Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 11 stycznia 2016 r. odmówił J. K. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jego skargi na decyzję Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji z dnia 2[...] czerwca 2015 r. w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu opłaty abonamentowej.
I
Sąd I instancji podniósł, że w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący wskazał, iż wraz z żoną prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Oświadczył, że osiąga dochody z tytułu emerytury i umowy zlecenia w wysokości 3.565,26 zł, zaś jego żona z tytułu emerytury w wysokości 1.439,87 zł miesięcznie. Wnioskujący o prawo pomocy stwierdził, że wraz z żoną "wpadli w pułapkę kredytową" z uwagi na chęć "rozkręcenia" działalności gospodarczej żony i inne wypadki losowe, w związku z czym spłata zobowiązań pochłania 70% ich dochodów, a na życie pozostaje im miesięcznie kwota 430 zł. Skarżący wskazał nadto, iż jest inwalidą i nie jest w stanie przemieszczać się między miejscem zamieszkania a W. Przedstawił miesięczne wydatki swoje i żony, na które składają się: kredyty i pożyczki – 3.506,37 zł, czynsz najmu mieszkania – 278,32 zł, media – 442,10 zł, opał – 150 zł, koszty leczenia – 200 zł.
Z uwagi na to, iż oświadczenia wnioskodawcy okazały się niewystarczające do oceny możliwości poniesienia przez niego jakichkolwiek kosztów postępowania, referendarz sądowy wezwał go do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało gdzie i na podstawie jakiego tytułu skarżący mieszka, jakie są miesięczne wydatki jego oraz jego żony związane z niezbędnym utrzymaniem (opłaty za mieszkanie, wyżywienie, ubranie, leczenie), czy wnioskodawca bądź jego żona posiadają majątek ruchomy o znacznej wartości oraz czy posiadają rachunki bankowe, bądź środki pieniężne zgromadzone w inny sposób.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca podał, iż koszt uzyskania żądanych dokumentów przewyższa wysokość wpisu sądowego w sprawie. Poinformował jednocześnie, że dokonał wpłaty kwoty 200 zł tytułem wpisu sądowego, jednakże nadal wnosi o udzielenie prawa pomocy w oparciu o dokumenty znajdujące się w aktach sprawy.
W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego, którym skarżącemu odmówiono przyznania prawa pomocy, wnioskodawca stwierdził, że Sąd żądając od niego wierzytelnych kopii dokumentów chciał narazić go na dodatkowe koszty.
Postanowieniem z dnia 11 stycznia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ocenie Sądu, analiza oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanych na wezwanie dokumentów pozwala stwierdzić, że skarżący nie wykazał swojej sytuacji materialnej w sposób rzetelny i wyczerpujący. Wnioskodawca nie nadesłał żadnych dokumentów, o które był wzywany przez referendarza sądowego, a które zdaniem Sądu odzwierciedliłyby jego sytuację majątkową. Strona mając świadomość, że przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy przez referendarza sądowego było nienadesłanie dokumentów, wnosząc sprzeciw powinna ten brak w pełni usunąć, zaś brak poszczególnych dokumentów, o które był wzywany w odpowiedni sposób wyjaśnić. Podnoszenie, iż Sąd żądając od niego wierzytelnych kopii dokumentów chciał narazić go na dodatkowe koszty, nie znajduje uzasadnienia.
Sąd I instancji stwierdził, iż skarżący we wniosku wskazał, że jest obciążony kredytami i pożyczkami. W związku z powyższym Sąd podniósł, że oczywistym jest, iż musi on posiadać rachunki bankowe, rachunki kredytowe, bądź korzystać z innych instrumentów służących ich spłacie. Miesięczne wyciągi bankowe z konta lub karty kredytowej otrzymuje każdy z posiadaczy konta (karty) lub ma do nich dostęp przez Internet, wobec czego, zdaniem WSA, przesłanie ich oryginałów, kserokopii lub wydruków (konto internetowe) nie narażało wnioskodawcy na dodatkowe koszty. Sąd wskazał, że to samo odnosi się do innych żądanych dokumentów, których kopię wnioskodawca powinien posiadać (m.in. zeznań podatkowych, kopii umowy zlecenia wnioskodawcy).
