Uzasadnienie
I
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W., postanowieniem objętym zażaleniem, odmówił "O." S. Sp. z o.o. w Ż. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi spółki na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] czerwca 2015 r. w przedmiocie określenia przypadającej do zwrotu kwoty dofinansowania z budżetu Unii Europejskiej.
Sąd wskazał, że z analizy dokumentów wynika, że skarżąca w 2014 r. uzyskała przychód w kwocie 8.291.587,79 zł, poniosła koszty podatkowe w wysokości 5.462.363,42 zł oraz uzyskała dochód w wysokości 2.829.224,37 zł. Również w roku 2013 skarżąca w zeznaniu podatkowym CIT-8 wykazała dochód (60.026,52 zł). Co istotne, w roku 2015 skarżąca kontynuuje prowadzenie działalności gospodarczej. Z deklaracji VAT-7 składanych w 2015 r. wynika, że dokonywała transakcji handlowych (np. w lipcu 2015 r. wykazała sprzedaż na poziomie 7.700 zł, w czerwcu 2015 r. - 64.700 zł, a w kwietniu 2015 r. – 220.913 zł). Zgodnie z rachunkiem zysków i strat sporządzonym według stanu na dzień 31 sierpnia 2015 r. spółka uzyskała przychody w wysokości 326.509,76 zł i uzyskała w tym okresie zysk z działalności gospodarczej w wysokości 132.818,50 zł (zysk netto, a więc po odliczeniu podatku dochodowego wyniósł 67.387,50 zł).
Zdaniem Sądu już tylko te fakty dyskwalifikują skarżącą jako podmiot wymagający przyznania prawa pomocy. Ponadto, według bilansu sporządzonego na dzień 31 sierpnia 2015 r. Spółka posiadała aktywa trwałe o wartości 6.494.047,99 zł, w tym środki trwałe w budowie (5.688.091,09 zł) i inwestycje długoterminowe (805.000 zł) oraz należności w wysokości 5.223.689,39 zł. Wykazała również zobowiązania w wysokości 2.796.006,12 zł.
Sąd wskazał, że skarżąca argumentowała, że jej dłużnik jest niewypłacalny, dlatego zwrot należności może okazać się niemożliwy, nie wskazała jednak, czy podejmowała czynności w celu ich wyegzekwowania. Spółka nie zgłosiła wniosku o upadłość, nie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej i nadal pozostaje w obrocie prawnym, jako przedsiębiorca. W ocenie Sądu przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego. Skoro spółka osiąga przychody, jest kwestią wyboru, czy przeznaczy uzyskane środki na cele związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, czy na pokrycie kosztów sądowych.
W podstawie prawnej rozstrzygnięcia Sąd wskazał art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.).
II
Zażalenie wniosła spółka zaskarżając postanowienie w całości i wnosząc na podstawie art. 165 p.p.s.a. w zw. z art. 179a p.p.s.a. o zmianę przez Wojewódzki Sąd Administracyjny zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie skarżącej prawa pomocy obejmującego częściowe zwolnienie z kosztów sądowych w zakresie zwolnienia z wnoszenia opłaty sądowej w wysokości według uznania Sądu; na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. o uchylenie przez Naczelny Sąd Administracyjny zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi, który wydał orzeczenie oraz o zasądzenie przez Naczelny Sąd Administracyjny kosztów postępowania według norm przepisanych.
Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie:
- 1. art. 246 § 2 pkt 2) p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na nieprzyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowym, pomimo wykazania przez skarżącą, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania;
- 2. art. 245 § 1 p.p.s.a poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuwzględnieniu przez Sąd, że skarżąca wnosi o częściowe, a nie całkowite zwolnienie z kosztów sądowych, a co za tym idzie nie przyjęcie przez Sąd innych mierników badania zasadności wniosku o częściowe zwolnienie z kosztów sądowych, niż w przypadku wniosku o całkowite zwolnienie z kosztów sądowych;
- 3. art. 133 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 166 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuwzględnieniu przez Sąd zmiany wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy zawartego w sprzeciwie z dnia 12 listopada 2015 r.;
- 4. art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 166 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na braku odniesienia się przez Sąd w uzasadnieniu skarżonego postanowienia do zmiany wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy zawartego w sprzeciwie z dnia 12 listopada 2015 r.;
- 5. art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 166 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na literalnym powtórzeniu przez Sąd argumentacji zawartej w uzasadnieniu orzeczenia referendarza, bez odniesienia się do twierdzeń skarżącej zawartych w sprzeciwie z dnia 12 listopada 2015 r.
III
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie rozważań Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, ze zgodnie z art. 260 p.p.s.a. (w stanie prawnym obowiązującym w dniu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Brzmienie tego przepisu oznacza, że postanowienie referendarza sądowego na skutek wniesionego sprzeciwu upada, czyli powstaje sytuacja, w której sprawa podlega ponownemu rozpoznaniu przez wojewódzki sąd administracyjny.
