Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 11 stycznia 2006 r., sygn. akt II GZ 134/05

Uzasadnienie

Postanowienie

Dnia 11 stycznia 2006 r.

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie:

Sędzia NSA - Rafał Batorowicz po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2006 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [...] z siedzibą w Thuren (Szwajcaria) od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 sierpnia 2005 r. sygn. akt VI SA/Wa 425/04 o odmowie sporządzenia uzasadnienia wyroku i odmowie przywrócenia terminu w sprawie ze skargi [...] z siedzibą w Thuren (Szwajcaria) na decyzję Urzędu Patentowego RP z dnia 27 stycznia 2004 r. sygn. akt [...] w przedmiocie wygaśnięcia patentu

postanawia:

uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Na rozprawie w dniu 10 maja 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wydał wyrok, sygn. VI SA/Wa 425/04, którym oddalił skargę [...] z siedzibą w Thuren (Szwajcaria) na decyzję Urzędu Patentowego RP z dnia 27 stycznia 2004 r. nr [...] w przedmiocie wygaśnięcia patentu. Na rozprawie strona skarżąca nie była reprezentowana, stwierdzono, iż jej pełnomocnik (rzecznik patentowy) został prawidłowo zawiadomiony – z adnotacji pracownika poczty wynikało, że przesyłkę zawierającą zawiadomienie o terminie rozprawy pozostawiono w placówce pocztowej w dniu 14 kwietnia 2005 r., o czym zawiadomienie pozostawiono w skrzynce pocztowej. Niepodjętą przesyłkę wysłano sądowi 22 kwietnia 2005 r., co wynikało ze stempla pocztowego.

Pismem z dnia 9 sierpnia 2005 r. strona skarżąca wniosła o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku, wnosząc równocześnie o przywrócenie terminu do złożenia tego wniosku. Uzasadniając wniosek o przywrócenie terminu podnosiła, że fakcie zapadnięcia i treści wyroku powzięła wiadomość w dniu 2 sierpnia 2005 r. Równocześnie twierdziła, że do jej pełnomocnika nie dotarło zawiadomienie o wyznaczeniu rozprawy ani też jakakolwiek wiadomość o przesyłce z sądu. Wskazywała, że kancelaria pełnomocnika działa w ten sposób, iż sumiennie podejmuje wszelką korespondencję i nigdy nie zlekceważyła jakiegokolwiek zawiadomienia. Podkreślała, że jeszcze w postępowaniu przed Urzędem Patentowym RP dążyła do przeprowadzenia rozprawy, w której zamierzała wziąć udział. Na poparcie twierdzenia, iż dokonała wszelkiej staranności celem zapewnienia udziału w rozprawie sądowej i niepodobieństwa chęci unikania udziału w czynnościach sądu, powoływała się na treść pisma z dnia 24 kwietnia 2005 r., którym zwróciła się o niewyznaczanie rozprawy w czerwcu 2005 r. w związku z przewidywaną nieobecnością pełnomocnika.

Postanowieniem z dnia 17 sierpnia 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił sporządzenia uzasadnienia wyroku i odmówił przywrócenia terminu do złożenia wniosku o uzasadnienie wyroku.

Uzasadniając swoje stanowisko sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że z dniem 17 maja 2005 r. upłynął siedmiodniowy termin do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku określony w art. 141 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a. Oceniając, że nie zachodziły przesłanki przywrócenia terminu wymienione w art. 86 § 1 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że przesyłkę zawierającą zawiadomienie o rozprawie prawidłowo awizowano, a mimo tego pełnomocnik strony nie odebrał przesyłki w urzędzie pocztowym. Przyjął, że trudno byłoby założyć, aby doręczyciel pocztowy nie dopełnił swych powinności służbowych w zakresie pozostawienia awiza i dlatego uznał, iż niepodjęcie zawiadomienia nastąpiło z przyczyn leżących po stronie pełnomocnika strony.

