Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 3 czerwca 2009 r., sygn. akt II GSK 991/08

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 31 marca 2008 r., sygn. akt VI SA/Wa 160/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę J. W. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] września 2006 r., Nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 22 listopada 2007 r., sygn. akt II GSK 240/07 uchylił zaskarżony przez Ministra Sprawiedliwości i J. W. skargami kasacyjnymi wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 12 marca 2007 r., sygn. akt VI SA/Wa 2218/06 stwierdzający nieważność decyzji Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] września 2006 r., Nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką, i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania WSA w W. W uzasadnieniu swojego stanowiska Naczelny Sąd Administracyjny podzielił pogląd zawarty w skargach kasacyjnych strony i organu, że ustalenie wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką ma charakter decyzji administracyjnej, którą to formę prawną działania komisji egzaminacyjnej odrzucił WSA. Stwierdził, że art. 75j ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (tekst jednolity Dz. U. z 2002 r., Nr 123, poz. 1058 ze zm.), dalej: Prawo o adwokaturze, określa kompetencję Ministra Sprawiedliwości do rozpatrzenia odwołania uczestnika postępowania konkursowego w zakresie osiągniętego przez niego wyniku egzaminu w formie decyzji administracyjnej.

Przedmiotem ponownego rozpoznania sprawy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. była skarga J. Z. - D. (obecnie W.) na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] września 2006 r., Nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką.

Z akt sprawy wynika, że w dniu [...] lipca 2006 r. J. Z. - D. przystąpiła do egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką przed komisją egzaminacyjną działającą na obszarze Okręgowej Rady Adwokackiej w G. Po przeprowadzeniu konkursu, komisja ta uchwałą nr [...] z dnia [...] lipca 2006 r., działając na podstawie art. 75j ust. 1 Prawa o adwokaturze, stwierdziła, że skarżąca uzyskała z testu kwalifikacyjnego 188 punktów, co oznacza negatywny wynik egzaminu konkursowego.

W odwołaniu od powyższej uchwały skarżąca podniosła m. in., że nie uzyskała pozytywnego wyniku z egzaminu z uwagi na zbyt szeroki zakres materiału, wykraczający poza zakres tematyczny przewidziany w treści art. 75a pkt 3 Prawa o adwokaturze. Jednocześnie zarzuciła pytaniom testowym nr 102, 116 i 54, iż zostały sformułowane w sposób nieprecyzyjny, uniemożliwiający udzielenie jednej prawidłowej odpowiedzi. Podniosła też zarzut zmiany treści pytania nr 138 i tym samym naruszenia § 4 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie pytań na egzamin konkursowy.

W wyniku rozpoznania odwołania J. Z. - D. od powyższej uchwały komisji egzaminacyjnej Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] września 2006 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej: k.p.a., w zw. z art. 75j ust. 2 Prawa o adwokaturze, uchylił zaskarżoną uchwałę w zakresie uzyskanej liczby punktów i ustalił, że wymieniona uzyskała podczas egzaminu konkursowego przeprowadzonego w dniu [...] lipca 2006 r. łącznie 189 punktów (zamiast 188). Minister utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę w pozostałej części stwierdzającej, że powyższa liczba punktów uzyskanych z testu oznacza negatywny wynik egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką, jednocześnie wskazując, że pod względem proceduralnym konkurs został przeprowadzony prawidłowo. Uzasadniając częściowe uchylenie zaskarżonej uchwały organ II instancji wskazał, że analiza przedstawionej przez skarżącą argumentacji związanej ze sposobem sformułowania pytań testowych uzasadniała doliczenie wnoszącej odwołanie jednego punktu z uwagi na wystąpienie błędu drukarskiego w pytaniu nr 102. Wobec powyższego, prawidłowa okazała się również odpowiedź udzielona przez skarżącą. Nie uwzględnił jednak uwag skarżącej w pozostałym zakresie, ustalając tym samym uzyskanie przez stronę łącznie 189 punktów, co oznaczało uzyskanie negatywnego wyniku z tego egzaminu.

