to po pierwsze, przez wymienione "zaświadczenie" wprost rozumieć należało zaświadczenie, o którym mowa w k.p.a., ze wszystkimi konsekwencjami tego stanu rzeczy, po drugie zaś, zakres urzędowo potwierdzanego nim faktu i stanu prawnego oceniać należało wprost z perspektywy wyznaczonej normatywną treścią art. 72 § 1 i § 2 tej ustawy.
Należało więc przyjąć, że w sytuacji, gdy w rozpoznawanej sprawie przez "odbycie" rozumieć również należy "ukończenie" określonego perspektywą 2 lat i 6 miesięcy procesu edukacji, rozpoczynającego się 1 stycznia każdego roku, którego ramy i podstawy programowe określone zostały przez wymóg zaznajomienia się aplikanta z całokształtem pracy notariusza, a także obowiązek aplikanta zaznajomienia się z czynnościami sądów w sprawach cywilnych, gospodarczych i wieczystoksięgowych, a ponadto, gdy wydane na podstawie upoważnienia zawartego w art. 75 ustawy Prawo o notariacie, rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej oraz podjęta na podstawie art. 40 § 1 pkt 9 przywołanej ustawy, uchwała nr VII/48/2009 Krajowej Rady Notarialnej z dnia 18 września 2009 r. w sprawie programu aplikacji notarialnej regulują (komplementarnie), tylko i wyłącznie, tryb i sposób odbywania aplikacji notarialnej, nie zaś sposób jej ukończenia, w sensie uzyskania pozytywnej oceny z jej przebiegu dokumentowanej swoistym "świadectwem" jej ukończenia i swoistą "promocją" wyrażającą się w umożliwieniu, poprzez wydanie zaświadczenia o odbyciu aplikacji, przystąpienia do notarialnego egzaminu państwowego, to zakres zaświadczenia, o którym mowa w art. 72 w związku z art. 74 § 2 przywołanej ustawy, powinien ograniczać się wyłącznie do potwierdzenia przez właściwą izbę notarialną, na podstawie prowadzonej ewidencji, w tym również opinii, o których mowa w § 9 ust. 2 i § 10 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, że osoba ubiegająca się o wydanie zaświadczenia, wobec tego, że w okresie określonym ustawą była wpisana na listę aplikantów notarialnych i realizowała obowiązki określone § 2 wymienionego rozporządzenia, odbyła aplikację notarialną zaznajamiając się z całokształtem pracy notariusza, a także z czynnościami sądów w sprawach cywilnych, gospodarczych i wieczystoksięgowych.
Przedstawione podejście pozostaje, moim zdaniem, w korespondencji z powszechnie przyjmowanym w doktrynie prawa i w judykaturze poglądem, że zaświadczenie jest aktem wiedzy, a nie woli organu i nie ma charakteru prawotwórczego, ani charakteru interpretacyjnego (np. wykładni przepisów prawa), a ponadto, że nie rozstrzyga ono żadnej sprawy, nie tworzy nowej sytuacji prawnej, ani nie kształtuje bezpośrednio stosunku prawnego. Potwierdza ono jedynie istnienie określonego stanu (faktycznego lub prawnego) w oparciu o posiadane już dane, a postępowanie wyjaśniające, o jakim mowa w art. 218 § 2 k.p.a., spełnia jedynie rolę pomocniczą przy ustalaniu treści zaświadczenia. Podejście to, w sytuacji, gdy na gruncie przywołanych powyżej przepisów ustawy Prawo o notariacie wprost mowa jest o "wydaniu zaświadczenia", nie tworzy również pola dla powstania (ewentualnych) wątpliwości odnośnie do jego rzeczywistego charakteru prawnego.
Tworzy je natomiast, moim zdaniem, ten kierunek wykładni i stosowania przepisu art. 72 w związku z art. 74 § 2 ustawy Prawo o notariacie, który zaprezentowany został w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, do którego złożyłem zdanie odrębne.
