Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 11 marca 2013 r., sygn. akt V SA/Wa 2306/12, po rozpoznaniu wniosku J. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jego skargi na decyzję Prezesa Agencji Rynku Rolnego z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...], o zmniejszeniu kwoty indywidualnej dostaw mleka: 1/ przyznał prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i 2/ odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie poprzez ustanowienie adwokata.
I
Z uzasadnienia postanowienia wynika, że Sąd pierwszej instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia.
Zarządzeniem z dnia 8 października 2012 r. Przewodniczący Wydziału Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. wezwał J. M. do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł na wyżej wymienioną decyzję Prezesa Agencji Rynku Rolnego z dnia 3 sierpnia 2012 r. pod rygorem odrzucenia skargi, jeżeli w terminie 7 dni od dnia doręczenia odpisu zarządzenia wpis nie zostanie uiszczony. Odpis tego zarządzenia doręczono skarżącemu w dniu 22 października 2010 r.
Wnioskiem z dnia 22 października 2012 r. J. M. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi z matką, posiada dom, budynki gospodarcze (stodoła, pomieszczenia dla zwierząt, szopa na sprzęt rolniczy), nieruchomość rolną o powierzchni około 6 ha (w tym las i nieużytki) oraz ciągnik. Oświadczył, że uzyskuje dochód z gospodarstwa rolnego "za mleko" w wysokości 400 zł, zaś jego matka w wysokości 1.000 zł z tytułu emerytury.
Ponadto, co drugi rok uzyskuje dochód w wysokości około 5.000 zł – "za żywiec wołowy". Wnioskodawca przedstawił wydatki, na które składają się: podatek gruntowy (130 zł), opłaty za energię elektryczną (150 zł), opłata za telefon (60 zł), ubezpieczenie ciągnika (200 zł), koszty zakupu węgla (4 tony po 800 zł), koszty prowadzenia gospodarstwa (żniwa – około 2.000 zł), koszty ścięcia i przywozu drzewa z lasu (około 500 zł). Dodał, że jego matka jest chora i wydaje na lekarstwa około 200 zł miesięcznie. Wyjaśnił również, że pomimo trudności w prowadzeniu gospodarstwa rolnego (zniszczenie płodów rolnych) i hodowli zwierząt (wnioskodawcy padły dwie krowy) kontynuuje tę działalność.
Pismem z dnia 13 listopada 2012 r. Sąd wezwał wnioskodawcę do przedłożenia dokumentów źródłowych, uzupełniających jego oświadczenie o stanie majątkowym, niezbędnych dla rozpoznania złożonego wniosku.
W odpowiedzi na wezwanie, w piśmie z dnia 23 listopada 2012 r. J. M. podał, że uzyskuje miesięcznie 430 zł "za mleko", zaś jego matka utrzymuje się z emerytury i pozostaje "na własnym rozrachunku". Wnioskodawca ponownie przedstawił swoje wydatki, dołączył również dwa bankowe dowody wypłaty na kwoty 430 zł i 1.168 zł, fakturę z tytułu usług telefonicznych, pokwitowanie wpłaty składki ubezpieczeniowej na ubezpieczenie gospodarstwa rolnego oraz OC pojazdów mechanicznych, informację o składkach w ramach KRUS, decyzję w sprawie wymiaru łącznego zobowiązania pieniężnego za 2012 r., fakturę dokumentującą zakup nawozów do produkcji rolnej.
Postanowieniem z dnia 30 listopada 2012 r. Referendarz sądowy Sądu pierwszej instancji odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy, uznając, że przekazane informacje nie stanowią właściwej podstawy dla oceny jego zdolności płatniczych.
W wyniku sprzeciwu wniesionego przez J. M. w dniu 18 grudnia 2012 r. postanowienie Referendarza sądowego utraciło moc, a sprawa została przejęta do rozpoznania przez Sąd.
Pismem z dnia 30 stycznia 2013 r. Sąd wezwał wnioskodawcę do złożenia dodatkowych dokumentów. W odpowiedzi na wezwanie w piśmie z dnia 12 lutego 2013 r. wnioskodawca ponownie przedstawił ponoszone wydatki. Do pisma załączył wyciąg z rachunku bankowego z okresu od 1.11.2012 r. do 31.01.2013 r. oraz zaświadczenie o wysokości rocznego dochodu z gospodarstwa rolnego w wysokości 10.642,56 zł.
Postanowieniem z dnia 11 marca 2013 r. Sąd pierwszej instancji działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 14 marca 2012 r., poz. 270 ze zm.) dalej powoływanej jako "p.p.s.a." przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, natomiast odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie poprzez ustanowienie adwokata.
Uzasadniając rozstrzygnięcie w zakresie częściowego przyznania prawa pomocy Sąd, biorąc pod uwagę złożone oświadczenia oraz analizę przedstawionego wyciągu z rachunku bankowego, uznał, że w sprawie wystąpiły przesłanki zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych, bowiem utrzymuje się on z dochodu ze sprzedaży mleka w miesięcznej wysokości około 400 zł, co przekracza wysokość oświadczonych wydatków, które są niezbędne do utrzymania. Sąd wziął również pod uwagę saldo końcowe rachunku bankowego na 31 stycznia 2013 r. w wysokości 78,37 zł (należny wpis sądowy – 200 zł).