W ocenie WSA, na tle przedstawionych okoliczności sprawy stwierdzić należy, że wbrew obowiązkowi zachowania należytej staranności, skarżący nie wyjaśnił w pełni swojej rzeczywistej sytuacji materialnej (majątkowej, dochodowej, dotyczącej kosztów utrzymania koniecznego). Nie nadsyłając żądanych dokumentów i nie wyjaśniając wszystkich wątpliwości, podmiot przedstawił swoją sytuację materialną fragmentarycznie, co uniemożliwiło Sądowi ustalenie, jakie realnych możliwości finansowych poniesienia przez niego kosztów sądowych w sprawie.
II
Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł J. K., domagając się jego uchylenia i przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.
W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że Sąd dokonał nieprawidłowej analizy złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy i domagał się odpowiedzi na pytania, które zostały już udzielone w oświadczeniu składanym pod rygorem odpowiedzialności karnej. Skarżący ponownie wskazał, iż pozyskanie dokumentów, do przesłania których został wezwany, oraz poświadczenie ich u notariusza przewyższa kwotę wpisu sądowego i naraża go na dodatkowe koszty. Skarżący podkreślił, iż z racji swojego wieku (72 lata) nie korzysta z bankowości internetowej, wobec czego nie może dokonać nieodpłatnego wydruku. Ponadto stwierdził, że nawet gdyby posiadał jakieś wyciągi bankowe, to na chwilę składania wniosku oraz w chwili wnoszenia zażalenia nie były one w jego posiadaniu, wobec czego musiałby dokonać wyciągu z konta bankowego w banku, co z kolei obciążone jest opłatami.
Wnoszący zażalenie wskazał również, że nie jest w stanie odnaleźć kopii zeznania podatkowego, zaś za wydanie przedmiotowego zaświadczenia przez Urząd Skarbowy, powinien uiścić opłatę. Podniósł też, że nie wie gdzie znajduje się dokument umowy zlecenia, a ponadto niezrozumiałym dla niego jest, co miałby on wnieść do sprawy.
III
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie jest zasadne, zatem nie zasługuje na uwzględnienie.
Rozpoznając wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym Sąd I instancji dokonał trafnej jego oceny.
Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony.
W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
W myśl przepisu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.
Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły ustawowe przesłanki przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Obowiązek ten sprowadza się nie tylko do przywołania poprzez złożenie odpowiednich oświadczeń o swojej sytuacji, ale również do przedstawienia dowodów potwierdzających podniesione we wniosku okoliczności mające przemawiać za jego zasadnością.
Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. Wnioskujący ma zatem przekonać sąd o tym, że jego sytuacja materialna nie pozwala na pokrycie kosztów toczącego się postępowania. Ponadto zauważyć należy, że podmiot występujący na drogę postępowania sądowego winien mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Podkreślenia nadto wymaga, że stosownie do treści art. 255 p.p.s.a. w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest na wezwanie złożyć, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów.
