Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 20 marca 2015 r. (sygn. akt II SA/Op 609/14) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, powołując się na art. 86 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.), odrzucił wniosek J. M. o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na postanowienie Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...] z dnia [...] października 2014 r. (nr [...]) o stwierdzeniu uchybienia terminu do wniesienia odwołania od decyzji w sprawie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na 2013 r. Ponadto Sąd zwrócił skarżącemu wpis od skargi uiszczony (przy składaniu wniosku o przywrócenie terminu) w wysokości 100 zł.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że zarządzeniem z dnia 15 grudnia 2014 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wezwał skarżącego J. M. do uiszczenia w terminie 7 dni wpisu od skargi w wysokości 100 zł pod rygorem odrzucenia skargi. Mimo skutecznego doręczenia wezwania w dniu 22 grudnia 2014 r. (do rąk dorosłego domownika - matki skarżącego), wpis nie został uiszczony, co skutkowało odrzuceniem skargi przez WSA w Opolu postanowieniem z dnia 23 stycznia 2015 r., którego odpis został skutecznie doręczony w dniu 27 stycznia 2015 r. (według oświadczenia skarżącego - do rąk jego ojca, J. M.). W dniu 25 lutego 2015 r. skarżący złożył osobiście w siedzibie Sądu wniosek o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi (uiszczając jednocześnie tenże wpis).
Skarżący wskazał, że wezwanie do uiszczenia wpisu odebrała jego schorowana matka (cierpiąca na zaniki pamięci), która zapomniała powiedzieć o wezwaniu pozostałym domownikom. Skarżący dodał, że w tamtym okresie przebywał z wizytą u brata w Niemczech, z której powrócił w dniu 10 lutego 2015 r., zaś o przyczynach odrzucenia skargi dowiedział się z odpisu postanowienia o odrzuceniu skargi. Na skutek zarządzenia sędziego sprawozdawcy z dnia 3 marca 2015 r. skarżącego wezwano do złożenia oświadczenia, czy w dniu 27 stycznia 2015 r. osobiście potwierdził odbiór postanowienia o odrzuceniu skargi oraz "jednoznacznego wskazania w jakiej dacie ustała przyczyna uchybienia terminu i jaki okres czasu upłynął pomiędzy czynnością związaną z uiszczeniem wpisu, a ustaniem przyczyny, pod rygorem odmowy przywrócenia terminu". W odpowiedzi na to wezwanie skarżący wyjaśnił m.in., że odpis postanowienia o odrzuceniu skargi na pewno został doręczony w późniejszej dacie niż data wydania tego postanowienia i w związku z tym trudno ustalić, jaki czas upłynął do dnia złożenia wniosku o przywrócenie terminu i uiszczenia wpisu. Dodatkowo skarżący wskazał, że jego ojciec także nosi imię J. i jest osobą schorowaną, która ma problemy z pamięcią.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji, wniosek skarżącego o przywrócenie terminu był spóźniony, bowiem został złożony po upływie terminu przewidzianego w art. 87 § 1 p.p.s.a., co skutkowało odrzuceniem tegoż wniosku na podstawie art. 88 p.p.s.a. Sąd wskazał, że skarżący zadeklarował, iż przyczyna uchybienia terminu ustała w momencie zapoznania się przez niego z motywami postanowienia z dnia 23 stycznia 2015 r. o odrzuceniu skargi, co mogło nastąpić po powrocie skarżącego do kraju w dniu 10 lutego 2015 r. Z uwagi na niewskazanie przez skarżącego daty ustania przyczyny uchybienia terminu, Sąd przyjął, że siedmiodniowy termin do złożenia pisma z wnioskiem o przywrócenie terminu i dokonania czynności (tj. uiszczenia wpisu) biegł od dnia 11 lutego 2015 r. i upłynął z dniem 18 lutego 2015 r. Złożenie przez skarżącego wniosku o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu od skargi dopiero w dnu 25 lutego 2015 r. nastąpiło zatem z uchybieniem terminu, o którym mowa w art. 87 § 1 p.p.s.a. W takiej sytuacji Sąd przyjął, że należało orzec o odrzuceniu wniosku na podstawie art. 86 § 1 p.p.s.a. oraz zwrócić skarżącemu wpis sądowy na podstawie art. 232 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył J. M. W uzasadnieniu wskazał w szczególności, że po powrocie z Niemiec przypadkowo natknął się na odpis zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu i na odpis postanowienia o odrzuceniu skargi. Podniósł, że Sąd powinien wziąć pod uwagę to, że ma do czynienia z rolnikiem a nie prawnikiem. Dodał, że adwokat, do którego zwrócił się z pytaniem, czy może złożyć do sądu wniosek o przywrócenie terminu, nie udzielił mu porady, gdyż skarżący nie był w stanie uiścić wynagrodzenia z tego tytułu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Przede wszystkim stwierdzić należy, że w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał błędną podstawę prawną rozstrzygnięcia ujętego w punkcie 1. sentencji. Wskazany przez WSA art. 86 § 1 p.p.s.a. stanowi: "Jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Postanowienie o przywróceniu terminu albo odmowie jego przywrócenia może być wydane na posiedzeniu niejawnym.". Przepis ten mógłby zatem stanowić podstawę prawną rozstrzygnięcia o przywróceniu lub odmowie przywrócenia terminu.
Natomiast w zaskarżonym postanowieniu Sąd orzekł o odrzuceniu spóźnionego wniosku o przywróceniu terminu, a zatem jako podstawę prawną rozstrzygnięcia należało wskazać art. 88 p.p.s.a., który stanowi: "Spóźniony lub z mocy ustawy niedopuszczalny wniosek o przywrócenie terminu sąd odrzuci na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie.". Wskazane uchybienie - mimo że było ewidentne - nie miało jednak istotnego wpływu na rozstrzygnięcie, bowiem wskazane w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia motywy rozstrzygnięcia odnoszą się również do treści art. 88 p.p.s.a.
