Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. postanowieniem z 28 maja 2012 r., sygn. akt I SA/Gd 2/12, w punkcie pierwszym umorzył postępowanie z wniosku H. L. o przyznanie prawa pomocy w części obejmującej żądanie zwolnienia od kosztów sądowych, w punkcie drugim odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy przez ustanowienie adwokata, w sprawie ze skargi H. L. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej emerytury rolnej.
Sąd pierwszej instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia:
H. L. zwrócił się do Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Ze złożonego oświadczenia wynika, że wnioskodawca nie uzyskuje żadnych dochodów i jest bez środków do życia, otrzymuje tylko 203 zł miesięcznie z KRUS, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie posiada żadnych oszczędności, papierów wartościowych ani przedmiotów o wartości powyżej 3000 euro, jego majątek stanowi mieszkanie o powierzchni 10 m2. W piśmie z dnia [...] marca 2012 r., uzupełniającym powyższy wniosek, H. L. oświadczył, że nie ma środków do życia, nie zna źródła swoich przychodów, nie uzyskuje dochodów, nie ma PIT, nie ma żadnych wyciągów, nikt mu nic nie daje, nie ma dokumentów obrazujących wysokość wydatków.
Po wniesieniu sprzeciwu na postanowienie referendarza z dnia 13 kwietnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznał ponownie wniosek skarżącego, umarzając postępowanie z wniosku o przyznanie prawa pomocy w części obejmującej zwolnienie od kosztów sądowych i odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy przez ustanowienie adwokata. Odnośnie do pierwszego punktu rozstrzygnięcia, Sąd wskazał, że zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. e) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270; dalej: p.p.s.a.) strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.
Zatem ze względu na bezprzedmiotowość wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, objętym ustawowym zwolnienia od ich ponoszenia, postępowanie w tym zakresie umorzono.
W kwestii przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata Sąd stwierdził, że skarżący – mimo zobowiązania go do dostarczenia wyszczególnionych w wezwaniu dokumentów źródłowych mających zobrazować rzeczywistą sytuację finansową i majątkową wnioskodawcy (stosownie do art. 255 p.p.s.a.) – złożył oświadczenie, którego nie sposób uznać za wystarczające do dokonania pełnej oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Podał on bowiem, że nie ma środków do życia, nie zna źródła swoich przychodów, nie uzyskuje dochodów, nie ma PIT, nie ma żadnych wyciągów, nikt mu nic nie daje, nie ma dokumentów obrazujących wysokość wydatków.
Zdaniem Sądu wnioskodawca nie dokonał wszelkich starań, by w sposób zupełny zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku. Sąd ponadto wskazał, że oświadczenia wnioskodawcy budzi wątpliwości co do zawartych w nim twierdzeń o jego stanie majątkowym. W szczególności za niewiarygodne uznać należy, iż skarżący nie uzyskuje żadnego dochodu, nie dysponuje żadnymi składnikami życiowymi. Doświadczenie życiowe bowiem wskazuje, że zaspokajanie codziennych potrzeb życiowych wymaga posiadania choćby najskromniejszych środków finansowych, uzyskiwanych z własnej działalności gospodarczej, stosunku pracy, renty, emerytury, czy też choćby ze środków pomocy społecznej. Z uwagi więc na braki w dokumentacji oraz niejasności w złożonym oświadczeniu majątkowym Sąd uznał, że wnioskodawca nie wykazał, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy.
Pismem z dnia [...] czerwca 2012 r. H. L. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o przyznanie mu adwokata z urzędu. Skarżący podał, że jest osobą starą (72 lata) i chorą oraz że od kwietnia nie otrzymuje pieniędzy z KRUSu w G., ani z opieki społecznej. Do zażalenia skarżący dołączył fakturę z dnia [...] czerwca 2012 r. za leki, opiewającą na kwotę 121,84 zł.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Przepis art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zarówno w odniesieniu do całkowitego zwolnienia od kosztów (pkt 1), jak i częściowego zwolnienia od tych kosztów (pkt 2) uzależnia przyznanie tego prawa od wykazania przez stronę ubiegającą się o to prawo, iż nie jest w stanie ponieść – odpowiednio – jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania.
Bezsprzecznym wobec treści powołanego przepisu jest, iż to na stronie ciąży obowiązek wykazania okoliczności wskazujących, że jej sytuacja materialna jest na tyle niekorzystna, iż obiektywnie uniemożliwia jej poniesienie pełnych lub częściowych kosztów postępowania sądowego. Wnioskodawca, składając wniosek o prawo pomocy, winien przedstawić i udokumentować swoją sytuację materialną i finansową w sposób pozwalający Sądowi rozpoznającemu taki wniosek na pełną i rzetelną ocenę występowania w stosunku do strony przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 1 lub 2 powołanej ustawy. Zwrócić należy szczególną uwagę na fakt, że art. 246 § 1 pkt 2 ustawy zawiera szerszy zakres okoliczności, jakie wnioskodawca zobowiązany jest wykazać. Musi on bowiem wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Sąd, wzywając skarżącego do przedłożenia szczegółowo opisanych w zarządzeniu dokumentów źródłowych miał na celu zgromadzenie materiału, który pozwoli na ocenę jego sytuacji materialnej. Podzielić należy stanowisko Sądu pierwszej instancji, że oświadczenie skarżącego o braku dochodów, niepoparte jakimikolwiek dokumentami, nie jest wystarczające do dokonania pełnej oceny jego aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący, uchylając się od przedstawienia dokładnych danych co do swojej sytuacji majątkowej, uniemożliwił dokonanie realnej oceny wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy określonej w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Odnosząc się do załączonego do zażalenia dokumentu, tj. faktury za leki, Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela ugruntowane stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którym nie można podnosić w zażaleniu argumentów, które miałyby wspierać bezpośrednio wniosek oddalony w pierwszej instancji postępowania sądowoadministracyjnego, gdyż kontrola rozstrzygnięcia, na które wniesiono zażalenie, nie polega na ponownym rozpatrzeniu wniosku, lecz na sprawdzeniu, czy zasadnie – zgodnie z prawem i wymogami racjonalności oraz doświadczenia życiowego – oceniono, że wniosek o takiej a nie innej treści nie może być spełniony. Możliwość podnoszenia dodatkowych argumentów za wnioskiem w postępowaniu odwoławczym oznaczałaby zaprzeczenie funkcji kontrolnej Naczelnego Sądu Administracyjnego, który byłby podmiotem ponownie oceniającym sam wniosek, a nie sposób jego rozstrzygnięcia w pierwszej instancji.
Tym samym przekreślono by sens instytucji środka odwoławczego, co byłoby tożsame z naruszeniem przepisów p.p.s.a. konstytuujących ów środek (por. postanowienia NSA z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 183/10, z dnia 23 września 2010 r., sygn. akt II FZ 464/10 oraz z dnia 14 lutego 2012 r., sygn. akt II OZ 62/12).
Jedynie na marginesie należy wskazać, że na podstawie art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Cytowany przepis warunkuje możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie zmianą okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za podstawę rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. Zmiana okoliczności musi zostać również uprawdopodobniona przez stronę.
Wobec powyższego, w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.