Tymczasem w rozpoznawanej sprawie uzasadnienie zaskarżonego postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. w zakresie rozważań prawnych to dosłowne powtórzenie uzasadnienia postanowienia referendarza sądowego z dnia 4 listopada 2015 r., włącznie ze sformułowaniami: "w ocenie referendarza" czy "referendarz sądowy uznaje" (str. 8 uzasadnienia). Przy tak skonstruowanym uzasadnieniu skarżąca ma podstawy do zarzutu, że Sąd nie pochylił się nad analizą sprawy w stopniu gwarantującym jej rzetelne rozstrzygnięcie. Tym bardziej, że w sprzeciwie skarżąca zmodyfikowała zakres wniosku o przyznanie prawa pomocy, poprzez "ewentualne przyznanie prawa pomocy obejmującego częściowe zwolnienie z kosztów sądowych w zakresie zwolnienia z wnoszenia opłaty sądowej w wysokości wg uznania Sądu".
Należy zauważyć, że wpis sądowy w tej sprawie wynosi 36.871 zł, a spółka zapłaciła na poczet wpisu kwotę 3.871 zł. Sąd w ogóle nie odniósł się do kwestii wysokości wpisu w porównaniu z możliwościami płatniczymi skarżącej i ewentualnego zwolnienia skarżącej z części wpisu sądowego.
Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu, z którego orzeczeń wyraźnie wynika, iż istotnym elementem prawa obywateli do sądu jest ustalenie wysokości wpisów sądowych na poziomie, który by czynił sąd generalnie dostępnym dla obywateli danego kraju w sprawie Kreuz przeciwko Polsce (orzeczenie z dnia 19 czerwca 2001 r., nr skargi 28249/95) zauważył, że według prawa polskiego zwolnienie z wnoszenia opłat sądowych może być w każdym czasie uchylone przez sądy, jeżeli jego podstawa przestała istnieć. Umożliwienie skarżącemu prowadzenia postępowania w fazie początkowej postępowania nie utrudniłoby sądom polskim pobrania takich opłat, jeżeli na dalszym etapie postępowania jego sytuacja uległaby poprawie. Zważywszy na prawo do sądu w społeczeństwie demokratycznym uznano, iż w tej sprawie władze sądownicze nie zapewniły prawidłowej równowagi między interesem państwa z jednej strony, a interesem skarżącego w dochodzeniu swych roszczeń przed sądem, z drugiej strony.
Trybunał stwierdził, iż wpis żądany od skarżącego z tytułu prowadzenia jego sprawy był zbyt wysoki, co w konsekwencji doprowadziło do rezygnacji z roszczenia. Tym samym działanie sądu stanowiło nieproporcjonalne ograniczenie jego prawa dostępu do sądu i stanowiło naruszenie art. 6 ust. 1 Konwencji.
Ponadto należy pamiętać, że regulując kwestię prawa pomocy dla osób prawnych, a także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej ustawodawca uzależnił możliwość uzyskania prawa pomocy od posiadanych środków pieniężnych. Użyty w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. zwrot "nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania" oznacza, że strona ma środki finansowe, ale w ilości niewystarczającej na pokrycie kosztów postępowania. Zatem istotny jest sam fakt posiadania albo nieposiadania środków pieniężnych. Z drugiej strony z treści przepisu art. 246 § 2 p.p.s.a., w którym użyto sformułowania "prawo pomocy może być przyznane" wynika, że sąd oceniając zasadność wniosku podmiotu niebędącego osobą fizyczną, ma między innymi możliwość uwzględnienia w tej ocenie innych okoliczności niż posiadanie środków pieniężnych. Brak takich środków nie jest zatem czynnikiem przesądzającym o zasadności tego wniosku.
Sąd może więc brać pod uwagę również ogólną sytuację majątkową strony, w szczególności posiadanie innych składników majątkowych, które można np. łatwo spieniężyć. Należy jednak dokonać wszechstronnej i dokładnej analizy stanu majątkowego wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Nie można przy rozstrzyganiu spraw z zakresu prawa pomocy powtarzać argumentacji zaczerpniętej z innych spraw, że np. obowiązkiem podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą jest gromadzenie odpowiednich środków finansowych na koszty sądowe albo skoro spółka nie ogłosiła upadłości czy nie zlikwidowała działalności to nie ma podstaw do finansowania takiego przedsiębiorcy przez zwolnienie od kosztów sądowych, nie badając dokładnie indywidualnej sytuacji skarżącego w rozpoznawanej sprawie. Wskazując, że blokada rachunku bankowego właściwie nie ma znaczenia dla sprawy, bo strona reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika mogła wnieść skargę na czynność egzekucyjną czy też że można na pokrycie kosztów sądowych zaciągnąć pożyczkę w banku, Sąd nie rozważył jaki te okoliczności mogłyby mieć wpływ na możliwość uiszczenia przez stronę kosztów sądowych w określonym przecież ściśle przez ustawę terminie.
Ponownie rozpoznając sprawę Sąd dokona niezależnej od postanowienia referendarza analizy zmierzającej do pełnego wyjaśnienia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony. Dopiero bowiem rzetelne ustalenie tej sytuacji umożliwi właściwą ocenę, czy jest, czy też nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania we wnioskowanym zakresie.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.