Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2016 r. (sygn. akt I SA/Ol 510/15) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, działając na podstawie art. 22 § 1 i § 2 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), oddalił wniosek Z. K. o wyłączenie sędziego WSA Renaty Kanteckiej od orzekania w sprawie ze skargi Z. K. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] maja 2015 r. (nr [...]) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników.
Przedstawiając stan sprawy, Sąd pierwszej instancji podał, że w piśmie z dnia 18 kwietnia 2016 r. skarżący zawarł wniosek o wyłączenie sędziego WSA Renaty Kanteckiej od dalszego orzekania w tej sprawie. Sędzia Renata Kantecka złożyła do akt sprawy oświadczenie, w którym wskazała, że między nią a żadną ze stron postępowania nie zachodzi okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jej bezstronności w rozpoznaniu sprawy, a także świadczyła, że w sprawie nie zachodzi żaden z powodów wyłączenia z mocy ustawy, o których mowa w art. 18 p.p.s.a.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji, uwzględnienie wniosku o wyłączenie jest możliwe jedynie w sytuacji wskazania przez stronę okoliczności lub dowodów przynajmniej uprawdopodabniających istnienie uzasadnionej wątpliwości co do bezstronności sędziego. Sąd uznał, że w tej sprawie brak było przesłanek do wyłączenia sędziego WSA Renaty Kanteckiej. Skarżący nie wskazał bowiem na żadne okoliczności, czy też dowody, mogące uprawdopodobnić formułowane we wniosku zarzuty, które nie mogły podważyć wiarygodności złożonego w niniejszej sprawie oświadczenia i stanowić podstawę do uwzględnienia wniosku o wyłączenie. Sąd nie stwierdził również istnienia pozostałych (określonych w art. 18 § 1 pkt 1 - 7 p.p.s.a.) przesłanek uzasadniających wyłączenie sędziego.
Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył Z. K. W uzasadnieniu wskazał w szczególności, że sędzia WSA Renata Kantecka złożyła fałszywe oświadczenie. W ocenie wnoszącego zażalenie, wskazał on że istniały uzasadnione wątpliwości co do bezstronności sędziego i z tego względu zażalenie powinno zostać uwzględnione w całości.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie jest bezzasadne.
Podstawowym celem instytucji wyłączenia sędziego zarówno z mocy prawa (art. 18 § 1 i 3 p.p.s.a.), jak i na wniosek strony (art. 19 p.p.s.a.) jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2005 r., sygn. akt SK 53/04, OTK-A z 2005 r., nr 11, poz. 134). Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego sprowadza się więc "do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimikolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu określonej sprawy" (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r., sygn. akt SK 19/02, OTK z 2004 r., nr 7A, poz. 67).
Sposób sformułowania pisma skarżącego z dnia 18 kwietnia 2016 r., w którym został zawarty m.in. wniosek o wyłączenie sędziego WSA Renaty Kanteckiej, nie pozwala na wywnioskowanie, jakie - w ocenie skarżącego - konkretne okoliczności sprawiają, że wspomniany sędzia nie może lub nie powinien orzekać w tej sprawie. Nie wiadomo zatem, czy powodów wyłączenia tego sędziego skarżący upatruje w wystąpieniu przesłanek określonych w art. 18 § 1 i 3 p.p.s.a., czy w art. 19 p.p.s.a.
W art. 18 § 1 i 3 p.p.s.a. zostały wskazane przypadki, kiedy sędzia jest wyłączony od rozpoznania sprawy z mocy samej ustawy (ma to w szczególności miejsce w sprawach, w których sędzia występuje jako strona albo pełnomocnik strony, bądź w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia albo gdy brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie postępowania). Z akt sprawy nie wynika, aby jakikolwiek z przypadków wyłączenia, o jakich mowa w tych przepisach wystąpił w tej sprawie.
Natomiast art. 19 p.p.s.a. stanowi, że niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Wyłączenie sędziego na podstawie tego przepisu zależy zatem od okoliczności faktycznych w konkretnej sprawie, które w sposób obiektywny uzasadniają wątpliwość co do jego bezstronności (J. Drachal, A. Wiktorowska, K. Zalasińska [w:] R. Hauser, M. Wierzbowski (red.) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, 3. wydanie, Warszawa 2015, s. 185). Chodzi zatem o takie przyczyny wyłączenia, które pozostają w związku przyczynowym między ich wystąpieniem a powstaniem oceny, że prawdopodobne jest, iż w tych okolicznościach sędzia może okazać się nieobiektywny (zob. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Komentarz, Warszawa 2012, s. 94). Podkreślenia przy tym wymaga, że uzasadniona wątpliwość co do bezstronności sędziego, o jakiej mowa w art. 19 p.p.s.a., musi mieć charakter zobiektywizowany w tym sensie, że nie może opierać się wyłącznie na subiektywnych odczuciach strony postępowania. Z tego względu nie może stanowić podstawy wyłączenia sędziego pogląd strony, że sędzia prowadzi postępowanie w sposób wadliwy. Do kwestionowania określonych działań sędziego czy sądu służą bowiem przewidziane prawem środki odwoławcze, a nie wniosek o wyłączenie sędziego.
Jak już wskazano, w piśmie z dnia 18 kwietnia 2016 r. skarżący nie wskazał żadnych konkretnych działań sędziego Renaty Kanteckiej w tej sprawie, które w jakikolwiek sposób mogłyby prowadzić do powstania uzasadnionej wątpliwości co do bezstronności tego sędziego. Z kontekstu wspomnianego, wielowątkowego pisma strony można się jedynie domyślać, że jako powód uzasadniający wyłączenie sędziego Renaty Kanteckiej skarżący traktuje odmowę przyznania mu prawa pomocy przez WSA w Olsztynie orzekający w składzie tego sędziego, a także "przeciąganie sprawy na zwłokę". O ile tak należy odczytać intencję skarżącego, to uznać należy, że tego rodzaju przyczyna absolutnie nie może być zakwalifikowana jako "uzasadniona wątpliwość co do bezstronności sędziego". W treści zarządzeń wydawanych przez sędziego Renatę Kantecką w toku postępowania w przedmiocie prawa pomocy, jak i w uzasadnieniu postanowienia z dnia 24 listopada 2015 r. o umorzeniu postępowania w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sadowych i o odmowie ustanowienia dla skarżącego adwokata Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się żadnych sformułowań, które wskazywałyby na brak bezstronności tego sędziego.
Natomiast sama odmowa uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może być powodem uzasadniającym wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy. W kontekście istnienia "uzasadnionej wątpliwości co do bezstronności sędziego" bezzasadne jest twierdzenie skarżącego, że sędzia Renata Kantecka "przeciągała sprawę". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, czynności sędziego sprawozdawcy w tej sprawie były podejmowane rzetelnie i znajdowały uzasadnienie procesowe, stanowiąc przewidziane przepisami działania służące rozpoznaniu składanych przez skarżącego wniosków procesowych (m.in. o przyznanie prawa pomocy i o zawieszenie postępowania).
Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zażalenie skarżącego jest niezasadne i podlega oddaleniu na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.
PG