Jeśli chodzi o zakwestionowane przez skarżącą pytanie nr 116 Minister uznał, ze skarżąca udzieliła błędnej odpowiedzi wynikającej z braku rozróżnienia instytucji wygaśnięcia prokury od jej odwołania.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 75a Prawa o adwokaturze organ stwierdził, że termin "postępowanie karne", o którym mowa w ustawie obejmuje również procedurę w sprawach o wykroczenia, bowiem w przeciwnym razie ustawodawca użyłby precyzyjnego terminu "Kodeks postępowania karnego". Wskazał ponadto, iż w piśmiennictwie od lat prezentowane są poglądy, że w pojęciu postępowania karnego, czy procesu karnego mieszczą się przepisy regulujące postępowanie w sprawach o wykroczenia (zob. prof. Wiesław Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne - Oficyna Wydawnicza Branta 1999, s. 42).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalając skargę J. W. na wskazaną decyzję podkreślił, że zakresem kognicji w niniejszej sprawie nie była objęta ponowna ocena wyników egzaminu skarżącej, lecz jedynie ocena prawidłowości podjętej w tej sprawie decyzji Ministra Sprawiedliwości.

W skardze zakwestionowana została decyzja Ministra Sprawiedliwości w zakresie 4 pytań: nr 102, 138, 116 i 221.

Odnosząc się do uchybień odnośnie pytań nr 102 i 138 WSA w W. stwierdził, że nie mają one wpływu na wynik rozstrzygnięcia, bowiem odpowiedzi na te pytania zostały zaliczone skarżącej jako prawidłowe i uzyskała za każde po 1 punkcie, zatem nie istnieje możliwość dochodzenia kolejnych punktów za te same pytania.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, pytania egzaminacyjne powinny być zredagowane dostatecznie precyzyjnie, aby uniknąć wątpliwości ze strony osoby egzaminowanej co do ich zakresu przedmiotowego. Jednocześnie pytania testowe na aplikację adwokacką winny być rzeczywiście trudnym i wymagającym solidnej wiedzy testem umiejętności kandydata na przyszłego aplikanta adwokackiego, ale zarazem testem wyłącznie na wiedzę zdobytą na studiach, wynikającą z określonych dziedzin prawa i instytucji prawnych ukształtowanych przez prawo pozytywne, a nie egzaminem z niejednoznacznych i kontrowersyjnych często poglądów wyrażonych przez doktrynę, czy też przez judykaturę.

Uwzględniając powyższe założenie, Sąd pierwszej instancji, odnosząc się do zarzutu dotyczącego pytania nr 116, wskazał, że skarżąca nie może co do zasady wywodzić, dla osiągnięcia korzystnych dla siebie skutków prawnych, iż prawidłowe są zarówno odpowiedzi do testu przygotowane przez zespół konkursowy, o którym mowa w art. 75b Prawa o adwokaturze, jak i odpowiedzi wskazane przez nią, gdyż takie podejście nie mieści się w ogólnym założeniu metodologicznym, na jakim zbudowany jest art. 75i ust. 1 zd. 1 omawianej ustawy. Sąd podkreślił, że pytania egzaminacyjne mają charakter testowy i polegają na wyborze tylko jednej, prawidłowej odpowiedzi, opierającej się o konkretną normę ustawy, z trzech odpowiedzi możliwych. Dlatego, co do zasady, należałoby odrzucić istnienie innej prawidłowej odpowiedzi na testowe pytanie egzaminacyjne, poza wskazaną przez zespół konkursowy, jeżeli powodowałoby to potrzebę wyjścia poza granice zakreślone pytaniem.

Taka sytuacja, w ocenie WSA w W., miała miejsce w zarzutach skargi odnośnie odpowiedzi na pytanie nr 116, gdyż argumentacja skarżącej wyszła poza granice zakreślone pytaniem wywiedzionym z Kodeksu cywilnego. Sąd podzielił argumentację organu odwoławczego, że celem pytania testowego było sprawdzenie podstawowej (kodeksowej) wiedzy kandydata na aplikanta co do zupełnie różnych rodzajów zdarzeń cywilnoprawnych chociaż zarówno odwołanie prokury jak i wykreślenie przedsiębiorcy z rejestru prowadzą ostatecznie do tego samego skutku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. nie dopatrzył się również niezgodności z prawem umieszczenia w teście pytań z zakresu Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Tym samym podzielił pogląd organu prezentowany w zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym posłużenie się pojęciem "postępowania cywilnego" we wcześniejszej fazie art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze nie oznacza, że nie odnosi się on i do innych dziedzin prawa wymienionych w dalszej części i zaaprobował odniesienie tego sposobu rozumowania do pojęć "postępowanie karne i wykroczeń". Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w świetle argumentów organu odwoławczego, na gruncie zakresu wiedzy, jaką powinien prezentować kandydat na aplikanta adwokackiego, określonej w art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze, zastosowana została de facto wykładnia celowościowa rozumienia pozycji postępowania o wykroczeniach.

