Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z 20 września 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 2823/15 odmówił Przedsiębiorstwu Produkcyjno Usługowo Handlowemu "S." S. Sp.j. w S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.
Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym:
Wyrokiem z 16 listopada 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Spółki na decyzję Ministra Pracy i Polityki Społecznej z [...] maja 2015 r. w przedmiocie odmowy umorzenia, rozłożenia na raty zaległości we wpłatach na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.
W terminie otwartym do wniesienia skargi kasacyjnej Spółka wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego wskazując, iż nie posiada dostatecznych środków finansowych pozwalających na uiszczenie opłaty sądowej od środka prawnego oraz pokrycie kosztów wynagrodzenia pełnomocnika procesowego. Wywodziła, iż w 2015 r. wykazała stratę w znacznej wysokości. Nie posiada składników majątkowych, które mogłaby zbyć celem pokrycia opłaty sądowej bez uszczerbku dla swojej płynności finansowej, a także dalszego bytu jako podmiotu gospodarczego. Wskazała, że na dzień 31 grudnia 2015 r. stan środków pieniężnych w kasie i na rachunku bankowym wynosi 5 267,74 zł, a ciążące na niej zobowiązania krótkoterminowe opiewają na kwotę 1 349 036,96 zł. Do wniosku załączono wstępny bilans sporządzony na dzień 31 grudnia 2015 r., wstępny rachunek zysków i strat za okres styczeń-grudzień 2015 r. oraz odpis z księgi wieczystej.
W odpowiedzi na wezwanie Sądu do złożenia dokumentów finansowych i udzielenia dodatkowych informacji Spółka przesłała zeznania podatkowe jednego ze wspólników Spółki za lata 2014-2015 (PIT-36L i PIT/B), deklaracje VAT-7 za okres lipiec 2015-maj 2016, sprawozdania finansowe za lata 2014-2015, wykaz środków trwałych, aktualny na 30 czerwca 2016 r., postanowienie SR w Bielsku-Białej VIII z 16 marca 2016 r. o wpisie do KRS informacji o zawieszeniu od 3 marca 2016 r. działalności gospodarczej prowadzonej przez Spółkę, 6 zawiadomień o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego z 14 stycznia 2015 r. i 2 lipca 2015 r., 6 tytułów wykonawczych z 22 marca 2016 r., 2 zawiadomienia Sądu Rejonowego w Cieszynie o ustanowieniu hipoteki przymusowej na nieruchomości gruntowej Spółki na rzecz ZUS w Bielsku Białej i Urzędu Skarbowego w Cieszynie. Skarżąca wyjaśniła również, że w 2016 r. uzyskała przychód w wysokości 8 776,61 zł.
W oparciu o zgromadzone dokumenty WSA w Warszawie postanowieniem z 20 września 2016 r. odmówił Spółce przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd rozpoznawał przedmiotowy wniosek pod kątem spełnienia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2016 r., poz. 718; dalej: ppsa).
Podkreślił, że zawarte powołanym przepisie określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Sąd odniósł się również do orzecznictwa wskazując, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Sąd zaznaczył, że rozpoznanie wniosku o prawo pomocy polega na porównaniu stanu majątkowego wnioskodawcy z wysokością ciążących na nim kosztów sądowych. Na obecnym etapie postępowania koszty jakie musi ponieść Spółka, aby skutecznie wnieść skargę kasacyjną do NSA to uiszczenie wpisu sądowego w wysokości 100 zł oraz opłacenie wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Oceniając sytuację finansową Spółki na podstawie złożonych przez nią oświadczeń i dokumentów źródłowych Sąd doszedł do wniosku, iż nie wykazała ona, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym. Oświadczenia i dokumenty przedłożone przez Spółkę nie mogą świadczyć o tym, że nie posiada ona żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym i domagając się rozpoznania wniosku pod kątem spełnienia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 ppsa Spółka nie wykazała również, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Dodatkowo Sąd zaznaczył, że skarżąca nie wywiązała się w pełni z wezwania Sądu o nadesłanie dokumentów finansowych. Spółka została bowiem wezwana do przedłożenia pełnych wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych oraz z kont i lokat dewizowych z okresu od 1 marca 2016 r. do daty otrzymania wezwania, ewentualnie dokumentów bankowych, z których wynika zamknięcie, zajęcie bądź blokada rachunku. Dokumentów tych nie nadesłano, więc niepotwierdzone jest oświadczenie, że stan konta na rachunku bankowym Spółki wynosi 181,31 zł.
