Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. postanowieniem z 11 czerwca 2012 r., wydanym w następstwie wniosku H. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, umorzył postępowanie o zwolnienie od kosztów sądowych i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie.
W wydanym w sprawie wyrokiem z 8 marca 2012 r., WSA w G. oddalił skargę H. B. na decyzję odmawiającą skarżącej - jako płatnikowi składek - umorzenia należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek w łącznej wysokości [...] zł, w tym: składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz kosztów upomnienia i odsetek za zwłokę naliczonych na dzień [...] lutego 2011 r.
H. B. wniosła osobiście skargę kasacyjną od powyższego wyroku, składając jednocześnie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu podała, że pozostaje z mężem we wspólnym gospodarstwie domowym. Małżonkowie nie posiadają żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych; źródłem dochodów jest emerytura wnioskodawczyni w wysokości [...] zł netto oraz wynagrodzenie męża z tytułu umowy o pracę na czas określony w kwocie [...] zł netto. Takie wysokości świadczeń zostały wykazane w zaświadczeniach dołączonych do wniosku. Jak wynika z tej dokumentacji podana wartość emerytury uwzględnia pomniejszenie tego świadczenia o zajęcie egzekucyjne w kwocie [...] zł.
W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z 24 kwietnia 2012 r., H. B. złożyła pismo zawierające zestawienie ponoszonych kosztów. Załącznikami do pisma udokumentowała część ze wskazanych kosztów utrzymania, to jest: czynsz najmu lokalu mieszkalnego – [...] zł, opłatę za energię elektryczną – [...] zł, należność z tytułu zaległości w podatku od towarów i usług – [...] zł, ratę pożyczki – [...] zł, a także opłatę semestralną za pobieranie nauki – [...] zł. Pośród pozostałych, nieudokumentowanych kosztów wnioskodawczyni wyszczególniła wydatki na opał – [...] zł, gaz – [...] zł, telefon – [...] zł, lekarstwa – [...] zł, środki czystości – [...] zł, artykuły szkolne – [...] zł. Nadto przedstawiła roczne obliczenie podatku sporządzone dla niej przez organ rentowy i zeznanie podatkowe męża, z którego wynika, iż w 2011 r. osiągał on dochód z tytułu umowy o pracę i innych źródeł. Załączyła również zestawienie operacji na rachunku bankowym męża, oświadczając zarazem, że sama nie jest posiadaczem "konta rozliczeniowo-oszczędnościowego w żadnym z banków".
Postanowieniem z 16 maja 2012 r. referendarz sądowy umorzył postępowanie z wniosku skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych stwierdzając, iż z mocy ustawy nie ma obowiązku ich uiszczania w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych. Jednocześnie odmówił ustanowienia pełnomocnika z urzędu uznając, że nie zostały spełnione przesłanki uwzględnienia tego żądania. Przemawia za tym wzgląd na stałość i wysokość osiąganych dochodów przez skarżącą i jej męża, a także to, że nie wszystkie ich wydatki są stałe (np. zakup opału) lub mogą być zakwalifikowane, jako powodujące uszczerbek w koniecznym dla nich utrzymaniu (spłata pożyczki).
W sprzeciwie od postanowienia H. B. stwierdziła, że koszty, jakie zadeklarowała "są całkowicie konieczne i niezbędne" i "nie znamionują życia ponad stan", stale ponosi wydatki na opał, ponieważ mieszka w narożnym lokalu z nieszczelnymi oknami, który znajduje się w nieocieplonym budynku, jej mąż osiąga dochody tylko z tytułu umowy o pracę, a dodatkowy przychód, jaki wykazał w zeznaniu podatkowym za rok 2011, stanowi kwotę zasiłku chorobowego wypłaconego mu w związku z wypadkiem w pracy. Podniosła ponadto, że "niezawinione bankructwo" wywarło negatywny wpływ nie tylko na sytuację majątkową, ale i stan zdrowia jej i jej męża.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. postanowieniem z 11 czerwca 2012 r. umorzył postępowanie o zwolnienie od kosztów sądowych i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Wskazał, że zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. e/ ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej: ppsa) nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, a więc również w sprawie niniejszej, bowiem dotyczy ona odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W związku z powyższym, postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowe i podlega umorzeniu na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 i § 2 ppsa.
