Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 17 grudnia 2014 r. (sygn. akt VI SA/Wa 2116/14) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") - odmówił skarżącemu T. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] kwietnia 2014 r. (nr [...]) w przedmiocie stwierdzenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych T. K. oświadczył, iż prowadzi gospodarstwo domowe razem z żoną i dwojgiem małoletnich dzieci. Wnioskodawca wskazał, że z tytułu umowy o pracę osiąga miesięczny dochód w wysokości 3000 zł brutto, zaś jego żona - 2115 zł brutto. W wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 13 sierpnia 2014 r. skarżący nadesłał (przy piśmie z dnia [...] sierpnia 2014 r.): 1) zaświadczenia o dochodach wystawione przez swojego pracodawcę i pracodawcę małżonki (potwierdzające wysokość dochodów wskazaną w oświadczeniach), 2) kopię zeznania o wysokości dochodu osiągniętego przez niego w 2013 r. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej (z którego wynika, że w 2013 r. osiągnął dochód w wysokości [...] zł przy przychodzie na poziomie [...] zł), 3) kopię zeznania o wysokości dochodu osiągniętego przez żonę w 2013 r. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej (z którego wynika, że w 2013 r. małżonka osiągnęła dochód w wysokości [...] zł przy przychodzie na poziomie [...] zł), 4) oświadczenie, że nie uzyskał dopłat do gruntów rolnych, 5) oświadczenie, że pełnienie przez niego funkcji organu prowadzącego szkoły niepubliczne nie jest działalnością gospodarczą.
Skarżący nie przedłożył natomiast - żądanych we wspomnianym zarządzeniu - wyciągów z rachunków bankowych swoich i żony, a także nie wyjaśnił, czy jakikolwiek rachunek bankowy każde z nich posiada. Natomiast w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 13 października 2014 r. (odmawiającego przyznania prawa pomocy) skarżący stwierdził dodatkowo, że Narodowy Fundusz Zdrowia prowadzi wobec niego blisko pół tysiąca spraw, z czego zdecydowana większość znajdzie swój finał w sądzie, a wniesienie takiej ilości wymaganych opłat sądowych spowoduje bardzo znaczący uszczerbek utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji, przedstawiona przez skarżącego sytuacja materialna nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z uwagi na to, że skarżący nie przedłożył na wezwanie żądanych dokumentów w zakresie dotyczącym kwestii posiadanych rachunków bankowych i dokonywanych na nich operacji, nie było możliwości ustalenia, czy zostały spełnione przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji uznał, że odstępując od złożenia wymaganych dokumentów skarżący nie usunął wątpliwości, jakie budziło oświadczenie zawarte w złożonym przez niego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Tym samym uniemożliwił dokonanie oceny jego rzeczywistej sytuacji materialnej oraz możliwości płatniczych. Sąd uznał ponadto, że przyznania skarżącemu prawa pomocy w niniejszej sprawie nie uzasadnia sama z siebie okoliczność, iż skarżący jest stroną licznych postępowań.
Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył T. K. Wniósł o zmianę tegoż orzeczenia oraz przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych lub o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
W uzasadnieniu zażalenia skarżący stwierdził w szczególności, że toczy się (lub będzie toczyć) około pół tysiąca spraw z jego udziałem, a każdy wpis kosztuje 200 zł, a więc konieczność opłacenia każdej złożonej skargi zmusiłaby stronę do zapłaty horrendalnie wysokiej ceny za prawo do obrony swych praw. Zdaniem skarżącego, Sąd pierwszej instancji posiadał pełny obraz dochodów jego oraz małżonki, skoro zostały przedstawione zeznania podatkowe za 2013 r. oraz zaświadczenia o aktualnych zarobkach. Natomiast wyciągi bankowe nie mogą stanowić jedynego dowodu mającego przestawić sytuację majątkową skarżącego. Zdaniem skarżącego, nietrafnie zarzucono mu również, że nie przedstawił dokumentu wskazującego na wysokość dotacji uzyskiwanej od jednostek samorządu terytorialnego na funkcjonowanie prowadzonych szkół, podczas gdy dokument taki nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy. Skarżący podniósł również, że Sąd pierwszej instancji - znając sytuację finansową strony - nawet nie rozważył możliwości zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych w części ułamkowej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).
W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.).
Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając, że nie było możliwe dokonanie oceny sytuacji majątkowej strony, skoro skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił części dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że T. K. nie wykazał w sposób należyty, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności tychże oświadczeń. Mimo wezwania z dnia 19 sierpnia 2014 r. (wystosowanego w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 13 sierpnia 2014 r., wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a.) skarżący nie nadesłał bowiem części z żądanych dokumentów, to jest wyciągów z posiadanych przez skarżącego oraz jego żonę rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, bądź oświadczenia, że takich rachunków bankowych nie posiadają.
Brak wskazanych wyżej dokumentów uniemożliwiał Sądowi pierwszej instancji ocenę, czy w przypadku skarżącego wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy. Wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, dla oceny spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy nie były wystarczające w tej sprawie oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie tego prawa, ani dokumenty przedłożone w toku postępowania, to jest zaświadczenia od pracodawców o osiąganych dochodach oraz kopie zeznań podatkowych za 2013 r. Dokumenty te obrazują jedynie częściowo sytuację majątkową skarżącego. Dla przedstawienia Sądowi pełnego obrazu sytuacji majątkowej, niezbędne było wykonanie zarządzenia referendarza sądowego również w zakresie odnoszącym się do rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i jego małżonkę. Przy założeniu, że skarżący i jego małżonka takie rachunki bankowe posiadają, stwierdzić należy, że wyciągi z tychże rachunków pozwoliłyby Sądowi pierwszej instancji na ustalenie, czy strona posiada oszczędności, z których możliwe byłoby pokrycie kosztów sądowych, jak również na analizę struktury wydatków ponoszonych w związku z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego - w kontekście możliwości poniesienia również kosztów sądowych.
Istotną dla Sądu informacją byłoby również ewentualne oświadczenie przez skarżącego, że ani on, ani jego małżonka nie posiadają rachunków bankowych. W konsekwencji przyjąć należy, że brak ustosunkowania się przez skarżącego do kwestii posiadania lub braku posiadania rachunków bankowych trafnie doprowadził Sąd pierwszej instancji do zgodnej z prawem konkluzji, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania.
Wobec braku wykazania przez skarżącego pełnej sytuacji majątkowej, nie była również możliwa ocena, czy na zdolność do poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie ma wpływ podnoszona przez skarżącego okoliczność, że jest on stroną kilkuset postępowań administracyjnych, których wyniki będą kwestionowane przed sądem administracyjnym, co będzie się wiązało z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych również w tamtych sprawach. Niezrozumiały jest natomiast podniesiony w zażaleniu argument, jakoby skarżącemu zarzucono, iż nie przedstawił dokumentu wskazującego na wysokość dotacji uzyskiwanej od jednostek samorządu terytorialnego na funkcjonowanie prowadzonych szkół. Analiza zaskarżonego postanowienia WSA nie wskazuje, by okoliczność taka w ogóle była rozważana przez Sąd pierwszej instancji, ani by czyniono w tym przedmiocie jakiekolwiek zarzuty skarżącemu. Niezasadne są również zarzuty skarżącego, że Sąd pierwszej instancji nie rozważył możliwości przyznania stronie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych chociaż w części ułamkowej.
Jak wskazano wyżej, dla dopuszczalności przyznania stronie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie i części niezbędne jest rzetelne przedstawienie sądowi przez wnioskodawcę jego sytuacji majątkowej, co w niniejszej sprawie nie nastąpiło.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.
PG