Uzasadnienie
WSA w Warszawie postanowieniem z dnia 6 lipca 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 835/06 odmówił E. M. przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 grudnia 2005 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy.
Sąd I instancji odmawiając przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata zwrócił uwagę na to, czy stan faktyczny i prawny sprawy wymaga udziału profesjonalnego pełnomocnika i przywołał szereg gwarancji procesowych przysługujących stronie skarżącej. Podkreślił przy tym, że zgodnie z treścią przepisu art. 239 pkt 1 lit. e) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, co oznacza, że koszty te obciążają budżet państwa. WSA w Warszawie stwierdził ponadto, że przed Sądem I instancji nie obowiązuje przymus adwokacki, a ponieważ sprawa nie należy do skomplikowanych nie wydaje się, aby ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika poprawiło sytuację procesową skarżącej. WSA stwierdził, że skarżąca i jej mąż uzyskują dochody z prowadzonej działalności gospodarczej i w konkluzji uznał, że nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy.
E. M. złożyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na powyższe postanowienie domagając się jego uchylenia w całości i przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika procesowego.
W uzasadnieniu zażalenia skarżąca powołała się na wynikające z Konstytucji RP oraz międzynarodowych aktów ratyfikowanych przez Polskę prawo do sądu. Podniosła przy tym, że uzyskuje dochody "w granicach 900 zł miesięcznie, a kwota ta musi wystarczyć na utrzymanie 4 osób". Stwierdziła, że nie ma możliwości pokrycia kosztów wynagrodzenia adwokata. Stoi przy tym na stanowisku, że sprawa należy do bardzo skomplikowanych ponieważ dotyczy wydania decyzji przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z naruszeniem przepisów o właściwości.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie kwestionujące postanowienie WSA w Warszawie o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata zasługuje na uwzględnienie, bowiem Sąd I instancji nie ocenił stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., czy wnioskująca jest w stanie ponieść koszt ustanowienia pełnomocnika w niniejszym postępowaniu, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Zgodnie z treścią tego przepisu, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że Sąd udzieli wnioskującemu prawa pomocy w sytuacji, w której udowodni on brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W ustawie – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sytuacja materialna wnioskodawcy oceniana w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stanowi jedyną podstawę przy orzekaniu o udzieleniu prawa pomocy. Rozstrzygnięcie przez Sąd o przyznaniu prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby bowiem rozstrzygnięciem dokonanym z podstaw nie znajdujących uzasadnienia w ustawie (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 r., sygn. akt II OZ 118/05, niepubl.).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji nie ocenił sytuacji materialnej wnioskującej o przyznanie prawa pomocy, powołując w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia jedynie szereg gwarancji procesowych, jakie posiada strona działająca bez profesjonalnego pełnomocnika przed Sądem I instancji. Należy uznać za uzasadniony podniesiony w zażaleniu zarzut poprzestania na stwierdzeniu w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że skarżąca "uzyskuje dochody" bez podania kwoty tych dochodów.
WSA w Warszawie orzekając ponownie w tej sprawie oceni sytuację materialną wnioskującej mając na uwadze pogląd ugruntowany w orzecznictwie sądowym, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy. Stanowi ona formę dofinansowania z budżetu państwa, jaka może być stosowana jedynie w przypadku osób, które pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone. Wymaga zatem oceny, czy wnioskująca wykazała, iż nie ma możliwości sfinansować swojego udziału w niniejszym postępowaniu poprzez opłacenie profesjonalnego pełnomocnika oraz czy koszt jego ustanowienia w niniejszej sprawie nie wywoła istotnego uszczerbku w utrzymaniu koniecznym skarżącej i jej rodziny. Okolicznością, która nie pozostaje bez znaczenia na gruncie niniejszej sprawy jest ponadto fakt, że skarżąca osobiście sporządziła skargę. WSA w Warszawie oceni zatem, czy skarżąca jest w stanie opłacić pomoc prawną profesjonalnego pełnomocnika w pozostałym zakresie.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.