Jednocześnie za nieprzekonującą uznał przytoczoną w skardze argumentację, opartą o aktualne poglądy przedstawicieli nauki na gruncie zmian ustawy Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia z dnia 24 sierpnia 2001 r. Sąd zauważył, że powołane wypowiedzi dotyczą zupełnie innego kontekstu niż na gruncie stanu faktycznego niniejszej sprawy. Przyjęcie bowiem zawężającej wykładni językowej w interpretacji art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze oznaczałaby oderwanie procedury wykroczeniowej od prawa materialnego wykroczeniowego, a to z kolei oznaczałoby wyłączenie tego zakresu wiedzy z umiejętności kandydatów na aplikantów adwokackich, co stałoby w sprzeczności z zakresem praktyki zawodowej zarówno aplikanta adwokackiego, jak i adwokata.

Zdaniem Sądu I instancji wykładnia omawianego przepisu wskazuje na to, iż jest on, choć niekonsekwentnie, lecz jednak sformułowany dość jasno poprzez wyliczenie dyscypliny, gałęzi prawa, z których wiedza kandydatów na aplikantów adwokackich będzie podlegała sprawdzeniu. Ustawodawca nie wyodrębnił jako odrębnej dyscypliny prawa - postępowania w sprawach o wykroczenia, kierując się prawdopodobnie brakiem dostatecznego teoretycznego i praktycznego uzasadnienia do traktowania tej części prawa wykroczeń, jako oddzielnej gałęzi prawa od prawa wykroczeń w znaczeniu materialnym, jak też brakiem na ogół rozróżnienia tych dwóch aspektów prawa wykroczeniowego.

J. W. zaskarżyła powyższy wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. oraz o zasądzenie kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy przez:

1. 1) błędną wykładnię i zastosowanie art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze poprzez uznanie, że "skarżąca nie może co do zasady wywodzić, dla osiągnięcia korzystnych dla siebie skutków prawnych, że prawidłowe są zarówno odpowiedzi do testu przygotowane przez zespół konkursowy, o którym mowa w art. 75b tej ustawy, jak i odpowiedzi wskazane przez nią, gdyż takie podejście nie mieści się w ogólnym założeniu metodologicznym na jakim zbudowany jest przepis art. 75i ust. 1 zd. 1 Prawa o adwokaturze", gdy zgodnie z dalszą częścią tego ustępu "Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje jeden punkt.", a więc przyznanie punktu powinno nastąpić za odpowiedź pozytywną w szerokim rozumieniu tego określenia,
2. 2) błędne zastosowanie art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze, poprzez uznanie, że rozwiązanie prawidłowe w pytaniu nr 116 mogło być tylko w jednej propozycji odpowiedzi, a nie tak, jak faktycznie było, gdzie jedna odpowiedź prawidłowa wynikała wprost z przepisów prawa, a druga także prawidłowa wynikała z poglądów doktryny,
3. 3) błędną wykładnię i błędne zastosowanie art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze przez stwierdzenie, że "odpowiedź (prawidłowa) opiera się o konkretną normę ustawową.", gdy zgodnie z art. 75a ust. 3 omawianej ustawy egzamin konkursowy "polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata (...) z zakresu prawa (...)", zatem sprawdzenie wiedzy dotyczy całości systemu prawa, a nie tylko norm ustawowych, jak błędnie stwierdza Sąd,
4. 4) błędną wykładnię i błędne zastosowanie art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze poprzez przyjęcie, że w drodze rozszerzającej wykładni celowościowej można zwiększyć zakres egzaminu o dziedzinę, która nie mieści się w katalogu praw określonego przez tę normę prawną.