Odnośnie ustanowienia pełnomocnika z urzędu Sąd wskazał, że skarżąca z mężem uzyskują stałe dochody w łącznej wysokości [...] zł miesięcznie netto, co stanowi prawie dwudziestokrotność wynagrodzenia adwokata za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej od wyroku sądu pierwszej instancji. Sąd wskazał również, że porównanie dochodów z wydatkami ponoszonymi na utrzymanie gospodarstwa domowego pozwala dostrzec, że skarżąca jest w stanie zgromadzić oszczędności wystarczające na pokrycie omawianej należności, a w tym względzie nie bez znaczenia pozostaje okoliczność, iż jest to koszt jednorazowy. Podkreślił, że prawo pomocy stanowi odstępstwo od zasady odpłatności postępowania i z tego też względu jego przyznanie następuje jedynie w szczególnych sytuacjach (gdy wnioskodawca znajduje się w wyjątkowo trudnym położeniu materialnym, a mianowicie jest pozbawiony środków do życia, obiektywnie nie ma możliwości pozyskania kwot na pokrycie kosztów postępowania, jest osobą bezrobotną, samotną, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku).
Sąd wskazał, że w pierwszej kolejności wnioskodawca winien sam podjąć próbę zabezpieczenia stosownych środków, czyli właściwie zaplanować wydatki i poczynić oszczędności do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy, zatem należało odmówić przyznania prawa pomocy w postaci ustanowienia adwokata z urzędu.
W zażaleniu od powyższego postanowienia H. B. stwierdziła, jest ono niezrozumiałe, krzywdzące i niesprawiedliwe, ponowiła wcześniej przedstawioną argumentację, odnosząc się przede wszystkim do "ruiny finansowej i zdrowotnej", spowodowanej "niezawinionym bankructwem".
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie podlega oddaleniu, wobec braku uzasadnionych podstaw.
Zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Odstępstwem od tej zasady jest przyznanie przez sąd prawa pomocy, które stosowane jest tylko w wyjątkowych, przewidzianych prawem przypadkach. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przesłanką przyznania prawa pomocy osobie fizycznej jest sytuacja, w której strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy może być przyznane, zgodnie z art. 245 § 1 ppsa, w zakresie całkowitym lub częściowym.
H. B. wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, to jest obejmującym także ustanowienie adwokata z urzędu.
Odmowa uwzględnienia wniosku w tym zakresie umotywowana została przede wszystkim stałością i wysokością osiąganych przez małżonków dochodów, a także tym, że nie wszystkie wskazane we wniosku wydatki rodziny skarżącej są stałe lub mogą być zakwalifikowane jako powodujące uszczerbek w koniecznym utrzymaniu.
Zawarte w zażaleniu argumenty odnoszą się głównie do kwestii aksjologicznych orzeczenia, których Sąd nie może oceniać, a które są powieleniem argumentacji zaprezentowanej sądowi pierwszej instancji. Odnośnie kwestii wysokości dochodów osiąganych przez skarżącą i jej męża (łącznie [...] zł miesięcznie netto) oraz wątpliwości dotyczących zadeklarowanych wydatków, ich stałości i konieczności, Naczelny Sąd Administracyjny podziela zdanie WSA w G. Stwierdzić należy, że stan majątkowy wnioskodawczyni nie uzasadnia potrzeby ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Wskazane przez wnioskującą dochody nie świadczą o braku możliwości poniesienia kosztów sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej, a wykazane koszty utrzymania (tylko w pewnym stopniu udokumentowane) nie uprawdopodabniają w sposób wystarczający potrzeby przyznania wyjątkowej pomocy finansowej Skarbu Państwa, jaką jest ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
Wobec podniesionej przez skarżącą kwestii "bankructwa" należało wskazać, iż błędem jest uznanie, że wszelkie problemy finansowe przedsiębiorcy powinny każdorazowo skutkować koniecznością obciążenia Skarbu Państwa kosztami wszczętego przez stronę postępowania sądowego (zob. postanowienia NSA z 30 maja 2012, II GZ 183/12; 6 czerwca 2012, II GZ 94/12). Należy zgodzić się z twierdzeniem Sądu pierwszej instancji, że w pierwszej kolejności wnioskodawca winien sam podjąć próbę zabezpieczenia stosownych środków, a także zauważyć, iż wnioskodawczyni nie próbowała wykazać, że w sytuacji trudności finansowych na jakie się powołuje, podejmowała próby pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych. Na podstawie zgromadzonego w aktach materiału Naczelny Sąd Administracyjny nie wywiódł konieczności zastosowania wobec wnioskodawczyni prawa pomocy w postaci ustanowienia pełnomocnika z urzędu, w pełni podzielając wyrażony w tym zakresie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. pogląd.
Wobec powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ppsa orzekł jak w sentencji postanowienia.