[...] z siedzibą w Thuren (Szwajcaria) wniosła zażalenie na wymienione postanowienie, domagając się wydania orzeczenia, które doprowadziłoby do rozstrzygnięcia zgodnie z wnioskiem z dnia 9 sierpnia 2005 r. (zmiany zaskarżonego postanowienia).

Uzasadniając zażalenie zarzucono, że sąd pierwszej instancji pominął art. 65 § 2 p.p.s.a. wykluczający bezwzględne stosowanie art. 73 p.p.s.a. Wywodzono, że stosowanie art. 65 § 2 p.p.s.a. polegać winno na kierowaniu się obowiązującą w postępowaniu cywilnym zasadą dwukrotnego awizowania korespondencji sądowej.

W dalszej kolejności podważono prawidłowość przyjętego przez wojewódzki sąd administracyjny założenia co do niepodobieństwa uchybień doręczyciela. Podnoszono, że skrzynki dla doręczeń w siedzibie kancelarii zawierają nachylone pod znacznym kątem pojemniki. Łatwo dokonać otwarcia skrzynki bez pozostawienia śladów, twierdzono, że przypadki takie zdarzały się nagminnie. Wskazywano też na przypadki omyłek w rozmieszczaniu korespondencji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

I. W pierwszej kolejności zwraca uwagę, że sąd pierwszej instancji wadliwie, to jest przedwcześnie, rozstrzygnął o odmowie sporządzenia uzasadnienia wyroku przed prawomocnym zakończeniem postępowania wpadkowego w przedmiocie przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia.

Od czasu wejścia w życie p.p.s.a. i przepisów o dopuszczalności zaskarżania zażaleniem postanowień o przywróceniu i odmowie przywrócenia terminu (art. 86 § 3 p.p.s.a.), w przypadku dokonania czynności przed lub równocześnie ze złożeniem wniosku o przywrócenie terminu do jej dokonania, zastosowanie środków stanowiących skutek uchybienia terminu jest czynnością następczą w stosunku do rozpatrzenia wniosku o przywrócenie terminu (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2004 r., str. 115). O tym, że termin nie został przywrócony można mówić dopiero wtedy, gdy postępowanie wywołane wnioskiem o jego przywrócenie zostało zakończone prawomocnym postanowieniem.

II. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela przedstawionych w zażaleniu zarzutów zmierzających do wykazania, że pełnomocnikowi skarżącej nie doręczono skutecznie zawiadomienia o rozprawie, na której zapadł wyrok, a to skutkiem zaniechania zastosowania za pośrednictwem art. 65 § 2 p.p.s.a. przepisów regulujących tryb doręczania pism sądowych w postępowaniu cywilnym i wprowadzających zasadę podwójnego awizowania przesyłek sądowych.

1. Zgodnie z art. 65 § 2 p.p.s.a., do doręczania pism w postępowaniu sądowoadministracyjnym stosuje się tryb doręczania pism sądowych w postępowaniu cywilnym. Oznacza to, że co do zasady zastosowanie znajdują przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 czerwca 1999 r. w sprawie szczegółowego trybu doręczania pism sądowych przez pocztę w postępowaniu cywilnym (Dz.U. Nr 62, poz. 697 ze zm.), powoływanego dalej jako rozporządzenie.

Z § 9 ust. 3 rozporządzenia w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 21 marca 2003 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 489) wynika, że jeżeli adresat nie zgłosi się po odbiór przesyłki w terminie związanym z jej pierwszym awizowaniem, pocztowa placówka oddawcza sporządza powtórne zawiadomienie o możliwości jej odbioru w terminie kolejnych siedmiu dni.

§ 9 ust. 3 rozporządzenia w postępowaniu cywilnym funkcjonuje w powiązaniu i jako doprecyzowanie treści art. 139 § 1 k.p.c., z którego wynika jedynie tyle, że należy złożyć pismo w urzędzie pocztowym lub lokalu organu gminy, a zawiadomienie o tym umieścić na drzwiach mieszkania adresata lub w skrzynce listowej; brak natomiast ustawowej regulacji w zakresie okresu złożenia pisma oraz tego ile razy należy zawiadamiać adresata o fakcie i miejscu złożenia przesyłki.

