Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 29 lutego 2012 r., sygn. akt III SA/Wr 650/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. odmówił G. A. Sp. z.o.o. w N. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi Spółki G. A. Sp. z.o.o. w N. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] września 2011 r., nr [...], w przedmiocie cofnięcia rejestracji automatu do gier o niskich wygranych. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że z wyjaśnień strony skarżącej zawartych na formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż "nie posiada środków na opłacenie tzw. wpisowego, gdyż przychody spółki w związku z wprowadzeniem przepisów ustawy o grach hazardowych zmalały znacząco w stosunku do roku 2009 i 2010. Drastyczna podwyżka podatku od gier z 180 euro na 2000 złotych od każdego automatu eksploatowanego przez spółkę spowodowała, że środki wpływające do spółki przeznaczone są na regulowanie danin publicznoprawnych.
Spółka eksploatuje obecnie ok. 90 % mniej automatów niż pod koniec 2009 roku, w konsekwencji brak jest środków na bieżącą działalność. Łączna miesięczna wysokość wydatków, do poniesienia których zobowiązana jest skarżąca znacząco przekracza ilość środków zgromadzonych na rachunku bankowym". Tymczasem Sąd zauważył jednak, że z dostarczonych przez stronę skarżącą dokumentów wynika, iż spółka osiągała przychody z tytułu dostawy towarów oraz świadczenia usług ujawnionych w deklaracjach od podatku od towarów i usług za lipiec, sierpień i wrzesień 2011 r. w kwotach odpowiednio 231.154 zł, 269.542 zł, 314.917 zł. We wskazanych okresach spółka była zdolna – co potwierdzają dostarczone przez nią wyciągi z rachunków bankowych – do zapewnienia sobie bieżącej płynności płatniczej i rozliczania zaciągniętych zobowiązań, w tym wypłaty wynagrodzeń dla swoich pracowników. Podstawą do zwolnienia nie może być natomiast – wbrew twierdzeniom spółki – ponoszenie przez nią kosztów związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, w tym ponoszeniem ciężarów fiskalnych, czy ich egzekucja (patrz zawiadomienie o zmianie wysokości zajęcia z dnia [...] grudnia 2011 r.) które – co wymaga podkreślenia Sądu – stanowią swoistą konsekwencję prowadzonej działalności, z którą spółka bezspornie winna się liczyć.
Nadto Sąd podniósł, że ze złożonych dokumentów przez skarżącą spółka mimo ujemnego wyniku finansowego za ostatni rok obrotowy nadal prowadzi działalność gospodarczą, zaś dane zawarte z treści przesłanych na wezwanie dokumentów do akt sprawy nie uprawniają do przyjęcia, iż spółka ta wykazała drastyczne ograniczenie rozmiarów prowadzonej działalności gospodarczej, o czym wspomniała w sprzeciwie. Tym samym w ocenie Sądu sytuacja majątkowa świadczy o tym, iż strona skarżąca w ramach prowadzonej działalności gospodarczej dysponuje środkami finansowymi umożliwiającymi jej uiszczenie wymaganych od niej kosztów sądowych. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca Spółka wniosła o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca wskazała, że jej sytuacja finansowa na przestrzeni kilku miesięcy nie uległa poprawie, a podjęte działania nie spowodowały redukcji zadłużenia.
Skarżąca podała nadto, że środki, które pozostają do dyspozycji spółki wystarczają zaledwie na zapłatę wynagrodzenia dla pracowników i pokrycie pozostałych tylko niezbędnych kosztów prowadzenia działalności gospodarczej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.
Wniosek ten znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Wymaga podkreślenia, że zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10)
W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, który stwierdził iż skarżąca spółka nie wykazała, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd I instancji szczegółowo zbadał sytuację materialną strony, przeanalizował bilans zysków i strat oraz wyciągi z rachunku bankowego. W oparciu o powyższe Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że sytuacja finansowa skarżącej spółki nie wskazuje na utratę przez nią płynności. Z oświadczeń i z treści zażalenia zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika bowiem, że spółka wciąż prowadzi działalność gospodarczą i brak jest jakichkolwiek informacji, aby utraciła płynność finansową. W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania skarżącej Spółki w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów funkcjonujących w obrocie gospodarczym.
Dokonanej oceny nie zmienia również wykazana przez stronę skarżącą strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za ostatni rok obrotowy w wysokości 292.606,47 zł. Strata powstaje bowiem wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Zatem powstanie straty nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej. Podkreślenia wymaga, że przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej.
Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Podkreślenia bowiem wymaga, że koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji posiadał wystarczający materiał do kompleksowej analizy sytuacji majątkowej skarżącej spółki i w oparciu o zgromadzone dokumenty dokonał jej prawidłowej oceny.
Na marginesie dodać należy, że istnieje możliwość ponownego wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w tej samej sprawie. Ponowne złożenie wniosku w tej samej sprawie może być spowodowane w szczególności zmianą sytuacji majątkowej strony w odniesieniu do sytuacji, na podstawie której został rozpoznany poprzedni wniosek.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia