Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z 28 maja 2012 r., sygn. akt VIII SA/Wa 814/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił S. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] czerwca 2010 r. w przedmiocie wstrzymania płatności dla gospodarstwa niskotowarowego.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że skarżący nie wyjaśnił jaka jest jego rzeczywista sytuacja majątkowa. Nie przedstawił jakiegokolwiek dokumentu potwierdzającego jego trudną sytuację rodzinną i materialną, wystawionego przez organy pomocy społecznej. Z oświadczenia uzupełniającego złożony wniosek oraz z załączonego do niego nakazu płatniczego podatku rolnego na 2012 r. wynika, iż skarżący jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 8,11 ha fizycznych (5,1175 ha przeliczeniowych). W ocenie Sądu I instancji, gospodarstwo to może być źródłem dochodu i utrzymania dla skarżącego.
Ponadto Sąd wskazał, że skarżący nie udokumentował wysokości wydatków oraz nie udzielił informacji na temat zajmowanego domu (budynku mieszkalnego o pow. 45 m2). W świetle zgromadzonych materiałów Sąd I instancji uznał, że skarżący nie przedstawił pełnej informacji dotyczącej swej sytuacji finansowej, wobec czego uniemożliwiło to weryfikację jego twierdzeń o trudnej sytuacji materialnej oraz braku środków finansowych, z których mógłby pokryć należności sądowe.
W zażaleniu na powyższe postanowienie S. P. podniósł, że Sąd I instancji nie wziął pod uwagę jego trudnej sytuacji materialnej oraz okoliczności, iż jest on osobą bezrobotną i nie posiada wykształcenia, zaś w miejscowości, w której zamieszkuje ciężko znaleźć pracę. Skarżący stwierdził, że nie posiada żadnych rezerw finansowych, które mógłby przeznaczyć na profesjonalnego pełnomocnika.
S. P. zgodził się z Sądem I instancji, iż celem przyznania prawa pomocy jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść m.in. kosztów sądowych (wpisu), bądź kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika.
Skarżący wskazał, że spełnia warunki do przyznania prawa pomocy, gdyż jest osobą bezrobotną, samotną, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz nie ma możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
W myśl regulacji zawartej w przepisie art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, gdzie zakres całkowity obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego, zaś zakres częściowy obejmuje: zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, bądź też zwolnienie od opłat sądowych i wydatków, bądź tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika do reprezentacji.
W tym miejscu należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.
Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki do przyznania prawa pomocy. Ponieważ zwolnienie od opłat sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego z urzędu oznacza prowadzenie postępowania sądowego na koszt Skarbu Państwa, może ono dotyczyć tylko wyjątkowych sytuacji. Takich wyjątkowych okoliczności Sąd pierwszej instancji w niniejszej sprawie nie dostrzegł i ocenę tę Naczelny Sąd Administracyjny podziela.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych - www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez wnioskodawcę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skarżący nie wykazał rzeczywistej i obiektywnej niemożności poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia oraz akt sprawy wynika, że skarżący został wezwany przez Sąd do nadesłania dowodów potwierdzających jego sytuację materialną poprzez wskazanie wszystkich źródeł utrzymania i ich wysokości (renta, emerytura, gospodarstwo rolne, zasiłek), ewentualnie poprzez wskazanie kto ponosi koszty jego utrzymania.
Ponadto został wezwany do złożenia wyciągu z rachunku bankowego za ostatnie 3 miesiące, wskazania tytułu prawnego do nieruchomości położonej w S. 77 oraz podania wielkości gospodarstwa rolnego. Pomimo wezwania skarżący nie wypełnił w sposób należyty wezwania Sądu I instancji, bowiem nie przedstawił oraz w żaden sposób nie udokumentował wysokości ponoszonych wydatków związanych z codzienną egzystencją, a także źródła ich finansowania. Nie przedłożył również żadnych dokumentów wywodzących się od organów pomocy społecznej, potwierdzających jego trudną sytuację rodzinną i finansową.
Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że osoba wnioskująca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazać, że zachodzi podstawa do uznania spełnienia przez nią przesłanek z art. 246 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca, pomimo wezwania Sądu nie wyjaśnił rzeczywistej sytuacji majątkowej w jakiej się znajduje, wskutek czego Sąd I instancji nie miał realnej możliwości zweryfikowania stanu jego finansów. Dla dokonania faktycznej oceny rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawcy nie wystarczą bowiem jedynie gołosłowne oświadczenia o stanie majątkowym, które bez wskazania chociażby miesięcznych wydatków zapewniających byt oraz źródeł pochodzenia środków na ich pokrycie, nie pozwalają na poznanie realnych zdolności płatniczych skarżącego.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości jakie są źródła jego utrzymania oraz jaka jest rzeczywista wysokość posiadanych oraz wydatkowanych środków na utrzymanie. Jak już wyżej wskazano nie przesłano również żadnego dokumentu świadczącego o korzystaniu z pomocy społecznej, pomimo oświadczenia o nieposiadaniu żadnych źródeł utrzymania. Stwierdzić zatem należy, iż wnioskodawca nie uzupełnił w sposób prawidłowy złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału nie można wywieść, iż skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. S. P. nie uzupełnił wniosku o przyznanie prawa pomocy o jakąkolwiek dokumentację, niezbędną dla prawidłowej i rzeczywistej oceny jego stanu majątkowego, a na wezwanie Sądu pierwszej instancji przedstawił tylko zdawkowe informacje. W konsekwencji uchylenie się od tego obowiązku nie pozwalało na prawidłowe zweryfikowanie aktualnej sytuacji finansowej skarżącego. Sąd pierwszej instancji, mając do dyspozycji wyłącznie przedstawione przez stronę materiały, słusznie więc uznał, iż dane zawarte we wniosku oraz w złożonym dodatkowo oświadczeniu nie dają możliwości dokonania pełnej oceny sytuacji materialnej oraz zdolności finansowej wnioskodawcy. Strona winna mieć świadomość, iż wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym musi uprawdopodobnić w sposób bardzo dokładny okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku.
Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również przedstawiane dokumenty powinny bezsprzecznie wykazywać, iż wnioskujący znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej go do uwzględnienia złożonego wniosku. W całości podzielić należy więc ustalenia Sądu pierwszej instancji, że nie zostało wykazane spełnienie ustawowych przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarżący nie uzasadnił w sposób jednoznaczny i rzetelny swojej ciężkiej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał dostatecznie zasadności złożonego wniosku i dlatego jego zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie uznał za nieuzasadnione.
W świetle powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.