Moim zdaniem, prowadzi ono bowiem do zatarcia różnicy między stanowiącym oświadczenie wiedzy organu zaświadczeniem, a decyzją, których rola w procesie konkretyzacji normy prawnej jest zdecydowanie odmienna. Decyzja administracyjna wskazuje bowiem na uprawnienie lub obowiązek na podstawie przepisu aktu normatywnego, natomiast zaświadczenie potwierdza istnienie uprawnień i obowiązków określonych uprzednio indywidualnym aktem prawnym, a także opartych tylko na akcie generalnym, wówczas, gdy sytuacja jest jasna i nie wymaga przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i rozstrzygania deklaratoryjnym aktem prawnym, tj. aktem woli (zob. szerzej Z.R. Kmiecik, Charakter prawny zaświadczenia a możliwość ustalania i weryfikacji jego treści, PiP 2004, z. 10, s. 60–61; K. Chorąży, Z.R. Kmiecik, Wydawanie zaświadczeń - kwestie nie rozstrzygnięte w literaturze, ST 2000, nr 6, s. 70 i n.; W. Chróścielewski, J.P. Tarno, Postępowanie administracyjne, Zagadnienia prawne, Difin 2011, s. 261).
Odnosząc powyższe do okoliczności stanu prawnego i faktycznego rozpoznawanej sprawy, należy stwierdzić, że jeżeli fakt spełnienia przesłanek, z którymi przepis prawa wiąże określone skutki prawne jest oczywisty i bezsporny, to nie może być mowy o rozstrzyganiu czegokolwiek – a to, wobec braku znaczenia rezultatu weryfikacji wiedzy aplikanta przeprowadzanej w czasie jej trwania dla potwierdzenia faktu odbycia aplikacji notarialnej – co oznacza, że stwierdzenie istnienia stanu związanego ze spełnieniem takich przesłanek wymagało stosownego aktu wiedzy podjętego w formie zaświadczenia, nie zaś, de facto, w formie wiążącego aktu woli, którego istota wyrażała się w formułowaniu oceny o przydatności/braku przydatności do zawodu notariusza. Podjęcie tego rodzaju aktu, mogłaby bowiem uzasadniać tylko sytuacja, gdy okoliczności (przesłanki), z którymi przepis prawa wiąże powstanie określonych skutków prawnych, są niejasne, gdy ich występowanie w konkretnym przypadku budzi wątpliwości, a zwłaszcza wtedy, gdy istnieje co do tego spór.
W rozpoznawanej sprawie okoliczności tego rodzaju nie występowały. Wobec tego, że rezultat weryfikacji wiedzy aplikanta, przeprowadzanej w czasie jej trwania w formie kolokwiów i sprawdzianów, nie mieści się w wyznaczonej treścią przepisu art. 72 w związku z art. 74 § ustawy Prawo o notariacie, przestrzeni faktów i stanu prawnego podlegających potwierdzeniu w formie zaświadczenia, o którym mowa w tym przepisie, uznać należało, z punktu widzenia podstaw (przesłanek) wydawania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej, jest to okoliczność bez znaczenia.
III. Stanowczo, i ponownie już podkreślając, że charakter oraz istota unormowań prawnych zawartych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. oraz w uchwale nr VII/48/2009 Krajowej Rady Notarialnej z dnia 18 września 2009 r., do których odwołano się w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażają się w uregulowaniu wyłącznie trybu i sposobu odbywania aplikacji notarialnej, nie zaś jej zakończenia, za nie bez znaczenia, z punktu widzenia polemiki ze stanowiskiem wyrażonym w tym wyroku, uznać należy argument z wykładni autentycznej i pozostający z nim w bezpośrednim związku argument odwołujący się do racjonalności procesu tworzenia prawa, którego elementem jest przewidywanie społecznych skutków jego tworzenia i obowiązywania. Także i on potwierdza, moim zdaniem, brak jakiegokolwiek prawnie relewantnego znaczenia wyników kolokwiów i sprawdzianów przeprowadzanych w czasie trwania aplikacji, dla wydania zaświadczenia o jej odbyciu.