W zażaleniu na powyższe postanowienie Spółka wniosła o jego zmianę poprzez przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Z ostrożności procesowej Spółka wniosła, aby w razie nieuwzględnienia powyższego wniosku Sąd zmienił zaskarżone postanowienie poprzez przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wniosek strony złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania Sąd, na podstawie art. 243 § 1 i art. 245 § 1 ppsa, może przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. W celu uzyskania prawa pomocy w zakresie całkowitym niezbędne jest wykazanie, że osoba prawna nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast, aby uzyskać pomoc w zakresie częściowym należy wykazać, że wnioskodawca nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Zatem to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, a rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Sąd, rozpoznając wniosek o prawo pomocy i porównując stan majątkowy wnioskodawcy z wysokością ciążących na nim kosztów sądowych zasadnie stwierdził, że skarżąca Spółka nie udowodniła zaistnienia sytuacji uzasadniającej udzielenie jej dofinansowania z budżetu państwa. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd I instancji szczegółowo zbadał sytuację materialną strony, porównał wysokość kosztów sądowych, które na obecnym etapie musi ponieść skarżąca Spółka z jej możliwościami finansowymi. W odniesieniu do przedstawionych przez skarżącą oświadczeń i dokumentów stwierdzić należało, że Spółka nie wykazała, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Nie wykazała również, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co mogłoby skutkować przyznaniem prawa pomocy w zakresie częściowym tj. zwolnieniem z konieczności ponoszenia opłat sądowych. Analizując sytuację majątkową Spółki Sąd zasadnie ocenił, że dysponuje ona znacznymi środkami, więc nie zasługuje na przyznanie jej prawa pomocy.
Trafne jest również ze stanowisko Sądu I instancji, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych. Musi ona bowiem wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (v. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 191/11). Osoby prowadzące spory sądowe w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych, winny w sposób szczególny zadbać o posiadanie funduszy pozwalających na dochodzenie swoich praw również przed sądem. "Występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego skarżący powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych" (v. m.in. postanowienie NSA z 25 sierpnia 2015 r., sygn. akt II GZ 387/15).
W związku z powyższym, NSA podziela stanowisko Sądu I instancji, że obciążające Spółkę zobowiązania krótkoterminowe nie mogą być traktowane priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Zobowiązania te w przeważającej większości mają charakter cywilny, a takim należnościom finansowym nie można przyznać pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi.
Analiza sytuacji majątkowej Spółki została przez Sąd dokonana w sposób prawidłowy. Z przedstawionych przez Spółkę dokumentów wynika, że w latach 2014 i 2015 przy przychodach w wysokości odpowiednio 433 193,91 zł oraz 211 369,24 zł Spółka poniosła straty z tytułu prowadzonej działalności w wysokości odpowiednio 74 156,47 zł i 28 031,85 zł. Straty skarżącej, wynikające z nadwyżki kosztów nad przychodami, nie mogły jednak uzasadniać przyznania Spółce nadzwyczajnej pomocy z budżetu państwa. NSA podziela, utrwalony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym pogląd, że w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Strata powstaje natomiast wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, co nie świadczy o braku środków finansowych, a skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (v. postanowienie NSA z 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13).
Wykazanie więc straty w działalności Spółki nie stanowi samo w sobie wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy (v. postanowienia NSA z 22 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 112/11 i z 19 listopada 2004 r., sygn. akt I FZ 436/04).
Również, jak podkreślił Sąd I instancji, niski przychód (niepotwierdzony żadnymi dokumentami) w roku obrotowym składania wniosku (8 776,61 zł) nie mógł prowadzić do uwzględnienia wniosku. Spółka prowadziła działalność gospodarczą jedynie przez 2 miesiące, zaś z dokumentów przedłożonych Sądowi nie wynika, co legło u podstaw zawieszenia prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Zawieszenie działalności gospodarczej nie oznacza zresztą upadłości Spółki.
Sąd trafnie również podkreślił, że Spółka jest w posiadaniu znacznego majątku (wartość środków trwałych 912 403,31 zł) i mimo iż nieruchomość gruntowa Spółki (o wartości 258 190,70 zł) obciążona jest hipoteką przymusową, jednak pozostałe środki trwałe (budynki, lokale i obiekty inżynierii lądowej i wodnej), mają wartość 651 000 zł. Strona dysponuje również urządzeniami technicznymi i maszynami o wartości 3 212,61 zł. W związku z powyższym uzasadniona była ocena Sądu, skutkująca stwierdzeniem, że Spółka dysponuje majątkiem, więc nie zasługuje na przyznanie prawa pomocy.
Zgodzić się należy z Sądem I instancji, że przedłożone przez Spółkę zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego nie dotyczyły aktualnej sytuacji majątkowej strony, zaś tytuły wykonawcze z 22 marca 2016 r. opiewały na kwotę znacznie niższą niż wartość majątku Spółki. Egzekucja objętych nimi należności nie mogła więc uniemożliwić skarżącej opłacenia wpisu sądowego i wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika.
Ostatecznie o zasadności odmowy przyznania stronie prawa pomocy przesądza fakt niewywiązania się z wezwania Sądu o nadesłanie dokumentów finansowych.
Wskazać należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W myśl bowiem art. 84 Konstytucji RP każdy na obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienia od tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winny być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli.
W odniesieniu do zebranego w aktach materiału wskazać należało, że skarżąca nie wykazała zaistnienia po jej stronie przesłanek uzasadniających udzielenie pomocy z budżetu państwa, choćby w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Tym bardziej również nieuzasadniony był wniosek dotyczący udzielenia prawa pomocy w zakresie całkowitym. W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zasadnie odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego prawa pomocy.
Z podanych powodów, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ppsa postanowił jak w sentencji orzeczenia.