W rozpoznawanej sprawie skarżący został wezwany do przedłożenia dokumentów oraz dodatkowych informacji obrazujących jego sytuację majątkową, jednak nie wykonał tego żądania we wskazanym zakresie. Wobec braku po stronie wnioskodawcy dbałości o swoje interesy w toczącym się postępowaniu sądowoadministracyjnym i braku właściwej reakcji na wezwanie Sądu I instancji, ocena realnego stanu majątkowego oraz zdolności płatniczych skarżącego była niemożliwa, a w konsekwencji prawo pomocy we wnioskowanym zakresie, nie zostało stronie przyznane. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zaskarżone postanowienie Sądu I instancji jest prawidłowe.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że skarżący nie wykazał w sposób przekonujący, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd usiłował, na podstawie nadesłanych przez stronę oświadczeń i informacji, dokonać analizy jej sytuacji materialnej, jednakże wobec nieprzesłania przez skarżącego żądanych dokumentów i nie wyjaśnienia wszystkich wątpliwości, WSA nie miał możliwości ustalenia, jakie są realne możliwości finansowe poniesienia kosztów w sprawie. W zakresie rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego WSA uznał, że zawarte we wniosku oświadczenia są niewystarczające i, działając zgodnie z powołanym powyżej przepisem art. 255 p.p.s.a., wezwał stronę do dodatkowych informacji i dokumentów. Brak dbałości o własne interesy poprzez niewypełnienie wezwania Sądu I instancji podważa wiarygodność przedstawionych informacji, wobec czego złożony wniosek może budzić uzasadnione wątpliwości, co do wiarygodności zawartych w nim oświadczeń.
Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 522/08, Sąd odmawia przyznania prawa pomocy, jeżeli podane we wniosku o przyznanie tego prawa fakty nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z przedstawionymi informacjami dotyczącymi majątku i dochodów. Wykazane w rozpoznawanej sprawie braki uniemożliwiają zatem uznanie, że wnioskujący o przyznanie prawa pomocy rzeczywiście nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z toczącym się postępowaniem sądowoadministracyjnym. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zasadnie uznał, iż faktyczna sytuacja materialna skarżącego nie została wykazana, a niemożność pokrycia kosztów toczącego się postępowania nie została wiarygodnie udokumentowana. Oświadczenia przedłożone przez wnioskodawcę, zdaniem NSA, nie pozwalają na ocenę jego pełnej sytuacji finansowej i realnych zdolności płatniczych.
Należy również zwrócić uwagę na fakt, iż z treści złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że ponosi on znaczne wydatki na pokrycie prywatnych zobowiązań, w tym na spłatę kredytów bankowych, pożyczek, kart kredytowych. Przeznaczanie kwoty 3506,37 zł miesięcznie na uregulowanie swoich zaległych należności prywatnych, przy jednoczesnym pozostawaniu w świadomości o konieczności pokrycia kosztów związanych z toczącym się postępowaniem sądowowadministracyjnym, świadczy o przedkładaniu zobowiązań prywatnych nad publiczne. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy.
Tym samym, występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych.
Oświadczenia i dokumenty, do nadesłania których Sąd I instancji wezwał wnioskodawcę miały na celu przedstawienie w sposób szczegółowy możliwości pokrycia przez stronę kosztów toczącego się postępowania sądowego. Swojego wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie uzupełnił o istotne dla sprawy dokumenty i informacje również na etapie wniesionego sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego rozpoznającego jego wniosek.
Z uwagi na brak istotnych informacji, w oparciu o które możliwa byłaby ocena zasadności złożonego wniosku, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd I instancji prawidłowo uznał, iż okoliczności niniejszej sprawy nie pozwalały na pozytywne rozpoznanie wniosku strony.
Podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 255 p.p.s.a., sąd ma możliwość wezwania wnioskodawcy do przedłożenia dodatkowych oświadczeń bądź przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, w sytuacji gdy podczas rozpoznawania wniosku okaże się, że oświadczenia w nim złożone są niewystarczające do ceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Wobec wymienionych braków wniosku skarżącego, wezwania go do jego uzupełnienia poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń oraz dokumentów i uchylenia się przez skarżącego od doprecyzowania swoich realnych zdolności płatniczych, nie można zarzucić Sądowi I instancji wydania w rozpoznawanej sprawie wadliwego rozstrzygnięcia. W oparciu o niepełne i nieuzupełnione na wezwanie Sądu informacje, WSA zgodnie z prawem uznał złożony wniosek za niezasadny i odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewykonanie przez stronę zarządzenia Sądu przyczyniło się do tego, iż pozytywna ocena jej wniosku nie mogła mieć miejsca, wobec ogólnikowości zlożonych oświadczeń.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.