Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Go 905/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. W. odmówił P. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. G. na decyzję Komendanta N. Oddziału Straży Granicznej z dnia [...] września 2011 r., nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej za naruszenie przepisów o transporcie drogowym.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podał, że w odpowiedzi na wezwanie Sądu I instancji do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 120 zł P. G. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu PPF w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zarządzeniem referendarza sądowego skarżący został wezwany do uzupełnienia tego wniosku w terminie 7 dni poprzez przedłożenie wymienionych w tym zarządzeniu stosownych dokumentów. W dniu 30 stycznia 2012 r. do Sądu wpłynęło pismo P. G., do którego nie zostały dołączone dokumenty uzupełniające wniosek o przyznanie prawa pomocy, mimo że strona wymieniła je jako załączniki do ww. pisma.
W związku z powyższym zarządzeniem referendarza sądowego ponownie wezwano skarżącego do przedłożenia w terminie 7 dni wymienionych dokumentów. Wezwanie to zostało doręczone skarżącemu 6 lutego 2012 r., a skarżący nie odpowiedział na wezwanie. Postanowieniem z dnia 1 marca 2012 r. referendarz sądowy postanowił odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie.
Na skutek wniesionego sprzeciwu wniosek o przyznanie prawa pomocy został rozpatrzony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. W., który zaskarżonym postanowieniem odmówił przyznania prawa pomocy, stwierdzając, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna uniemożliwia poniesienie kosztów sądowych. Wskazał, że nie przedłożył między innymi wyciągów z rachunków bankowych, zestawienia wartości przychodów oraz kosztów ich uzyskania, zaświadczenia w przedmiocie zadłużenia z tytułu należności publicznoprawnych czy innych dokumentów potwierdzających, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza przynosi stratę. Sąd podkreślił, że ponoszenie straty w działalności nie warunkuje potrzeby udzielenia pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż nie jest tożsama z brakiem środków finansowych.
Ponadto Sąd zwrócił uwagę, że skarżący wiedział, że referendarz sądowy odmówił mu przyznania prawa pomocy z uwagi na brak możliwości oceny jego faktycznej sytuacji finansowej, gdyż strona nie przedłożyła wymaganych dokumentów. Jednakże skarżący nie przesłał stosownych dokumentów również ze sprzeciwem. Brak również dowodów na pogląd skarżącego, że niedostarczenie w terminie odpowiedzi na wezwanie wynikało z zawinionego postępowania urzędu pocztowego. Z akt sprawy wynika, że do sądu nie wypłynęła jakakolwiek odpowiedź na powtórne wezwanie referendarza sądowego.
P. G. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego zmianę poprzez uwzględnienie zażalenia oraz przyznanie prawa pomocy lub uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c.
W uzasadnieniu zażalenia stwierdził, że uchybienie terminu do uzupełnienia braków formalnych wniosku nie nastąpiło z winy skarżącego. Sąd nie rozpatrzył wszechstronnie zebranego w toku postępowania materiału dowodowego, a uzasadnienie postanowienia nie jest adekwatne do sytuacji majątkowej skarżącego, który poczynił pewne oszczędności, lecz stan zdrowia zmusił go do użycia tych środków na kupno leków i opłacenie pracowników swojej firmy. Jego sytuacja majątkowa winna być rozpatrzona szczegółowo zarówno od strony pozyskiwanych dochodów, jak i wydatków, których Sąd w swoim postanowieniu nie zakwestionował.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Na wstępnie należy podkreślić, że postępowanie sądowoadministracyjne prowadzone jest w oparciu o przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270), a nie przepisy ustawy Kodeks postępowania cywilnego.
Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Z przepisu tego wynika, że prawo pomocy może być przyznane na każdym etapie postępowania i nie ogranicza prawa strony do jednokrotnego wystąpienia z wnioskiem. Ponowne złożenie wniosku w tej samej sprawie może być spowodowane szczególną zmianą sytuacji majątkowej strony w odniesieniu do sytuacji, na podstawie której został rozpoznany poprzedni wniosek.
Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek.
Należy podkreślić, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl) o przyznanie tego prawa. Jednakże uznaniowość w zakresie przyznania czy też odmowy przyznania takiego prawa wymaga od sądu dokładnego przeanalizowania i wnikliwej oceny sytuacji wnioskodawcy.
W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. W. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy z uwagi na brak jakichkolwiek dokumentów potwierdzających jego niekorzystną sytuację majątkową. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko to jest jak najbardziej prawidłowe. Należy podkreślić, że zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony.
W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
W związku z powyższym wniosek o przyznanie prawa pomocy winien być poparty dowodami w postaci chociażby kserokopii dokumentów, wskazujących na złą sytuację materialną skarżącego, który we właściwym formularzu PPF podał określone wydatki, wskazał ponoszenie straty w działalności gospodarczej w wysokości 65 000 zł oraz stwierdził, że zalega z uregulowaniem należności wobec ZUS w wysokości ponad 280 tys. zł i wobec kontrahentów w wysokości około 400 tys. zł. Podkreślił, że wszelką gotówkę zajmuje mu komornik. W związku z tym słuszne było żądanie przedstawienia przez skarżącego stosownych dokumentów, z których wynikałoby, że jego sytuacja materialna faktycznie jest zła, gdyż samo oświadczenie zawarte w formularzu uniemożliwiało obiektywną ocenę jego położenia.
Niezrozumiały jest zarzut skarżącego co do dopuszczenia się przez Sąd I instancji błędu w ustaleniach faktycznych, skoro z uwagi na brak wyżej wspomnianych dokumentów nie było możliwe właśnie ustalenie faktycznej sytuacji materialnej skarżącego, a z akt sprawy wyraźnie wynika, że skarżący nie zastosował się do wezwań o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na pierwsze wezwanie skarżący przesłał stosowne pismo, jednakże bez wymienionych w nim załączników, natomiast na kolejne wezwanie do uzupełnienia braków skarżący w ogóle nie odpowiedział, a w sprzeciwie od postanowienia referendarza, jak i w zażaleniu nie przedstawił jakiegokolwiek dowodu na potwierdzenie jego słów, że odpowiedział na to wezwanie, lecz jego zdaniem, odpowiedź na to wezwanie "prawdopodobnie znalazła się w rękach osoby do jej nadania nieupoważnionej bądź zaniechanie leży po stronie urzędu pocztowego".
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.