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze skarżąca stwierdziła m. in., że ustawodawca wskazał, iż w teście pod każdym pytaniem mają się znaleźć dwie odpowiedzi nieprawidłowe i jedna prawidłowa, za której zaznaczenie kandydat otrzymuje jeden punkt. Brak jest natomiast rozróżnienia na odpowiedzi prawidłowe wynikające z przepisów prawa, bądź wywodzone np. z poglądów doktryny lub z orzecznictwa. Wykładnia, której dokonał Sąd, wskazując, że "odpowiedź (prawidłowa) opiera się o konkretną normę ustawy" jest zatem wykładnią rozszerzającą, gdyż obok kryterium prawidłowości, wprowadza dodatkowy warunek uznania odpowiedzi za prawidłową - odpowiedź ta swe źródło musi mieć w ustawie.

Na zastosowanie przez WSA w W. wykładni rozszerzającej J. W. wskazała również argumentując zarzut naruszenia art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze. W ocenie kasatora niedopuszczalne jest, aby w drodze wykładni celowościowej rozszerzać zakres egzaminu, gdyż jest to rozszerzeniem obowiązków nałożonych przez ustawę.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, natomiast z urzędu jest obowiązany brać pod rozwagę nieważność postępowania.

W rozpoznanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził zaistnienia żadnej z określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a. podstawy nieważności postępowania.

W skardze kasacyjnej powołana została podstawa z art. 174 pkt 1 p.p.s.a., obejmująca naruszenie prawa materialnego i to w obydwu postaciach - zarówno przez błędna wykładnię jak i niewłaściwe zastosowanie.

Przystępując do oceny zarzutów dotyczących błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze należy przypomnieć, że zgodnie z tym przepisem, w brzmieniu obowiązującym w dacie egzaminu, egzamin konkursowy polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań zawierających trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, zaś kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź. Rzeczą Sądu I instancji była zatem ocena, czy Minister Sprawiedliwości zasadnie uznał, że skarżąca, udzielając na sporne pytanie nr 116 odpowiedzi przewidzianej pkt C, dokonała nieprawidłowego wyboru, a w ramach tych rozważań Sąd winien także odnieść się do zarzutu, że pytanie sformułowane zostało wadliwie, gdyż w propozycjach odpowiedzi znajdują się dwie odpowiedzi, prawidłowe.

Skarżąca w skardze kasacyjnej wywodzi, że pytanie zostało źle sformułowane, gdyż zawiera dwie prawidłowe propozycje odpowiedzi: odpowiedź A - wynikającą wprost z przepisów prawa i odpowiedź C - wynikającą z poglądów doktryny, a niedostrzeżenie tej wadliwości przez Sąd I instancji nastąpiło na skutek błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze.

W ocenie Naczelnego Sadu Administracyjnego zarzut błędnej wykładni nie jest trafny, gdyż Sąd prawidłowo zinterpretował omawiany przepis stwierdzając, że wedle jego treści wśród propozycji odpowiedzi na każde pytanie tylko jedna z trzech winna być prawidłowa. Pozostaje natomiast kwestia rozważenia, czy dokonał prawidłowej subsumcji, to znaczy czy zasadnie uznał, iż sposób sformułowania pytania i propozycji odpowiedzi odpowiada wymaganiom przepisu art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze, co z kolei oznacza, że na omawiane pytanie istnieje tylko jedna prawidłowa odpowiedź spośród trzech wskazanych w teście. Należy dodać, że pytania powinny być sformułowane w sposób jasny i precyzyjny, tak by nie było wątpliwości czego dotyczą.

Poszukując odpowiedzi w kwestii czy Minister i Sąd I instancji mieli rację, że pytanie nr 116 zostało prawidłowo zredagowane, czy spośród propozycji odpowiedzi tylko jedna jest właściwa, celowe jest przytoczenie treści pytania oraz art. 1097 Kodeksu cywilnego, na tle którego pytanie sformułowano. Przypomnieć należy, że pytanie to zostało sformułowane w sposób następujący:

" Prokura wygasa:

A. wskutek wykreślenia przedsiębiorcy z rejestru;

B. wskutek utraty przez przedsiębiorcę zdolności do czynności prawnych;

C. wskutek odwołania.".

Prokura unormowana została w rozdziale III Kodeksu cywilnego. W zamieszczonym w tym rozdziale art. 1097 stanowi się:

§1. Prokura może być w każdym czasie odwołana.

