Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 11 lutego 2008 r., sygn. akt I SA/Gd 732/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił W. K. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora P. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w G. z dnia [...] kwietnia 2007 r. w przedmiocie odmowy przyznania płatności na rok 2005 r. z tytułu wspierania działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania.
W uzasadnieniu podano, że wnioskiem z dnia 28 września 2007 r. skarżący wystąpił do Sądu pierwszej instancji o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Z oświadczenia strony o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że W. K. nie jest właścicielem nieruchomości, nie posiada oszczędności, papierów wartościowych ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 EURO. Skarżący nie uzyskuje żadnych dochodów, samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Ponadto zadłużony jest w wobec banku na kwotę 400.000 zł i wobec Agencji Nieruchomości Rolnych na kwotę 600.000 zł, posiada również zadłużenie wobec gminy na kwotę 50.000 zł.
Do wniosku o przyznanie prawa pomocy W. K. dołączył kserokopię zaświadczenia wydanego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w B., w którym stwierdzono, iż na dzień 6 kwietnia 2007 r. skarżący nie złożył zeznania podatkowego w zakresie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2006 r.
Zarządzeniem z dnia 22 października 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. zwrócił się do strony o przedłożenie dodatkowych dokumentów źródłowych, w tym oświadczenia, czy skarżący pozostaje w związku małżeńskim, wyciągów z posiadanych przez skarżącego i jego małżonkę rachunków i lokat bankowych z ostatnich trzech miesięcy, oświadczenia w przedmiocie majątku małżonki, dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych przez skarżącego lub jego małżonkę miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania, oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na skarżącego lub jego małżonkę pojazdów mechanicznych, dowodów dotyczących egzekucji prowadzonej na majątku skarżącego oraz dokumentów świadczących o aktualnym stanie zadłużenia wobec ZUS/KRUS, urzędu skarbowego, banków i innych podmiotów.
W odpowiedzi wnioskodawca złożył oświadczenie, z którego wynikało, że jego małżonka posiada budynek mieszkalny i gospodarczy, samochód marki Honda o wartości około 8 tys. zł, osiąga dochód z tytułu świadczenia emerytalnego w kwocie 776 zł brutto, nie posiada zasobów pieniężnych, papierów wartościowych ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 EURO, wskazał także, że ani on, ani jego małżonka nie korzystają z pomocy społecznej. Wnioskodawca załączył również wyciągi z prowadzonych rachunków walutowych, z których wynika, że ma zadłużenie w kwocie 4,32 USD i 4,31 EURO oraz odpis zaświadczenia naczelnika urzędu skarbowego z dnia 19 listopada 2007 r. w przedmiocie niezłożenia przez wnioskodawcę zeznania podatkowego w zakresie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2006 r. Wnioskodawca wskazał, że pozostałe dokumenty nie znajdują się w jego posiadaniu, a żona utrudnia mu ich uzyskanie z uwagi na zniesioną w 1999 r. ustawową wspólność majątkową. Jednocześnie zobowiązał się do przedłożenia brakujących dokumentów do dnia 30 listopada 2007 r., czego nie uczynił.
Mając powyższe na uwadze - przy uwzględnieniu treści art. 245, art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a. - Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie.
W motywach rozstrzygnięcia Sąd I instancji przede wszystkim podniósł, iż pomimo zobowiązania wnioskodawca nie przedłożył wszystkich wymaganych dokumentów i oświadczeń, co uniemożliwiło dokonanie pełnej oceny jego aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że wnioskodawca nie uczynił tego ani do dnia 30 listopada 2007 r. - o co wnosił odpowiadając na zobowiązanie Sądu, ani poprzez ich załączenie do sprzeciwu. W ocenie Sądu, dysponowanie dokumentacji, do których przedłożenia został zobowiązany wnioskodawca, jest niezbędne do dokonania prawidłowej oceny jego sytuacji majątkowej dającej możliwość stwierdzenia, czy w istocie uzasadnia ona przyznanie prawa pomocy.
Sąd zwrócił uwagę, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny tej dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka, a badanie tych okoliczności jest niezależne od tego, jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Sąd podkreślił, że wnioskodawca odpowiadając na wezwanie skierowane do niego w trybie art. 255 p.p.s.a., nie tylko pominął kwestie odnoszące się do sytuacji majątkowej jego małżonki, ale również nie przedłożył dowodów dotyczących jego sytuacji finansowej, tj. dokumentów potwierdzających obecny stan zadłużenia względem banków, urzędu skarbowego i innych podmiotów, oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na niego pojazdów mechanicznych, dokumentów obrazujących wysokość kosztów utrzymania. W tej sytuacji, z uwagi na uchybienie obowiązkowi złożenia kompletnej dokumentacji nie można przyjąć, że wnioskodawca dokonał wszelkich starań, by w sposób zupełny zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd podkreślił, że nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia wówczas, gdy zainteresowany powinien wykazać zasadność złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy.
