Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 6 maja 2005r. sygn. akt III SA/Wa 2417/04 odmówił przyznania W. R. prawa pomocy we wnioskowanym zakresie w sprawie ze skargi na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, z następującym uzasadnieniem.
W. R. złożył wniosek z dnia 9 lutego 2005r. o zwolnienie od kosztów i ustanowienie adwokata podnosząc, że z uwagi na brak środków i stopień skomplikowania sprawy, brak takiej pomocy pozbawi go możliwości skutecznej obrony. Sąd powołując się na treść art. 239 pkt 1 lit e) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270, zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.) stwierdził, że skarżący jest z mocy ustawy zwolniony od kosztów sądowych i rozpoznał jego wniosek, zgodnie z brzmieniem art. 262 p.p.s.a., jako wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym.
Sąd oceniając sytuację finansową wnioskodawcy jako trudną stwierdził, że nie wykazał on podjęcia próby ustanowienia pełnomocnika we własnym zakresie oraz wskazał na możliwość negocjacji wynagrodzenia w zależności od etapu oraz wyniku sprawy. Sąd uznał również, że wnioskodawca i jego rodzina mimo nienajlepszej sytuacji finansowej mają zaspokojone potrzeby mieszkaniowe, posiadają stałe źródło dochodów i otrzymywali pomoc finansową i rzeczową. W ocenie Sądu skarżący działa ze świadomością własnych spraw i dużą starannością przy formułowaniu pism procesowych kierowanych do Sądu, zaś charakter i stopień trudności niniejszej sprawy nie wymagają uczestnictwa w postępowaniu sądowym adwokata, w szczególności z uwagi na liczne gwarancje ustawowe dla strony postępowania sądowego nie reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy.
W. R. złożył na powyższe postanowienie zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego, wnosząc o jego zmianę i przyznanie obrońcy z urzędu, gdyż skomplikowany charakter sprawy i brak środków finansowych uniemożliwia mu skuteczną obronę. W zażaleniu oświadczył, że nie posiada stałego źródła dochodów, jest na wyłącznym utrzymaniu żony, zaś mieszkanie w którym zamieszkuje, jest własnością córki i syna. Załączył do zażalenia kserokopię odpisu aktu notarialnego dotyczącego mieszkania oraz zaświadczenie z Powiatowego Urzędu Pracy w K. Stwierdził, iż nie posiada wykształcenia prawniczego o kierunku administracyjnym, a udzielenie mu pomocy prawnej wpłynie korzystnie na prawidłowy przebieg postępowania w jego sprawie. Podniósł również, że czynił próby ustanowienia pełnomocnika z wyboru, ale nie jest to możliwe z uwagi na jego sytuację finansową.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając zażalenie na postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy zważył, co następuje
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z treści omawianego przepisu wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga fakt, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Prawo pomocy ma zastosowanie w przypadku osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i te właśnie osoby mogą liczyć na pomoc ze strony państwa w tym zakresie.
Należy zatem zauważyć, że przyznanie skarżącemu pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika następuje w sytuacji, gdy wnioskujący wykaże, że nie jest w stanie ponieść takich kosztów. Jak wyżej wyjaśniono pomoc powinna być udzielana najuboższym, czego wyrazem jest orzecznictwo sądów w tym zakresie.
Zdaniem NSA, skarżący wykazał, że jego sytuacja finansowa jest bardzo trudna, niemniej jednak, sam wnioskujący stwierdził, może on liczyć na pomoc i wsparcie ze strony swej małżonki (pozostaje na jej utrzymaniu). Zupełnie nieprzekonująca wydaje się argumentacja zażalenia, dotycząca braku wykształcenia prawniczego o kierunku administracyjnym. Ustawodawca uznał bowiem, że przed sądem administracyjnym I instancji nie obowiązuje tzw. przymus adwokacki, a ponadto istnieje również możliwość wynikająca z treści art. 35 p.p.s.a. ustanowienia pełnomocnika, którym może być po myśli tego przepisu krewny, czy też pracownik.
Nie sposób zaprzeczyć, że wiedza i doświadczenie profesjonalnego pełnomocnika, będącego adwokatem, czy radcą prawnym zapewni skarżącemu fachową pomoc prawną, niemniej jednak mając na uwadze sytuację, w jakiej znajduje się skarżący (skarga do sądu I instancji) oraz liczne gwarancje procesowe NSA uznał, że przyznanie adwokata z urzędu nie jest w niniejszej sprawie konieczne.
W zaskarżonym postanowieniu WSA stwierdził, iż skarżący działa ze świadomością własnych spraw i dużą starannością przy formułowaniu pism procesowych kierowanych do Sądu. Słusznie Sąd I instancji zwrócił uwagę na liczne gwarancje ustawowe dla strony postępowania sądowego, nie reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego.
Szczególnie zasługuje tu na podkreślenie cały szereg zasad procesowych, zapisanych w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Szczególnie dla strony istotne w tym względzie są postanowienia art. 6 p.p.s.a., zgodnie z którym Sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności oraz o skutkach zaniedbań. Również w doktrynie postępowania sądowoadministracyjnego wskazuje się na tzw. "zasadę kierownictwa sędziowskiego", która wyraża się w założeniu, że tok postępowania poddany jest kierownictwu sędziego lub sądu, gdyż do nich należy podejmowanie z urzędu czynności przewidzianych w prawie procesowym (M. Romańska w: T. Woś, H. Knysiak - Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2005, s. 105).
Skarżący ma więc ustawowo zapewnione prawo do informacji i pouczeń na etapie całego postępowania przed sądem. Zasada ta znajduje odzwierciedlenie w postępowaniu również w sytuacji, gdy reprezentujący stronę pełnomocnik, o którym wyżej wspomniano nie jest profesjonalistą.
Ponadto istotną dla skarżącego zasadą, gwarantującą wszechstronną ocenę jego sprawy jest treść przepisu art. 134 p.p.s.a. Sąd administracyjny rozstrzyga bowiem w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Granice rozpoznania przez Sąd wyznaczone są bowiem przez granice sprawy administracyjnej. Tak więc Sąd administracyjny może i powinien, zgodnie z postanowieniami art. 134 § 1 p.p.s.a. wyjść poza granice skargi wyznaczone przez zawarte w skardze podstawy zaskarżenia, czyli zarzuty skarżącego w stosunku do zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. także cyt. wyżej Komentarz, s. 430).
Należy również podkreślić, że sprawa skarżącego, która będzie przedmiotem rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny nie jest sprawą o charakterze precedensowym. Nie oceniając jej charakteru, czy stopnia trudności należy jednak zauważyć, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wypowiadano poglądy, dokonywano interpretacji przepisów prawa w sprawach, których problematyka jest zbliżona do sprawy, która będzie przedmiotem rozpoznania. Poglądy wyrażane w tym zakresie w doktrynie i orzecznictwie będą miały zatem również znaczenie na gruncie niniejszej sprawy.
Mając na uwadze wszystkie te okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata nie jest zasadny. Zażalenie na postanowienie WSA w Warszawie uznał więc za pozbawione uzasadnionych podstaw. Z tych wszystkich względów na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a, NSA orzekł jak w sentencji.