§2. Prokura wygasa wskutek wykreślenia przedsiębiorcy z rejestru, a także ogłoszenia upadłości, otwarcia likwidacji oraz przekształcenia przedsiębiorcy.

§3. Prokura wygasa ze śmiercią prokurenta.

§4. Śmierć przedsiębiorcy ani utrata przez niego zdolności do czynności prawnych nie powoduje wygaśnięcia prokury.

Należy zauważyć, że cytowany przepis normuje określone w nim zdarzenia prawne, których ziszczenie się powoduje, że prokura ustaje. Jakkolwiek sposób w jaki dochodzi do ustania prokury jest różny, w przypadku unormowanym w § 1 wymaga zdarzenia prawnego w postaci odwołania przez mocodawcę, a w pozostałych jest następstwem innych zdarzeń prawnych, to jednak we wszystkich unormowanych w art. 1097 Kodeksu cywilnego przypadkach skutek jest taki sam. Prokura przestaje istnieć, inaczej mówiąc wygasa. Zatem to, że § 2, 3, 4 zredagowane zostały w taki sposób, że określają następujący z mocy prawa skutek wymienionych w nim zdarzeń powodujących wygaśnięcie prokury, natomiast w § 1 mowa jest tylko o odwołaniu prokury nie ma żadnego znaczenia dla rozumienia tych przepisów, bo odwołanie prokury także powoduje jej wygaśnięcie.

Powyższe wskazuje, że w procesie wykładni cytowanych przepisów nie jest prawidłowe przywiązywanie nadmiernego znaczenia do użytych przez ustawodawcę wyrazów "odwołanie" i "wygasa", bo żadną miarą nie dałoby się obronić tezy, że prokura odwołana nie wygasa.

Powyższe rozumowanie znajduje także oparcie w regulacji zawartej w art. 1098 § 1 Kodeksu cywilnego, gdzie unormowany został obowiązek przedsiębiorcy zgłoszenia do rejestru przedsiębiorstw udzielenia i wygaśnięcia prokury. Nie ma wątpliwości, że dotyczy on wszelkich przypadków udzielenia i wygaśnięcia prokury, także na skutek jej odwołania. Podobny pogląd, zgodnie z którym przepisy art. 1097 omawianej ustawy regulują zdarzenia prawne, których skutkiem jest wygaśnięcie prokury, został wyrażony przez K. Kopaczyńską-Pieczniak w komentarzu do art. 1097 Kodeksu cywilnego (por. K. Kopaczyńską-Pieczniak [w:] A. Kidyba (red.), K. Kopaczyńska-Pieczniak, E. Niezbecka, Z. Gawlik, A. Janiak, A. Jedliński, T. Sokołowski, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, LEX, 2009). W powołanym komentarzu stwierdza się między innymi, że "w świetle przepisów art. 1097 Kodeksu cywilnego można wyróżnić wygaśnięcie prokury wskutek czynności prawnej przedsiębiorcy-mocodawcy o odwołaniu prokury".

W świetle tego, co powiedziano wyżej, nie da się obronić stanowiska, że sformułowanie pytania było dostatecznie precyzyjne i ścisłe, tak by można było wykluczyć jako niewłaściwe dwie odpowiedzi, co jest wymagane przepisem art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze. Oznacza to, że zarzut skargi kasacyjnej dotyczący niewłaściwego zastosowania omawianego przepisu art. 75i wskazanej ustawy przez uznanie, że sposób sformułowania pytania nr 116 odpowiada wymaganiom tego przepisu, stanowi usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej.

Nie jest zasadny natomiast zarzut naruszenia art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze przez błędną wykładnię, a w jej wyniku także błędne zastosowanie. Zarzut ten jest powiązany z przekroczeniem zakresu przedmiotowego egzaminu, między innymi w związku z pytaniem nr 221, dotyczącym postępowania w sprawach o wykroczenia.