Chodzi mianowicie o regulację zawartą w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji notarialnej, zwłaszcza zaś o przepis § 13 tego rozporządzenia, który w brzmieniu obowiązującym w dacie podejmowania kontrolowanych przez Sąd I instancji uchwał stanowił, że rada izby notarialnej może dla sprawdzenia stopnia opanowania przez aplikantów notarialnych dziedzin prawa, z których prowadzone jest szkolenie, przeprowadzać kolokwia i sprawdziany. Regulacji zawartej w przywołanym rozporządzeniu, zwłaszcza gdy uwzględnić treść przepisu ustawy upoważniającego do jego wydania - "Minister Sprawiedliwości, po uzgodnieniu z Krajową Radą Notarialną, określi, w drodze rozporządzenia, organizację notarialną" - w żadnym razie, co powyżej już kilkukrotnie podkreślono, nie można nadawać charakteru regulacji określającej sposób zakończenia aplikacji notarialnej, lecz określającej, tylko i wyłącznie, tryb i sposób odbywania tej aplikacji. Powyższe nie może więc pozostawać bez wpływu na ocenę charakteru i istotę postanowień zawartych w § 13 tego rozporządzenia.
Z przepisu tego wprost wynika, że bezpośrednim celem jego ustanowienia było sprawdzanie stopnia opanowania przez aplikantów notarialnych określonych dziedzin prawa, w formie kolokwiów i sprawdzianów przeprowadzanych w czasie trwania aplikacji, co pozostaje w bezpośrednim związku, z określonymi ustawą Prawo o notariacie ramami i podstawami programu kształcenia aplikantów notarialnych, tj. z wymogiem (zapewnienia) zaznajomienia się aplikanta z całokształtem pracy notariusza, a także zaznajomienia się z czynnościami sądów w sprawach cywilnych, gospodarczych i wieczystoksięgowych.
W tym też kontekście znamienne jest, że ani przepisy ustawy Prawo o notariacie, w tym art. 72 § 1 tej ustawy operujący zwrotem "zaznajomienia się", ani też przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, w tym jego § 13, na gruncie którego mowa jest o "sprawdzeniu stopnia opanowania wiedzy", co w relacji do unormowania zawartego w ustawie odnieść należałoby do sprawdzenia stopnia "zaznajomienia się" z całokształtem wiedzy o wykonywaniu zawodu notariusza, nie ustanawiają żadnego przepisu, który określałby konieczny poziom stopnia zaznajomienia się i opanowania wiedzy z określonego tymi przepisami zakresu. W analizowanym obrębie i zakresie, wymienione akty prawne nie ustanawiają również żadnego przepisu, który stanowiłby podstawę dekodowania z niego jakiejkolwiek normy konsekwencyjnej, która miałaby zastosowanie do sytuacji braku dostatecznego poziomu opanowania wiedzy z wymienionego powyżej zakresu. Wiązać to należy, co wydaje się być oczywiste, z brakiem określenia na ich gruncie kryteriów, w oparciu o które poziom ten miałby być ustalany i oceniany.
Prowadzi to do wniosku, że intencją prawodawcy ustanawiającego przepis § 13 wymienionego rozporządzenia nie było to, aby zawarta w nim regulacja stanowiła instrument służący właściwym radom izb notarialnych do formułowania - w perspektywie uwzględniającej koniec okresu szkolenia aplikantów notarialnych - ocen odnośnie do ich przydatności/braku przydatności do zawodu, co miałoby się wyrażać w wydaniu albo w odmowie wydania zaświadczenia o odbyciu aplikacji notarialnej, a to w zależności, od rezultatu przeprowadzonej w czasie trwania aplikacji weryfikacji stopnia opanowania wiedzy.