W zażaleniu na powyższe postanowienie W. K. wniósł o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy. Skarżący wskazał, że z żoną jest małżeństwem tylko "na papierze", bowiem zniesiona jest między nimi wspólność majątkowa i każde z małżonków utrzymuje się samo. Wskazał, że znajduje się obecnie w bardzo trudnej sytuacji, bowiem Komornik Rewiru IV przy Sądzie Rejonowym w S. "odebrał" mu gospodarstwo rolne. Podniósł, że on sam jest dłużnikiem, natomiast nie ma tytułu wykonawczego przeciwko jego żonie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd przyzna osobie fizycznej prawo pomocy w zakresie całkowitym, jeżeli ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, na co także trafnie zwrócił uwagę Sąd I instancji, że cytowany przepis stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przytoczne we wniosku okoliczności, jak również przedstawione dokumenty, powinny zatem uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie.
W świetle zaprezentowanych poglądów stwierdzić należy, że działania Sądu I instancji w niniejszej sprawie były prawidłowe, a wydane orzeczenie pozostaje w zgodzie z obowiązującymi przepisami prawa dotyczącymi przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Sąd I instancji nie mając wystarczających danych w złożonym wniosku, słusznie zatem wezwał skarżącego do przedłożenia dokumentów i informacji, których celem było wyjaśnienie istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej. W świetle złożonych przez skarżącego dokumentów i wyjaśnień nie może budzić wątpliwości, że z obowiązku powyższego wywiązał się skarżący jedynie w części. Oznacza to, jak trafnie zauważył Sąd I instancji, iż skarżący uchybił obowiązkowi złożenia kompletnej dokumentacji, a tym samym nie można przyjąć, że doskonal on wszelkich starań, by w sposób zupełny zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku.
Powyższe oznacza, iż z uwagi na fakt nieprzedstawienia wszystkich żądanych dokumentów brak było przekonywujących podstaw do stwierdzenia, iż sytuacja skarżącego wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiającą prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Zatem uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania, czy też niepełne wykonanie tak nałożonych obowiązków, które uniemożliwia wyjaśnienie istotnych wątpliwości dotyczących sytuacji materialnej wnioskodawcy, należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie.
Ciężar dowodu w zakresie ustalenia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywał na skarżącym. Świadczy o tym użycie w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy należy natomiast ocena, czy takie okoliczności zachodzą.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonanej w powyższym zakresie przez Sąd I instancji oceny nie można uznać za dowolnej i naruszającej obowiązujące przepisy prawa. Wbrew zarzutom skarżącego dotyczącym obowiązku świadczenia pomocy przez współmałżonkę należy wskazać, że zgodnie z art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mają obowiązek wzajemnej pomocy, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej. W związku z tym dochody małżonka mają wpływ na ocenę sytuacji strony twierdzącej, że nie jest w stanie ponosić kosztów postępowania.
Oceny co do trafności stanowiska Sądu I instancji nie może zmienić podnoszona w zażaleniu okoliczność, iż w trybie egzekucji sądowej - jak to określił skarżący "odebrano" mu gospodarstwo rolne. Z załączonego do zażalenia postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Słupsku z dnia 31 grudnia 2007 r. w przedmiocie ustalenia kosztów niezbędnych do celowego przeprowadzenia egzekucji w sprawie, nie można wyprowadzić wniosku, iż skarżący w ten sposób wykazał dostatecznie zasadność swego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena tego rodzaju żądania musi być dokonana przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności sprawy.
Nie można bowiem przy tej ocenie pominąć, iż skarżący nawet do zażalenie nie przedłożył żądanych przez Sąd I instancji dokumentów. Nadto nie można też pominąć oceny Sądu I instancji dotyczącej dotychczas złożonych przez skarżącego oświadczeń, z których wynikało, iż nie uzyskuje on żadnego dochodu, nie dysponuje żadnymi składnikami majątkowymi, a przy tym prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe.
Jak trafnie zauważył Sąd I instancji, doświadczenie życiowe wskazuje, że zaspokojenie codziennych potrzeb życiowych wymaga posiadania choćby najskromniejszych środków finansowych, uzyskiwanych z własnej działalności gospodarczej, stosunku pracy czy też choćby ze środków pomocy społecznej. Natomiast z oświadczenia skarżącego wynika, że jest on ich zupełnie pozbawiony, co w świetle zasad doświadczenia życiowego w ocenie Sądu I instancji budzi wątpliwości. Argumentacja przedstawiona przez skarżącego w zażaleniu w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie pozwala na uznanie powyższej oceny Sądu I instancji za chybioną.
Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.