Uzasadnienie
Postanowieniem objętym zażaleniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w L. odmówił S. P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lipca 2011 r. w przedmiocie wykreślenia wpisu z ewidencji działalności gospodarczej.
W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Sąd I instancji wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, iż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, bowiem ze względu na wykreślenie wpisu z ewidencji działalności gospodarczej nie może prowadzić kancelarii adwokackiej i samodzielnie zarabiać na własne utrzymanie. Zamieszkuje razem z synem, synową i wnukiem, jednakże prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. W skład jego majątku wchodzi lokal mieszkalny o pow. ok. 72 m2, poza tym nie posiada innych nieruchomości, ani żadnych zasobów finansowych. W mieszkaniu, w którym mieszka z synem, synową i wnukiem zajmuje dwa pokoje, jeden z nich jest zajęty na kancelarię adwokacką, a drugi jest pokojem, w którym śpi, odpoczywa, itp. Nie przedstawił jednak dokumentów, które potwierdziłyby te informacje. S. P. podał, że utrzymuje się sam, jednakże nie wskazał jakichkolwiek dochodów. Nadmienił, że "od czasu do czasu" pomaga mu syn.
W piśmie z dnia 31 stycznia 2012 r. skarżący złożył oświadczenie, że wydatki związane z utrzymaniem mieszkania (czynsz, energia elektryczna, gaz) pokrywa w całości jego syn. Skarżący opłaca natomiast rachunek za telefon w kwocie średnio 120 zł miesięcznie. Stwierdził, że aktualnie nie bierze udziału w świadczeniu pomocy prawnej osobom prywatnym oraz że syn nie przekazuje mu żadnych środków finansowych, nie korzysta również ze środków pomocy społecznej. Nadto na rachunku bankowym nie posiada środków pieniężnych.
Według Sądu I instancji skarżący wykonał więc jego wezwanie, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. tylko częściowo i w sposób, uniemożliwiający dokonanie pełnej oceny jego stanu majątkowego, możliwości płatniczych i stanu rodzinnego. Niemożliwe było bowiem ustalenie ani źródła, ani rzeczywistej wielkości uzyskiwanego przez wnioskodawcę dochodu, ani relacji wielkości tego dochodu do wysokości koniecznych wydatków w gospodarstwie domowym. Mając powyższe uwagi na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w L. odmówił S. P. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, powołując w podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej jako: p.p.s.a.
Zażalenie na to postanowienie złożył S. P. wnosząc o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania ewentualnie o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie mu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., poprzez zbyt drobiazgową ocenę stanu finansowego skarżącego. W uzasadnieniu zażalenia skarżący oświadczył, że nie pominął żadnych dowodów obrazujących jego sytuację majątkową.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Znajduje to dodatkowe potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe.
Stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Przedstawienie powyższych regulacji jest uzasadnione okolicznościami sprawy. Ze względu bowiem na niewystarczające dane zawarte we wniosku S. P. o przyznanie mu prawa pomocy, skarżący został wezwany w trybie art. 255 p.p.s.a. do przesłania dokumentów lub podania stosownych informacji odnoszących się do jego sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej (k. 34 akt WSA). Wezwany z tego obowiązku wywiązał się jedynie w części. W piśmie z dnia 31 stycznia 2012 r. oświadczył bowiem, że co do zasady wszystkie koszty związane z codziennym utrzymaniem ponosi jego syn, G. Skarżący nie posiada żadnych źródeł dochodu ani środków pieniężnych, a jego jedynym zadeklarowanym wydatkiem jest opłata za telefon wynosząca 120 zł miesięcznie. Tylko co do tego wydatku została przedłożona do akt faktura (na ok. 90 zł, k. 40 akt WSA). Wezwany do wyjaśnienia tak istotnej kwestii, jak wskazanie źródła dochodu potrzebnego do utrzymania prowadzonego samodzielnie gospodarstwa domowego (które zadeklarował we wniosku) lub też określenia pomocy z jakiej korzysta, skarżący oświadczył jedynie, że wszystkie wydatki związane z koniecznym utrzymaniem ponosi syn G. Twierdzenia S. P. pozostały zupełnie gołosłowne.
Z uwagi na fakt nieprzedstawienia żądanych, czy jakichkolwiek zaświadczeń i dokumentów brak było przekonywujących podstaw do stwierdzenia, iż sytuacja skarżącego istotnie wypełniała przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżący z możliwości wykorzystania wezwania Sądu do pełnego zobrazowania swojej sytuacji majątkowej jednak nie skorzystał.
W takim stanie rzeczy, gdy skarżący był w trybie art. 255 p.p.s.a. wzywany do złożenia stosownych oświadczeń i dokumentów, nie można Sądowi I instancji czynić zarzutu co do oceny przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżący bowiem uchylił się od obowiązków wynikających z art. 255 p.p.s.a., co stanowiło przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Uchybienia nie stanowiło również zarzucane "drobiazgowe" badanie sytuacji materialnej skarżącego, gdyż należy mieć na uwadze, że skutkiem zwolnienia strony z obowiązku poniesienia kosztów sądowych jest obciążenie tymi kosztami społeczeństwa.
Wobec tego powinno ono nastąpić jedynie w przypadkach, gdy zgromadzenie przez stronę środków na pokrycie tych kosztów jest niemożliwe z przyczyn obiektywnych i przedstawionych sądowi w sposób rzetelny i pełny. Tymczasem w niniejszej sprawie sytuacja finansowa skarżącego nie została przez niego wykazana, co uniemożliwiło WSA zastosowanie tej wyjątkowej instytucji, jaką jest przyznanie prawa pomocy.
W motywach zaskarżonego postanowienia Sąd I instancji zwrócił uwagę na powyższe kwestie, podkreślając, że to do skarżącego jako osoby zainteresowanej w uzyskaniu prawa pomocy należało wykazanie tychże okoliczności.
W zażaleniu S. P. zarzucił Sądowi I instancji naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 246 § 2 p.p.s.a.). We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący zaznaczył jednak, że wnosi wyłącznie o zwolnienie go od kosztów sądowych (k. 31 akt WSA) co oznacza, że wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, co wynika z art. 246 § 3 p.p.s.a., zgodnie z którym prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Możliwość ustanowienia prawa pomocy w zakresie całkowitym nie była zatem przedmiotem badania WSA, gdyż takie żądanie nie wynikało z wniosku skarżącego, stąd też zarzut naruszenia art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. należy uznać za niezasadny.
Uwzględniając powyższe, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący nie wykazał dostatecznie zasadności swojego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym.
W świetle powyższych stwierdzeń Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił jako pozbawione uzasadnionych podstaw na mocy art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.