Ten tok rozumowania, potwierdza moim zdaniem, reakcja prawodawcy na praktykę właściwych rad izb notarialnych, które przez pryzmat treści § 13 rozporządzenia z dnia 22 grudnia 2005 r. oraz postanowień uchwały VII/48/2009 Krajowej Rady Notarialnej z dnia 18 września 2009 r., za przesłankę wydania zaświadczenia o ukończeniu aplikacji uznawały pozytywny rezultat weryfikacji wiedzy aplikantów przeprowadzanej w jej trakcie w formie kolokwiów i sprawdzianów, jego zaś brak, za przesłankę odmowy wydania tego zaświadczenia. Mianowicie rozporządzeniem z dnia 19 grudnia 2012 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie organizacji aplikacji notarialnej, Minister sprawiedliwości z dniem 29 grudnia 2012 r. uchylił jego § 13.
Powyższe ocenić należy nie inaczej, jak tylko w ten sposób, że intencją prawodawcy nie było – wbrew przywołanemu powyżej założeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego – uzależnienie odbycia szkolenia na aplikacji notarialnej i wydania zaświadczenia o jej ukończeniu, od pozytywnego rezultatu weryfikacji wiedzy aplikanta, przeprowadzanej w czasie jej trwania w formie kolokwiów i sprawdzianów. Wskazaną interwencję prawodawcy, którą derogowany został § 13 rozporządzenia z dnia 22 grudnia 2005 r. uznać należy za sprzeciw wobec, niezgodnej z jego wolą, opisanej praktyki rad izb notarialnych, a tym samym za akt o walorze bliskim wykładni autentycznej. Wymienione działanie prawodawcy ocenić należałoby również przez pryzmat tego elementu procesu racjonalnego tworzenia prawa, którym jest przewidywanie społecznych skutków jego tworzenia i obowiązywania, tj. innymi słowy przez pryzmat instrumentu oceny skutków regulacji.
W świetle przedstawionych argumentów za oczywiste uznać należy, moim zdaniem to, że wskazana praktyka rad izb notarialnych - która jak powszechnie wiadomo nie była również jednolita, co nie pozostawało bez wpływu na ocenę realizacji standardu równego traktowania – uznana została przez prawodawcę za tzw. skutek uboczny regulacji zawartej w § 13 rozporządzenia z dnia 22 grudnia 2005 r., tj. innymi słowy za skutek nie przewidziany, nie zamierzony i nie akceptowany przez samego prawodawcę. Jego eliminacja, nastąpiła więc poprzez derogowanie wymienionego przepisu rozporządzenia.
Przedstawione argumenty, znajdują swoje potwierdzenie w treści uzasadnienia do projektu rozporządzenia z 2012 r. Potrzeba uchylenia § 13 uzasadniona została wykorzystywaniem tego przepisu do blokowania dostępu do zawodu, poprzez to, że niezależnie od wprowadzonej nim możliwości przeprowadzania kolokwiów i sprawdzianów, organy samorządu notarialnego, uzależniały fakt odbycia aplikacji i uzyskania stosownego zaświadczenia od uprzedniego zaliczenia kolokwiów przeprowadzanych w toku aplikacji.
Powyższe, stanowiło, moim zdaniem, istotną i ważką dyrektywę interpretacyjną, która nie została jednak uwzględniona przez Naczelny Sąd Administracyjny przy wydawaniu wyroku, do którego złożyłem zdanie odrębne.
Przedstawione powyżej argumenty wspiera, moim zdaniem, również stanowisko zawarte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2013 r., sygn. akt III ZS 5/13, w sprawie ze skargi Ministra Sprawiedliwości na uchwałę Krajowej Rady Notarialnej Nr VIII/196/2012 z dnia 28 grudnia 2012 r.
Podkreślając na wstępie, że uchwałą kontrolowaną przez Sąd Najwyższy nie była uchwała nr VII/48/2009 Krajowej Rady Notarialnej z dnia 18 września 2009 r. - co nie jest moim zdaniem bez znaczenia z punktu widzenia oceny skuteczności odwołania się przez Naczelny Sąd Administracyjny do argumentu z przywołanego judykatu – podnoszę, że jednak inaczej, niż Naczelny Sąd Administracyjny, rozumiem istotę wypowiedzi zawartej w uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego. Uwzględniając § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. i określone nim obowiązki aplikanta notarialnego, Sąd Najwyższy podkreślił mianowicie, że "Upoważnienie organu samorządu zawodowego do określenia przedmiotu zajęć prowadzonych w ramach aplikacji nie oznacza wprawdzie upoważnienia do wprowadzenia zasad weryfikacji wiedzy uzyskanej w toku zajęć, jednak przeprowadzenie kolokwiów i sprawdzianów może być cenną wskazówką dla aplikantów notarialnych w aspekcie opanowania wiedzy objętej aplikacją."[ podkreśl. - W.K.].
Podnosząc ponadto, że kontrolowana uchwała nie zawiera przepisu umożliwiającego niewydanie zaświadczenia o odbyciu aplikacji po negatywnym wyniku sprawdzianu lub kolokwium, Sąd Najwyższy wyraźnie i stanowczo podkreślił również, że dostrzega nieprawidłową praktykę rad izb notarialnych w tej kwestii, która nie wynika jednak z samej uchwały.
Co przy tym najistotniejsze, Sąd Najwyższy wyraźnie i jednoznacznie wskazał, że kwestie te należą do domeny organizacji aplikacji notarialnej [podkreśl. - W.K.] i zgodnie z art. 75 Prawa o notariacie reguluje je rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości.
IV. W nawiązaniu do tej ostatniej uwagi, za nie bez znaczenia z punku widzenia polemiki z poglądem prawnym prezentowanym przez Naczelny Sąd Administracyjny, uznać należy argument z art. 17 ust. 1 konstytucji. Moim zdaniem bowiem, konsekwencje wyrażonej w nim zasady, w odniesieniu do samorządu zawodowego notariuszy przedstawiają się inaczej, niż przyjął to Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku, do którego złożyłem zdaniem odrębne.
Z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika, że samorządom zawodowym, o których mowa w przywołanym przepisie ustrojodawca powierzył realizowanie dwojakiego rodzaju, równorzędnych, funkcji. Pierwszą z nich, jest reprezentowanie osób wykonujących określony zawód, drugą zaś, sprawowanie przez nie pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony (wyrok TK z dnia 22 maja 2001 r., K 37/00, OTK-ZU 2001, nr 4, poz. 86; wyrok TK z dnia 1 grudnia 2009 r., K 4/08, OTK ZU-A 2009, nr 11, poz. 162). Odnośnie do wiążącego się z drugą spośród tych funkcji, zagadnienia modelu przygotowania i wykonywania zawodu prawnika, Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie podkreślał, że konstytucja nie przesądza jednoznacznie trybu kształcenia teoretycznego oraz przygotowania praktycznego do wykonywania reglamentowanych zawodów prawniczych, co oznacza możliwość i dopuszczalność przyjmowania przez ustawodawcę różnych rozwiązań modelowych (por. wyrok TK z dnia 26 marca 2008 r., K 4/07, OTK ZU-A 2008 nr 2, poz. 28; wyroku TK z dnia 19 kwietnia 2006 r., K 6/06, OTK ZU-A 2006, nr 4, poz. 45; wyrok TK z dnia 8 listopada 2006 r., K 30/06, OTK ZU-A 2006, nr 10, poz. 149).