WSA podzielił pogląd organu prezentowany w zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym posłużenie się pojęciem "postępowania cywilnego" we wcześniejszej fazie art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze nie oznacza, że nie odnosi się on i do innych dziedzin prawa wymienionych w dalszej części i zaaprobował odniesienie tego sposobu rozumowania do pojęć "postępowanie karne i wykroczeń". Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w świetle argumentów organu odwoławczego, na gruncie zakresu wiedzy, jaką powinien prezentować kandydat na aplikanta adwokackiego, określonej w art. art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze, zastosowana została de facto wykładnia celowościowa rozumienia pozycji postępowania o wykroczeniach.

Jednocześnie za nieprzekonującą uznał przytoczoną w skardze argumentację, opartą o aktualne poglądy przedstawicieli nauki na gruncie zmian ustawy Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia z dnia 24 sierpnia 2001 r. Sąd zauważył, że powołane wypowiedzi dotyczą zupełnie innego kontekstu niż na gruncie stanu faktycznego niniejszej sprawy. Przyjęcie bowiem zawężającej wykładni językowej w interpretacji art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze oznaczałaby oderwanie procedury wykroczeniowej od prawa materialnego wykroczeniowego, a to z kolei oznaczałoby wyłączenie tego zakresu wiedzy z umiejętności kandydatów na aplikantów adwokackich, co stałoby w sprzeczności z zakresem praktyki zawodowej zarówno aplikanta adwokackiego, jak i adwokata.

Zdaniem Sądu I instancji wykładnia omawianego przepisu wskazuje na to, iż jest on, choć niekonsekwentnie, lecz jednak sformułowany dość jasno poprzez wyliczenie dyscyplin, gałęzi prawa, z których wiedza kandydatów na aplikantów adwokackich będzie podlegała sprawdzeniu. Ustawodawca nie wyodrębnił jako odrębnej dyscypliny prawa - postępowania w sprawach o wykroczenia, kierując się prawdopodobnie brakiem dostatecznego teoretycznego i praktycznego uzasadnienia do traktowania tej części prawa wykroczeń jako oddzielnej gałęzi prawa od prawa wykroczeń w znaczeniu materialnym, jak też brakiem na ogół rozróżnienia tych dwóch aspektów prawa wykroczeniowego.

Przypomnieć należy, ze stosownie do postanowień art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze w brzmieniu obowiązującym w dacie egzaminu, egzamin konkursowy polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta adwokackiego z zakresu prawa: konstytucyjnego, karnego, postępowania karnego, karnego skarbowego, wykroczeń, cywilnego, postępowania cywilnego, gospodarczego, spółek prawa handlowego, pracy i ubezpieczeń społecznych, rodzinnego i opiekuńczego, administracyjnego, postępowania administracyjnego, finansowego, europejskiego, ustroju sądów, samorządu adwokackiego i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej, a także warunków wykonywania zawodu adwokata i etyki tego zawodu.

Treść powołanego przepisu prowadzi do wniosku, że ustawodawca wymienił poszczególne dziedziny prawa materialnego, procesowego i ustrojowego, podlegające sprawdzeniu w toku egzaminu konkursowego. Wśród nich nie wymieniono expressis verbis postępowania w sprawach o wykroczenia.

Należało w związku z tym rozważyć, czy przy założeniu, że egzamin konkursowy ma polegać na sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta adwokackiego z zakresu prawa określonego ustawowo, art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze obejmuje postępowanie w sprawach o wykroczenia.

Skarżąca kwestionowała wykładnię powyższego przepisu dokonaną zarówno przez Ministra Sprawiedliwości jak i Sąd I instancji w zakresie objęcia egzaminem postępowania w sprawach o wykroczenia, które zdaniem skarżącej nie zostało wyszczególnione w art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęcie przez Sąd I instancji, że egzamin konkursowy obejmował również swoim zakresem sprawdzenie wiedzy z prawa o postępowaniu w sprawach o wykroczenia nie mogło być uznana za nieprawidłowe.

