Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 23 lipca 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 1942/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W., po rozpoznaniu wniosku M. M. o przyznanie prawa pomocy, odmówił przyznania prawa pomocy w części, tj. w zakresie zwolnienia od opłaty kancelaryjnej, w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] października 2009 r., nr [...], w przedmiocie wstrzymania płatności dla gospodarstwa niskotowarowego.
W motywach rozstrzygnięcia Sąd I instancji wywiódł, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną, nie mając innych osób na utrzymaniu. Gospodarstwo rolne jest znacznych rozmiarów, tj. ponad 15 ha. Skarżący uzyskuje dopłaty bezpośrednie do gruntów (na rok 2009 dopłaty wyniosły 11.625,88 zł). Skarżący nie nadesłał zaświadczenia z odpowiedniego urzędu gminy o posiadanych nieruchomościach rolnych i wysokości uzyskiwanych z nich dochodów. Zatem w celu ustalenia wysokości uzyskiwanych dochodów z gospodarstwa rolnego należało posłużyć się wskaźnikiem przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego, który to wskaźnik zgodnie z Obwieszczeniem Prezesa GUS z dnia 23 września 2009 r. (M. P. Nr 62, poz. 829) wynosił w 2008 r. 2.056 zł. W ocenie Sądu I instancji w tej sytuacji przyjąć należało, że roczny dochód z gospodarstwa skarżącego wynosi około 32.000 zł (pow. 15,59 ha x wartość wskaźnika – 2.056 zł).
W oparciu o przedstawione przez skarżącego dokumenty Sąd ustalił, że skarżący ponosi koszty z tytułu opłacania energii – 136 zł miesięcznie, wody – 22 zł miesięcznie, podatku – 9 zł rocznie, ubezpieczenie KRUS 202 zł miesięcznie (kwartalnie 606 zł za dwie osoby), opłaty z tytułu układu ratalnego z KRUS – 150 zł miesięcznie. Łącznie wysokość wydatków wynosi 519 zł. W tej sytuacji w ocenie Sądu miesięczne dochody w gospodarstwie domowym skarżącego wynoszą ponad 2.600 zł. Ponadto skarżący uzyskuje dopłaty do gruntów rolnych, które w przeliczeniu na jeden miesiąc wynoszą około 968 zł. Taka wysokość dochodów z uwzględnieniem wskazanych wydatków, zdaniem Sądu, nie uzasadnia przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, tj. zwolnienia od opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł. Skarżący nie wykazał w swoich oświadczeniach, by wszystkie środki finansowe pozostające w dyspozycji jego rodziny były pożytkowane na niezbędne wydatki związane z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych, zatem ich przeznaczenie na koszty postępowania sądowego nie spowoduje uszczerbku utrzymania koniecznego skarżącego i jego rodziny.
Sąd uznał, że wydatki związane z utrzymaniem przez skarżącego samochodu nie mogą być uznane za niezbędny koszt utrzymania przy rozważaniu przyznawania prawa pomocy. Także kredytu w wysokości 120.000 zł nie można było ująć w koniecznych wydatkach, gdyż skarżący nie nadesłał umowy kredytowej wraz z harmonogramem spłat, a nawet nie podał wysokości raty i celu na jaki ów kredyt został zaciągnięty. Powyższe nie wynika także z nadesłanego wyciągu z rachunku bankowego skarżącego obejmującego okres od 26.03.2010 r. do 31 maja 2010 r. Ponadto na dzień 10 czerwca 2010 r. skarżący posiadał zgromadzone na rachunku środki w wysokości 1.104,76 zł.
Sąd analizując informacje dotyczące innych zobowiązań skarżącego, tj. tzw. kredytu suszowego (kwota zobowiązania 7.790 zł), wskazał, że z nadesłanego harmonogramu spłat wynika, iż do dnia 31 grudnia 2010 r. obowiązuje okres karencji, wobec czego skarżący spłaca wyłącznie odsetki w kwocie ok. 40 zł raz na 3 miesiące. Natomiast pierwszą ratę kredytu zaciągniętego 21 maja 2010 r. (w wysokości 8.000 zł) skarżący będzie zobowiązany uiścić dopiero 30 listopada 2010 r.