Zastosowanie w sprawie art. 88 p.p.s.a. wymagało ustalenia, że wniosek o przywrócenie terminu był spóźniony, czyli że został złożony po upływie siedmiodniowego terminu, o jakim mowa w art. 87 § 1 p.p.s.a. Z uwagi na to, że skarżący występuje w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego, wyjaśnić przy tym trzeba, że jeżeli strona postępowania bez swojej winy nie dochowała ustawowego terminu na dokonanie określonej czynności procesowej (np. w niniejszej sprawie - nie uiściła wpisu sądowego od skargi mimo wezwania), to może złożyć wniosek o przywrócenie tego terminu. Wniosek taki należy złożyć w ciągu siedmiu dni od ustania przyczyny uchybienia terminu, czyli od momentu, gdy strona nie miała już przeszkód, by dokonać czynności, której dotyczył uchybiony termin (np. w okolicznościach niniejszej sprawy - od momentu, w którym skarżący dowiedział się o tym, że minął termin na uiszczenie przez niego wpisu od skargi). Złożenie wniosku o przywrócenie terminu po upływie wspomnianych siedmiu dni sprawia, że wniosek taki nie jest w ogóle merytorycznie rozpoznawany, lecz podlega odrzuceniu.
W zaskarżonym postanowieniu Sąd pierwszej instancji przyjął, że przyczyna uchybienia przez skarżącego terminowi do uiszczenia wpisu sądowego od skargi ustała w dniu 10 lutego 2015 r. Stanowisko takie WSA uzasadnił tym, że skarżący w tym dniu wrócił do Polski (po ok. dwumiesięcznym pobycie w Niemczech) i nie wskazał innej daty ustania przyczyny uchybienia terminu.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazane stanowisko Sądu pierwszej instancji jest nieuprawnione, bowiem zostało wyrażone bez rzetelnego wyjaśnienia, kiedy ustała przyczyna uchybienia terminu do uiszczenia przez skarżącego wpisu sądowego. Po wpłynięciu wniosku o przywrócenie terminu Sąd miał obowiązek ustalenia, czy wniosek ten został złożony w terminie określonym w art. 87 § 1 p.p.s.a., co na ogół powinno wiązać się z wezwaniem wnioskodawcy do złożenia oświadczenia w tym zakresie. Wprawdzie Sąd pierwszej instancji podjął czynności w celu ustalenia momentu, w którym ustała przyczyna uchybienia terminu (vide zarządzenie sędziego sprawozdawcy z dnia 3 marca 2015 r.), jednakże zrealizował to w sposób naruszający art. 6 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań.
W niniejszej sprawie skarżący występuje bez adwokata i radcy prawego, zaś analiza składanych pism procesowych wskazuje na potrzebę udzielania mu przez sąd administracyjny potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń co do skutków tychże czynności. Wykładnia celowościowa omawianego przepisu wskazuje, że powodem nałożenia na sąd obowiązku udzielania stosownych wskazówek i pouczeń jest to, iż strona występująca w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika może nie znać lub nie rozumieć określonych instytucji prawnych. To z kolei pozwala na postawienie tezy, że wskazówki i pouczenia udzielane stronie przez sąd administracyjny muszą być precyzyjne i zostać wyrażone w formie zrozumiałej dla nieprawnika.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skierowane do skarżącego (w wykonaniu zarządzenia z dnia 3 marca 2015 r.) wezwanie do "jednoznacznego wskazania w jakiej dacie ustała przyczyna uchybienia terminu i jaki okres czasu upłynął pomiędzy czynnością związaną z uiszczeniem wpisu, a ustaniem przyczyny, pod rygorem odmowy przywrócenia terminu" - nie spełnia wskazanych wyżej wymogów. Formułując tego rodzaju wezwanie, Sąd pierwszej instancji powinien był raczej nawiązać do znajdujących się już w aktach oświadczeń strony i w konsekwencji zobowiązać skarżącego do złożenia oświadczenia, w jakim dniu dowiedział się o doręczeniu na jego adres odpisu zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi i miał możliwość uiszczenia tegoż wpisu. Brak tej precyzji Sądu spowodował, że skarżący nie zrozumiał (na co wskazuje lektura odpowiedzi na wezwanie), o jaką datę (niezwykle istotną z punktu widzenia instytucji przywrócenia terminu) Sądowi chodzi.
W takiej sytuacji nieuprawnione było zarzucanie przez Sąd pierwszej instancji, że skarżący nie wskazał daty ustania przyczyny uchybienia terminu oraz przyjęcie, że przyczyna ta ustała 10 lutego 2015 r., a siedmiodniowy termin z art. 87 § 1 p.p.s.a. zaczął biec od dnia 11 lutego 2015 r. W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że co najmniej przedwczesna była ocena Sądu pierwszej instancji, iż wniosek skarżącego o przywrócenie terminu był spóźniony. Z tego względu zaskarżone postanowienie podlegało uchyleniu.
Rozpoznając ponownie wniosek o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, Sąd pierwszej instancji wezwie skarżącego w sposób precyzyjny i zrozumiały do złożenia oświadczenia, kiedy dowiedział się o treści doręczonego na jego adres odpisu zarządzenia z dnia 15 grudnia 2014 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Następnie Sąd oceni, czy wniosek o przywrócenie terminu został złożony w terminie wynikającym z art. 87 § 1 p.p.s.a., a jeśli tak - to rozpozna ten wniosek merytorycznie.
Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.
PG