Art. 73 p.p.s.a. jako przepis rangi ustawowej kompletnie reguluje materię doręczenia zastępczego, w szczególności w ten sposób, że pismo składa się na okres siedmiu dni w placówce pocztowej lub w urzędzie gminy, a zawiadomienie o tym umieszcza się, o ile to możliwe, w skrzynce na korespondencję. Doręczenie uważa się za dokonane z upływem ostatniego dnia tego okresu.

2. W literaturze i orzecznictwie brak pełnej zgodności co do tego, czy po zmianie treści § 9 ust. 3 rozporządzenia i wprowadzeniu zasady podwójnego awizowania, zasada ta winna być respektowana również w postępowaniu sądowoadministracyjnym.

Prezentowany bywa pogląd dający pierwszeństwo zasadzie określonej w § 9 ust. 3 rozporządzenia (por. T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2005 r., str. 320). Naczelny Sąd Administracyjny aprobuje jednak pogląd przeciwny, przeważający zresztą w orzecznictwie i piśmiennictwie (por. B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze 2005 r., str. 193; niepublikowane orzeczenia NSA: z dnia 31 sierpnia 2004 r. sygn. FSK 816/04, z dnia 16 listopada 2004 r. GSK 104/04). Za takim stanowiskiem przemawiają następujące względy:

A. Podstawowe reguły wykładni wskazują na konieczność dawania pierwszeństwa aktowi wyższej rangi, to jest art. 73 p.p.s.a. przed § 9 ust. 3 rozporządzenia.

B. Art. 73 p.p.s.a. stanowi również przepis szczególny regulujący kompletnie instytucję doręczenia zastępczego w postępowaniu sądowoadministracyjnym i to odmiennie od § 9 ust. 3 rozporządzenia funkcjonującego w powiązaniu z art. 139 § 1 k.p.c. (vide: pkt II.1.).

C. Zawarte w art. 65 § 2 p.p.s.a. odesłanie dotyczy jedynie trybu doręczeń i nie może obejmować odmiennej regulacji instytucji doręczenia zastępczego w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Łączne stosowanie § 9 ust. 3 rozporządzenia i art. 73 p.p.s.a. byłoby niemożliwe z racji przeciwstawnych regulacji co do powstawania skutku doręczenia.

D. Naczelny Sąd Administracyjny ma na uwadze okoliczność, iż wyrokiem z dnia 17 września 2002 r., sygn. SK 35/01, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że § 9 ust. 3 rozporządzenia w obowiązującym w chwili wyrokowania brzmieniu, w zakresie, w jakim ustanawiał tylko siedmiodniowy termin przechowywania w pocztowej placówce oddawczej przesyłek – pism sądowych, a tym samym uniemożliwia powtórne zawiadomienie adresata o tym piśmie, był niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Wiadomym też jest sądowi, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 10 maja 2005 r., sygn. III SA/Wa 1553/04, przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności art. 73 p.p.s.a. z art. 2 i 45 ust. 1 Konstytucji. W obu przypadkach przedstawiono szereg okoliczności natury prawnej a także faktycznej wskazujących na to, że uzależnienie skuteczności doręczenia zastępczego od pojedynczego jedynie awizowania przesyłki zawierającej pismo sądowe narusza konstytucyjnie gwarantowane prawo do sądu. W pytaniu prawnym Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego akcentowano również możliwość naruszenia zasady demokratycznego państwa prawnego.

E. Istnienie wątpliwości co do zgodności z Konstytucją art. 73 p.p.s.a. nie stanowi dostatecznej podstawy do zastosowania wykładni pozwalającej na przyjęcie, że pełnomocnika skarżącej nie zawiadomiono prawidłowo o terminie rozprawy, na której zapadł wyrok, sporządzenia uzasadnienia którego domaga się strona skarżąca.

Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w sprawie niniejszej opowiada się za poglądem, według którego choć w art. 8 ust. 2 Konstytucji wyrażono zasadę bezpośredniego jej stosowania, dopóki niekonstytucyjny przepis nie zostanie wyeliminowany z obrotu prawnego skutkiem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, podlega stosowaniu. Art. 188 pkt 1 Konstytucji przewiduje wyłączną kompetencję Trybunału Konstytucyjnego w zakresie badania zgodności ustaw z Konstytucją, brak orzeczenia Trybunału w tym przedmiocie oznacza funkcjonowanie domniemania zgodności ustawy z Konstytucją (por. m.in. wyroki: SN z 7 listopada 2002 r. sygn. V CKN 1493/00, LEX nr 57238; SN z 30 października 2002 r. sygn. V CKN 1456/00, LEX 57237; NSA z 27 listopada 2000 r. sygn. II SA/Kr 609/98. Prz. Sejm. 2001/3/84).

F. Wątpliwości sądu co do konstytucyjności przepisu rangi ustawowej mogą znaleźć wyraz w przedstawieniu Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego.

W sprawie niniejszej jednak zachodzą istotne przesłanki wyłączające celowość a nawet możliwość formułowania pytania dotyczącego zgodności z Konstytucją art. 73 p.p.s.a.

1. a. Istota zagadnienia, od którego uzależnione jest rozstrzygnięcie nie wynika wprost ze skutków wykładni lub stosowania art. 73 p.p.s.a. lecz wiąże się bezpośrednio ze stosowaniem art. 86 § 1 i 87 § 2 p.p.s.a., kwestia prawidłowości doręczenia zawiadomienia o rozprawie jest jedynie jedną z przesłanek oceny czy doszło do przekroczenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku bez winy strony. Początek biegu terminu wiąże się jedynie pośrednio z zawiadomieniem o rozprawie, wprost związany jest z ogłoszeniem wyroku.
2. b. Ewentualne stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności art. 73 p.p.s.a. z Konstytucją wywoła skutki dopiero z chwilą ogłoszenia wyroku Trybunału, względnie z inną chwilą oznaczoną przez Trybunał Konstytucyjny (art. 190 Konstytucji). Zatem, upraszczając nieco problem, późniejsze orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego we wskazanym przedmiocie nie zniweczy skuteczności wcześniejszego doręczenia zastępczego (por. uchwałę SN z dnia 23 stycznia 2004 r. sygn. III CZP 112/03, OSNC 2005/4/61).
3. c. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w innym składzie wyczerpująco przedstawił zagadnienia uzasadniające pytanie prawne. Wobec tego powielanie pytania prawnego nie było celowe.
4. III. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można odmówić zasadności tym przedstawionym w zażaleniu zarzutom, które zmierzały do wykazania, iż sąd pierwszej instancji niedostatecznie odniósł się do zawartych w uzasadnieniu wniosku argumentów mających wpływać na ocenę co do braku winy w przekroczeniu terminu.
5. 1. Art. 73 p.p.s.a. ustanawia domniemanie, iż strona w związku z zachowaniem przewidzianych przepisem warunków mogła zapoznać się z treścią pisma sądowego. Domniemanie to, jak każde inne, może być obalone. Środkiem procesowym, który może być wykorzystany celem obalenia domniemania jest postępowanie wpadkowe wywołane wnioskiem o przywrócenie terminu.
6. 2. W sytuacji gdy początek biegu terminu, którego dotyczy wniosek o przywrócenie, wiąże się blisko ze skutecznością doręczenia zastępczego, postępowanie wywołane wnioskiem pełni i tę funkcje, że służy zachowaniu maksimum gwarancji realizacji gwarantowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji prawa do sądu.

Za taką interpretacją przepisów dotyczących przywrócenia terminu opowiedział się Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 września 2002 r. sygn. SK 35/01.