W praktycznym wymiarze odnoszącym się do ram sprawowania przez samorządy zawodowe pieczy nad należytym wykonywaniem zawodów zaufania publicznego, może wyrażać się to w zróżnicowaniu, zarówno zasad jej sprawowania, jak i w zróżnicowaniu kompetencji do przyznawania i pozbawiania prawa wykonywania zawodu. W odniesieniu do zawodów prawniczych obrazują to rozwiązania zawarte w ustawie Prawo o adwokaturze, w ustawie o radcach prawnych oraz w ustawie Prawo o notariacie. O ile, z ustawy Prawo o adwokaturze oraz ustawy o radcach prawnych wynika, że podstawowe funkcje w tym zakresie zostały powierzane właściwym samorządom zawodowym, przy pozostawieniu Ministrowi Sprawiedliwości określonych środków nadzoru, to na gruncie ustawy Prawo o notariacie, w analizowanym zakresie, funkcje te powierzone zostały właściwemu ministrowi, a rola samorządu sprowadzona została jedynie do współuczestniczenia w powołaniu i odwołaniu członka korporacji – wpis na listę adwokatów/radców prawnych następuje na wniosek zainteresowanego na podstawie uchwały okręgowej rady adwokackiej/okręgowej izby radców prawnych; notariusza zaś powołuje i wyznacza jego siedzibę Minister Sprawiedliwości, na wniosek osoby zainteresowanej, po zasięgnięciu opinii rady właściwej izby notarialnej.
Jakkolwiek więc, Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku odwołał się do argumentu z art. 17 ust. 1 konstytucji oraz do argumentu z funkcji sprawowania przez samorząd zawodowy pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu, to jednak nie uwzględnił tej istotnej w rozpoznawanej sprawie okoliczności, że - w porównaniu z korporacjami zawodowymi adwokatów oraz radców prawnych - w odniesieniu do samorządu zawodowego notariuszy, ustawodawca inaczej określił jego kompetencje do przyznawania i pozbawiania prawa wykonywania zawodu notariusza.
Analiza rozwiązań przyjętych przez ustawodawcę na gruncie ustawy Prawo o notariacie, zwłaszcza, gdy w tym kontekście podkreślić znaczenie regulacji zawartej, w szczególności, w przepisach art. 10, art. 15, art. 16, art. 42 – 48, art. 76, w tym w art. 75 tej ustawy, przekonuje moim zdaniem, o wiodącym charakterze kompetencji Ministra Sprawiedliwości w sferze przyznawania i pozbawiania prawa wykonywania zawodu, w relacji do odpowiednich kompetencji samorządu zawodowego notariuszy.
Znajduje to także swoje potwierdzenie w stanowisku Trybunału Konstytucyjnego, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt K 12/10, wyjaśnił, że z wykładni językowej art. 75 ustawy Prawo o notariacie wynika, iż kompetencje do określenia zasad organizacji aplikacji notarialnej i sposobu jej zorganizowania, w drodze rozporządzenia, ustawodawca w całości powierzył Ministrowi Sprawiedliwości, przy współudziale, w trybie uzgodnień, Krajowej Rady Notarialnej, natomiast art. 73 tej ustawy nakłada na rady izb notarialnych obowiązek zakładania i urządzania aplikacji oraz planowania i koordynowania poszczególnych działań niezbędnych w toku szkolenia alikantów, według reguł określonych w rozporządzeniu. Podkreślając brak konkurencyjnego charakteru wymienionych kompetencji Ministra Sprawiedliwości oraz obowiązków samorządu notarialnego, Trybunał Konstytucyjny podkreślił przy tym w stanowczy sposób, że jakkolwiek przyjęte rozwiązania nie wyłączają możliwości podejmowania przez organy samorządu notarialnego stosownych uchwał w tym zakresie, to jednak uchwały te nie mogą modyfikować, czy wyłączać regulacji ustawy Prawo o notariacie oraz wydanego na jej podstawie rozporządzenia, w sposób zmierzający do ich zastąpienia, czy nadania im odmiennej treści.
Na ten konieczny element zgodności aktu wewnętrznego prawotwórczego samorządu zawodowego z regulacją prawa powszechnie obowiązującego, zwrócił również uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu przywoływanego wyroku z dnia 8 maja 2013 r.