Sąd wskazał przy tym, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego, a wydatki z tego tytułu mogą być uwzględniane w wyjątkowych okolicznościach. Obowiązkiem skarżącego było przy tym wykazanie, że zachodzą ustawowe przesłanki w tym przedmiocie w odniesieniu do jego osoby.
Wojewódzki Sąd Administracyjny przywołał treść art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej p.p.s.a.), a następnie stwierdził, iż rozstrzygnięcie oparł o treść art. 254 § 1 i art. 260 p.p.s.a.
W zażaleniu na powyższe postanowienie M. M. wniósł o jego uchylenie, wnosząc o uwzględnienie wniosku. Skarżący zarzucił, że kredyty zaciągnął na zakup materiałów rolniczych. Podkreślił, że: "gdybyśmy stali finansowo dobrze to byśmy nie brali kredytów".
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe.
Stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Skarżący został wezwany w trybie art. 255 p.p.s.a. do przesłania dokumentów lub podania stosownych informacji odnoszących się do jego sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej (k. 62 akt sąd.). Skarżący z tego obowiązku wywiązał się jedynie w części. Z uwagi na fakt nieprzedstawienia wszystkich żądanych zaświadczeń i dokumentów brak było przekonywujących podstaw do stwierdzenia, iż sytuacja skarżącego wypełniała przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Sąd I instancji rozważył wszystkie okoliczności stanu faktycznego dotyczące sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej skarżącego, wynikające ze złożonego wniosku, przedłożonych oświadczeń oraz dokumentów, a w szczególności Sąd I instancji wszechstronnie przeanalizował sytuację finansową skarżącego w zakresie zaciągniętych kredytów i wynikających z tego tytułu zobowiązań, ale wyłącznie w takim zakresie, jaki wynikał z przedłożonych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń. Sąd w zaskarżonym postanowieniu wyraźnie podkreślił, iż skarżący nie tylko że nie przedstawił umowy kredytowej dotyczącej kredytu w wysokości 120.000 zł, ale przede wszystkim nie przedstawił harmonogramu spłat ani wysokości raty i celu na jaki ten kredyt został zaciągnięty. W takim stanie rzeczy, gdy skarżący był w trybie art. 255 p.p.s.a. wzywany do złożenia stosownych oświadczeń i dokumentów, nie można Sądowi I instancji czynić zarzutu co do oceny przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżący bowiem uchylił się od obowiązków wynikających z art. 255 p.p.s.a., co stanowiło przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie.
W motywach zaskarżonego postanowienia Sąd I instancji zwrócił uwagę na powyższe kwestie, podkreślając, że to do skarżącego jako osoby zainteresowanej w uzyskaniu prawa pomocy należało wykazanie tychże okoliczności.
Wbrew stanowisku prezentowanemu w zażaleniu, sam fakt zaciągnięcia przez skarżącego kredytów na materiały rolnicze nie jest wystarczającą przesłanką do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym.
Uzyskania kredytu finansowego przez określony podmiot, w tym osobę fizyczną, nie należy wiązać w sposób automatyczny z bardzo trudną sytuacją materialną, która wskazywałaby na spełnienie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Uzyskanie kredytu, w szczególności znacznej wysokości, wiąże się z oceną tzw. zdolności kredytowej podmiotu ubiegającego się o tego rodzaju wsparcie instytucji finansującej. Zatem wpływ zobowiązań z tego tytułu na sytuację podmiotu występującego z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym nie może być należycie oceniony bez wyjaśnienia wszystkich okoliczności dotyczących tego stanu rzeczy. To zaś może nastąpić, jak trafnie wskazał Sąd I instancji, gdy wnioskujący stosownymi dokumentami lub oświadczeniami wykaże wpływ tego stanu rzeczy na aktualną sytuację dotyczącą kosztów utrzymania koniecznego jego i rodziny.
Uwzględniając powyższe, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący nie wykazał dostatecznie zasadności swojego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. nie wykazał braku środków na pokrycie kosztów postępowania w wysokości 100 zł opłaty kancelaryjnej za doręczenie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem.
W świetle powyższych stwierdzeń Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił jako pozbawione uzasadnionych podstaw na mocy art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.