1. 3. Również traktowanie przepisów Konstytucji jako przesłanki wykładni przepisów ustaw przemawia przeciwko zawężającej wykładni art. 86 § 1 i 87 § 2 p.p.s.a. w omawianej sytuacji jako niezgodnej z zasadą demokratycznego państwa prawa i składającymi się na nią zasadami zaufania do państwa i sprawiedliwości proceduralnej. Nie jest bowiem zgodna z tymi zasadami sytuacja, gdy sądy opierając się na formalistycznej interpretacji przepisów wywodzą negatywne dla strony skutki ze zdarzeń, o których zaistnieniu strona mogła się nie dowiedzieć mimo zachowania staranności w zakresie uczestnictwa w postępowaniu.
2. 4. Art. 87 § 2 p.p.s.a. wymaga by strona domagając się przywrócenia terminu jedynie uprawdopodobniła okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu. Brak wymogu udowodnienia tych okoliczności. Specyfika postępowania sądowoadministracyjnego, w którym nie są dopuszczalne dowody ze świadków i przesłuchania stron, sprawia, że z reguły ocena sądu oparta jest albo na dowodach z dokumentów nie wprost, albo na oświadczeniach stron.
3. 5. Ocena braku winy (art. 86 § 1 p.p.s.a.) pozostawiona jest uznaniu sądu. W sytuacji dotyczącej wniosku o przywrócenie terminu, którego początek biegu wiążę się ze skutkiem doręczenia zastępczego, z powodów wskazanych w pkt III.2 i III.3. kryteria uznania winny być łagodzone w stosunku do ogólnie obowiązujących. Oczywiście samo zaprzeczenie, że przesyłkę awizowano byłoby niewystarczające.
4. 6. W świetle dotychczasowych stwierdzeń za niewystarczające uznać należy stanowisko sądu pierwszej instancji, który poprzestał w istocie na stwierdzeniu co do niepodobieństwa założenia, aby doręczyciel nie dopełnił swych powinności służbowych w zakresie pozostawienia awiza, przy braku jakiegokolwiek odniesienia do wskazanych przez stronę skarżącą okoliczności mogących nie wprost świadczyć o dochowywaniu staranności w zakresie obciążających stronę obowiązków. Twierdzenia faktyczne z tego zakresu zostały rozszerzone w zażaleniu i wraz z wcześniej przedstawionymi winny być przedmiotem szerszej, ponownej oceny. Fakt, że okoliczności te nie zostały na ogół udowodnione nie ma istotnego znaczenia w postępowaniu, w którym udowodnienie braku winy nie jest wymagane.
5. 7. Pod rządami art. 86 § 1 zdanie drugie p.p.s.a. dopuszczalne jest wydanie postanowienia o odmowie przywrócenia terminu na posiedzeniu niejawnym. Niemniej jednak, jeżeli występują wątpliwości co do twierdzeń strony domagającej się przywrócenia terminu celowe jest rozważenie przeprowadzenia rozprawy.
6. 8. Istotne wątpliwości wzbudza przyjęcie niepodobieństwa błędu doręczenia, czyli uznanie za fakt powszechnie znany, iż nie zdarzają się błędy w zakresie doręczania pism sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przedstawiając w innym składzie pytanie prawne co do zgodności z Konstytucją art. 73 p.p.s.a., jako powszechnie czy urzędowo znane przedstawiał często popełniane błędy przy doręczeniach przesyłek sądowych.
7. IV. Reasumując zawarte w pkt III i IV uwagi, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że dopóki art. 73 p.p.s.a. zachowuje moc obowiązującą, dopóty doręczenia zastępcze pism sądowych dokonywane na podstawie tego przepisu są prawidłowe i wywołują skutek z upływem siedmiu dni od złożenia pisma w placówce pocztowej lub w urzędzie gminy. Niemniej przeto traktowanie postępowania wywołanego wnioskiem o przywrócenie terminu, którego początek biegu wiąże się, choćby pośrednio, ze skutkiem doręczenia zastępczego, jako gwarancji zachowania prawa do sądu i realizacji zasady państwa prawnego (art. 45 ust. 1 i art. 2 Konstytucji) przemawia za stosowaniem łagodnych kryteriów uznania braku winy w uchybieniu terminu.
8. V. Z wymienionych powodów uchylono zaskarżone postanowienie w całości i przekazano sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 198 p.p.s.a.