Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2012 r., sygn. akt III SA/Gl 1917/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił M. M. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Dyrektora Ś. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w C. z dnia [...] października 2011 r., nr [...] w przedmiocie płatności z tytułu wspierania działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy. Na urzędowym formularzu PPF doprecyzował swoje żądanie, zgodnie z którym wniosek ten obejmował żądanie zwolnienia od kosztów sądowych. Wniosek swój uzasadnił tym, że jego gospodarstwo rolne zostało przepisane na syna w listopadzie 2008 r. i w tym roku wypłacona też została dopłata.
Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoją żoną Z. M. Na ich miesięczny dochód składają się świadczenia rentowe. Ich wysokość brutto to: 1.221 zł (wnioskodawca) i 670 zł (jego żona). Ponadto oświadczył, że nie posiada żadnego majątku, żadnych zasobów pieniężnych, żadnych oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro.
Postanowieniem z dnia 16 lutego 2012 r., referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Stanowisko swoje uzasadnił tym, że skarżący uchylił się od wykonania wezwania do przedłożenia materiałów źródłowych obrazujących jego rzeczywisty stan majątkowy. Pominął fakt, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe nie tylko ze swoją żoną, ale także i z pełnoletnimi dziećmi, nie przedłożył pełnego wyciągu ze swojego rachunku bankowego. Ponadto, skarżący nie udokumentował wysokości wydatków, jakie ponoszone są na bieżące utrzymanie wspólnego gospodarstwa domowego, wydatków tych nie określono nawet w sposób szacunkowy. W efekcie niemożliwa była weryfikacja danych zawartych na urzędowym formularzu wniosku oraz ustalenie, jaki uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny spowoduje uiszczenie opłat sądowych.
Na skutek wniesionego sprzeciwu wniosek o przyznanie prawa pomocy został rozpatrzony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w G., który zaskarżonym postanowieniem odmówił przyznania prawa pomocy, podkreślając, że także przy wnoszeniu sprzeciwu skarżący pominął jakąkolwiek dokumentację swoich twierdzeń. Nie nadesłał żadnych dokumentów, które potwierdzałyby jego oświadczenia. Jeżeli zaprzecza on temu, że dorosłe dzieci nie mieszkają razem z rodzicami, to wystarczyłoby nadesłać stosowne zaświadczenie o osobach aktualnie zameldowanych pod adresem, wskazanym jako adres zamieszkania skarżącego. O takie zaświadczenie, wnioskodawca był już wzywany pismem referendarza z dnia 20 stycznia 2012 r. Nadal nie nadesłał do akt sądowych wyciągów ze swojego rachunku bankowego, podczas gdy miał świadomość, że brak tego dokumentu był jednym z powodów nieuwzględnienia jego wniosku.
Ponadto Sąd I instancji podkreślił, że z aktu notarialnego z dnia [...] listopada 2008 r. (Repertorium A [...]), znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy, wynika, że na rzecz skarżącego oraz jego małżonki Z. M. ustanowiona została dożywotnia służebność osobista mieszkania. Prawo to jest wpisane w dziale III księgi wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości (KW nr [...]). W tej sytuacji są podstawy do przyjęcia, że skarżącego oraz jego małżonkę nie obciążają już wydatki związane z utrzymaniem całego budynku. W sytuacji, w której skarżący i jego małżonka mają ustanowioną na swoją rzecz służebność osobistą mieszkania, całkowitej zmianie uległy zasady wydatkowania środków pieniężnych na swoje utrzymanie, ponieważ skarżący ma już bowiem zapewnione prawo do korzystania z określonego pomieszczenia w nieruchomości i urządzeń przeznaczonych do wspólnego użytki mieszkańców budynku (art. 302 § 1 k.c).
W tej sytuacji Sąd I instancji uznał, że skarżący nie wykazał w sposób jasny i przejrzysty, jakie są jego regularne dochody i z kim de facto prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, a Sąd rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może się opierać jedynie na oświadczeniach zawartych na urzędowym formularzu wniosku, czy sporządzonych przez skarżącego pismach procesowych, nie popartych jakimikolwiek dowodami w postaci określonych dokumentów, wyciągów czy zaświadczeń. Skarżący był wzywany do nadesłania takich dokumentów, jednakże wezwanie pozostało bezskuteczne. Zdaniem Sądu I instancji, dopiero takie wykazanie pozwoliłoby na rzetelne dokonanie oceny stanu majątkowego wnioskodawcy i stwierdzenie, czy rzeczywiście spełnia on przesłanki, skutkujące uwzględnieniem jego wniosku. Tymczasem skarżący konsekwentnie uchylał się od wykonania nałożonych na niego obowiązków w postaci udokumentowania swoich twierdzeń i oświadczeń, a takie jego działanie jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie.
M. M. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, stwierdzając, że nie zgadza się z nim, nie podając w uzasadnieniu argumentów odnoszących się do treści zaskarżonego postanowienia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Z przepisu tego wynika, że prawo pomocy może być przyznane na każdym etapie postępowania i nie ogranicza prawa strony do jednokrotnego wystąpienia z wnioskiem. Ponowne złożenie wniosku w tej samej sprawie może być spowodowane szczególną zmianą sytuacji majątkowej strony w odniesieniu do sytuacji, na podstawie której został rozpoznany poprzedni wniosek.
Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek.
Należy podkreślić, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl) o przyznanie tego prawa. Jednakże uznaniowość w zakresie przyznania czy też odmowy przyznania takiego prawa wymaga od sądu dokładnego przeanalizowania i wnikliwej oceny sytuacji wnioskodawcy.
W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy z uwagi na brak jakichkolwiek dokumentów potwierdzających jego niekorzystną sytuację majątkową. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko to jest jak najbardziej prawidłowe. Należy podkreślić, że zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony.
W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
W związku z powyższym wniosek o przyznanie prawa pomocy winien być poparty dowodami w postaci chociażby kserokopii dokumentów, wskazujących na złą sytuację materialną skarżącego, który we właściwym formularzu PPF podał jedynie, ze w raz z małżonką otrzymują rentę, która łącznie wynosi 1891,00 zł. W odpowiedzi na wezwanie do przedstawienia stosownych dokumentów oraz w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego podał, że obecnie utrzymują się z jednej jego renty w wysokości 1188 zł, jest zadłużony u znajomych w wysokości 8000 zł, na opał wydaje około 5000 zł rocznie, do tego dochodzą rachunki za gaz, światło wodę i wydatki za lekarstwa. Jednakże do żadnego z tych pism, jak również do zażalenia na zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2012 r. nie załączył jakichkolwiek dokumentów na potwierdzenie ponoszenia swoich wydatków. Nie załączył również żadnego dowodu na potwierdzenie pobierania renty w podanej przez niego wysokości.
Słusznie więc Sąd I instancji uznał, że samo oświadczenie skarżącego zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, czy też pisemne wyjaśnienia nie wystarczyły do dokonania obiektywnej oceny, że jego sytuacja materialna faktycznie jest zła, co uzasadniałoby przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.