Z perspektywy przywołanych unormowań prawnych, określonej nimi pozycji Ministra Sprawiedliwości, która w zakresie odnoszącym się do szeroko rozumianych kompetencji do przyznawania i pozbawiania prawa wykonywania zawodu notariusza, a w tym do określenia zasad organizacji aplikacji notarialnej i sposobu jej zorganizowania, ma charakter wiodący w relacji do kompetencji samorządu zawodowego, nie ma, moim zdaniem, podstaw, aby za uzasadnione uznać stanowisko, które odbycie aplikacji notarialnej i wydanie przez właściwą radę izby notarialnej zaświadczenia o ukończeniu tej aplikacji, uzależnia od pozytywnego rezultatu weryfikacji wiedzy aplikanta, przeprowadzanej w czasie jej trwania w formie kolokwiów i sprawdzianów. Opiera się ono, na przywołanym powyżej założeniu odnośnie do rozumienia pojęcia "odbycia aplikacji notarialnej", które nie znajduje jednak, moim zdaniem, umocowania w przepisach prawa powszechnie obowiązującego.
W moim przekonaniu, stanowisku prezentowanemu przez Naczelny Sąd Administracyjny we wskazanej kwestii spornej, skutecznie przeciwstawiają się wszystkie dotychczas podniesione argumenty.
V. Ich zasadności nie podważa, moim zdaniem, podnoszony przez Naczelny Sąd Administracyjny argument z treści art. 40 § pkt 9 ustawy Prawo o notariacie, z którego wynika, że do zakresu działania Krajowej Rady Notarialnej należy między innymi, ustalanie programu aplikacji notarialnej oraz nadzór nad szkoleniem aplikantów.
Nie podważając faktu, że przywołany przepis stanowił podstawę podjęcia przez Krajową Radę Notarialną uchwały nr VII/48/2009 z dnia 18 września 2009 r. w sprawie programu aplikacji notarialnej, jak również i tego, że w jego rozumieniu, za podmiot nadzorowany (obok rad izby notarialnych organizujących szkolenia aplikantów notarialnych – art. 35 pkt 3) uznać należy również szkolących się aplikantów, nie mogę zgodzić się ze stanowiskiem, że już sam ten przepis stwarza - jak wywiódł Naczelny Sąd Administracyjny - "podstawę do kontrolowania (sprawdzania) przez korporację zawodową wywiązywania się aplikantów z obowiązku zdobywania wiedzy prawniczej i umiejętności niezbędnych do wykonywania zawodu notariusza", co w konsekwencji skutkowało przyjęciem przywołanego powyżej stanowiska, które fakt odbycia aplikacji notarialnej i uzyskania stosownego zaświadczenia uzależnia od uprzedniego zaliczenia kolokwiów i sprawdzianów przeprowadzanych w toku aplikacji.
Wiążąc pojęcie "nadzoru" z sytuacją, w której dany organ wyposażony jest w środki oddziaływania na postępowanie podmiotów i jednostek nadzorowanych (nie mogąc jednak wyręczać ich w ich działalności), co wyraża się w tym, że przyznane mu uprawnienia nadzorcze obejmują prawo kontroli oraz możliwość wiążącego wpływania na podmioty i jednostki nadzorowane, podkreślić należy z całą mocą, że organ ten może stosować tylko i wyłącznie takie środki, w jakie wyraźnie wyposażył go ustawodawca, i tylko i wyłącznie w celach wyraźnie przez ustawodawcę określonych. Naczelny Sąd Administracyjny, prezentując przywołane powyżej stanowisko, nie wskazał na żaden konkretny przepis prawa powszechnie obowiązującego, z którego miałoby wynikać, że Krajowa Rada Notarialna, czy też właściwe rady izb notarialnych, wyraźnie wyposażone zostały w wymieniony środek nadzoru personalnego. W sytuacji, gdy z przedstawionych powyżej względów, za przepis tego rodzaju, nie może być uznany, moim zdaniem, ani art. 17 konstytucji, ani też żaden z przywoływanych powyżej przepisów ustawy Prawo o notariacie, to wobec wskazanego deficytu źródła tego uprawnienia nadzorczego, nie mogłem podzielić poglądu Naczelnego Sądu Administracyjnego.
VI. Z przedstawionych powodów uznałem za konieczne złożenie zdania odrębnego do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego. Uważam bowiem, że skarga kasacyjna Krajowej Rady Notarialnej nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach i powinna podlegać oddaleniu.