Przepis art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze wskazuje na poszczególne dziedziny prawa, których znajomość podlega sprawdzeniu w trakcie egzaminu i nawiązuje niewątpliwie do programu studiów prawniczych. Jakkolwiek zastosowana technika legislacyjna przy konstruowaniu omawianego przepisu mogła budzić wątpliwości ze względu na pewną niekonsekwencje legislatora, który wymienił odrębnie prawo karne oraz postępowanie karne i analogicznie prawo i postępowanie cywilne, natomiast gdy chodzi o wykroczenia posłużył się zbiorczym określeniem "prawo wykroczeń", to jednak wykładnia gramatyczna omawianego przepisu w zakresie pojęcia "prawo wykroczeń" nie pozwala na uznanie, że chodzi wyłącznie o materialne prawo wykroczeń, bo gdyby tak miało być, to takie ograniczenie winno pochodzić od ustawodawcy, a w omawianym przepisie takiego ograniczenia brak. Za takim rozumieniem omawianego pojęcia przemawia także wykładnia systemowa i celowościowa.

Wymienione w omawianym przepisie, inne niż wykroczenia, dziedziny prawa dotyczą bowiem zarówno prawa materialnego jak i procesowego, choć wyraźnie nie w każdym przypadku prawo procesowe wymieniają. Przykładowo, mimo iż w odniesieniu do prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, rodzinnego i opiekuńczego nie wymieniono wyraźnie procedury, to należy zauważyć, że z pojęcia sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 Kodeksu postępowania cywilnego wynika, że postępowanie cywilne to także postępowanie w sprawach z zakresu prawa pracy, rodzinnego i opiekuńczego.

Dlatego też, zgadzając się z poglądem reprezentowanym przez Sąd I instancji stwierdzić należy, że wskazanie na prawo o wykroczeniach nie oznacza, że pytania winny ograniczać się wyłącznie do prawa materialnego wykroczeń i przepis ten nie obejmuje postępowania w sprawach wykroczeń. Argumentacja przemawiająca za objęciem postępowania w sprawie wykroczeń blokiem tematycznym nazwanym prawem wykroczeń, użyta w zaskarżonej decyzji i zaskarżonym wyroku, jest przekonywująca.

Nie podważa jej okoliczność dokonania nowelizacji (art. 1 pkt 12 lit. c) ustawy z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy..., /Dz. U nr 37, poz. 286/) omawianego art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze, w wyniku której przepis ten uzyskał następującą redakcję:

"Egzamin wstępny polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta adwokackiego (...) z zakresu: ""materialnego i procesowego prawa karnego, materialnego i procesowego prawa wykroczeń, prawa karnego skarbowego, materialnego i procesowego prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa gospodarczego, spółek prawa handlowego, prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, materialnego i procesowego prawa administracyjnego, postępowania sądowoadministracyjnego, prawa Unii Europejskiej, prawa konstytucyjnego oraz prawa ustroju sądów i prokuratur, samorządu adwokackiego, radcowskiego i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej".

Jak wynika bowiem z uzasadnienia projektu nowelizacji, w odniesieniu do art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze "(...) doprecyzowano dotychczasowe brzmienie tego przepisu (...)".

W tej sytuacji należało uznać, że pytania testowe egzaminu na aplikację adwokacką z zakresu postępowania w sprawach o wykroczenia nie wykraczały poza przedmiot tego egzaminu określony w art. 75a ust. 3 Prawa o adwokaturze. W związku z tym WSA słusznie uznał, iż pytania testowe mieściły się w granicach przedmiotowych, określonych powołanym przepisem a to oznacza, że zarzuty dotyczące naruszenia art. 75a ust. 3 wskazanej ustawy usprawiedliwionej podstawy skargi kasacyjnej nie stanowią.

W ocenie NSA, w rozpoznawanej sprawie doszło natomiast z przyczyn wskazanych wyżej do naruszenia prawa materialnego (art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze), a naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy, zwłaszcza gdy się uwzględni, że w decyzji Ministra Sprawiedliwości ustalono, że skarżąca uzyskała z egzaminu 189 punktów. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] września 2006 r.

Minister Sprawiedliwości, rozpatrując sprawę ponownie, powinien ocenić argumentację skarżącej zawartą w odwołaniu, odnoszącą się do sformułowania pytania egzaminacyjnego nr 116. Uwzględnienia będzie wymagało przy tym to, że uchybienia przy formułowaniu pytań egzaminacyjnych nie mogą niekorzystnie wpływać na sytuację kandydata na aplikanta.

O kosztach postępowania orzeczono na mocy art. 203 pkt 1 i art. 200 p.p.s.a.

1. - ---------------------- 2