Uzasadniając rozstrzygnięcie w zakresie pozostałej części wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd stwierdził, że wątpliwości budzą oświadczenia wnioskodawcy odnośnie dochodów uzyskiwanych z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Z przedłożonego zaświadczenia o dochodach z tego gospodarstwa wynika, że dochód roczny za 2011 r. wyniósł 10.642,56 zł. Zatem miesięczny dochód z tego tytułu wyniósł około 886 zł. Nie jest jednak jasne co składa się na obliczoną w ten sposób kwotę, skoro udokumentowane są tylko wpływy ze sprzedaży mleka (wśród wpływów na rachunek bankowy Sąd wyróżnił przelewy ze Spółdzielni Dostawców Mleka w W. – średnio około 400 zł miesięcznie). Wnioskodawca nie wyjaśnił z jakiego tytułu otrzymał przelew w wysokości 4.908,95 zł. Ponadto w dniu 18 grudnia 2012 r., a zatem już po odmowie przyznania prawa pomocy przez referendarza sądowego wypłacił z rachunku kwotę 5.000 zł. W tym zakresie Sąd przyjął wyjaśnienia wnioskodawcy złożone w piśmie z dnia 12 lutego 2013 r., zgodnie z którymi te środki pieniężne zostały przeznaczone na zakup węgla – wydatek ponad 2.000 zł oraz "zaległość za żniwa za 2012 r." – wydatek także ponad 2.000 zł i inne oświadczone wydatki.
Sąd zauważył także, że w sprzeciwie J. M. oświadczył, że "pieniądze, które otrzymuje na dane hektary są różne od 4 do około 5 tyś.". Mimo to nie wyjaśnił kiedy otrzymał dopłaty i na jaki rachunek bankowy zostały one przekazane.
W konsekwencji – kierując się zasadą prawa do sądu – Sąd przyjął, że wnioskodawca zasługuje na zwolnienie od kosztów sądowych, zaś odmowa przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie nie spowoduje wstrzymania biegu sprawy i nie pozbawi skarżącego możliwości wystąpienia z takim wnioskiem na dalszym jej etapie.
II
Zażaleniem z dnia 27 marca 2013 r. złożonym do Naczelnego Sądu Administracyjnego J. M. wniósł o przyznanie prawa pomocy także poprzez ustanowienie adwokata. Argumentował analogicznie, jak na poprzednich etapach postępowania sądowego, opisując swoją bardzo trudną sytuację i ponownie wyjaśniając, że wszystkie środki finansowe, w tym dopłaty do gospodarstwa rolnego, przeznacza na utrzymanie gospodarstwa, przy czym na własne utrzymanie pozostaje mu niewiele.
III
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie znajduje usprawiedliwione podstawy, ponieważ postanowienie WSA w W. z dnia 11 marca 2013 r. w części odmawiającej uwzględnienia wniosku J. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata jest nietrafne i w tej części podlega uchyleniu, natomiast w pozostałym zakresie, w którym Sąd przyznał wnioskodawcy prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, jest ono zgodne z prawem.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach.
Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego J. M. dostatecznie wykazał, że nie posiada środków finansowych na poniesienie pełnych kosztów postępowania przed sądem administracyjnym, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z akt sprawy wynika bowiem, że WSA w W. dwukrotnie: pismem z dnia 13 listopada 2012 r. i pismem z dnia 30 stycznia 2013 r. wzywał wnioskodawcę do przedłożenia dokumentów źródłowych, uzupełniających jego oświadczenie o stanie majątkowym. Wnioskodawca, dokładając należytej staranności obydwa doręczone mu wezwania na ile potrafił, wykonał, przy czym podkreślenia wymaga, że jest on drobnym rolnikiem, którego świadomość prawna – jak wynika z treści wniosku o przyznanie prawa pomocy i odręcznych, nieporadnie sporządzanych pism składanych do akt sprawy – jest w znacznym stopniu ograniczona. Już ta okoliczność jednoznacznie wskazuje, że jest celowe i konieczne ustanowienie dla wnioskodawcy adwokata, bez pomocy którego niewątpliwie doszłoby do ograniczenia jego konstytucyjnego prawa do sądu.
Zauważyć należy, że Sąd pierwszej instancji dysponował w tej sprawie pełną dokumentacją obrazującą stan rodzinny i majątkowy skarżącego. Sąd wiedział zatem, że J. M. prowadzi małe gospodarstwo rolne (6 ha), z którego miesięczny dochód wynosi około 886 zł, w tym ze sprzedaży mleka około 400 zł. Zamieszkuje wraz z emerytowaną matką w niewielkim budynku, którego powierzchnia mieszkalna jest dzielona z pomieszczeniami gospodarskimi dla zwierząt. Z oświadczeń skarżącego wynika, że nie ma prawa do emerytury matki w wysokości 1.000 zł, gdyż matka "pozostaje na własnym rozrachunku", co faktycznie oznacza, że nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Oświadczył również, że w ostatnim czasie poniósł znaczne straty w gospodarstwie w postaci zniszczenia płodów rolnych i padnięcia dwóch krów, stanowiących jedną z najważniejszych podstaw koniecznego utrzymania. Na dzień 31 stycznia 2013 r. saldo na jego rachunku bankowym wynosiło 78,37 zł. Porównując dochody J. M. z niezbędnymi wydatkami i kwotą wpisu sądowego od skargi opiewającą na 200 zł, Sąd prawidłowo zwolnił wnioskodawcę od kosztów sądowych.
Nieprawidłowo zaś Sąd odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy obejmującego ustanowienie adwokata tylko dlatego, że szacunkowo podał on kwotę otrzymywanych płatności rolniczych, określając ją w przedziale 4-5 tyś. zł. Skoro w gospodarstwie skarżącego doszło do poważnych strat, ograniczających dochodowość tegoż gospodarstwa i powodujących, że poziom życia skarżącego oscyluje na granicy minimum egzystencji, to jego oświadczenie, iż przeznacza dopłaty na koszty prowadzenia gospodarstwa jest wiarygodne i zasługuje na uwzględnienie. Przypomnienia bowiem wymaga, że celem środków finansowych udzielanych z funduszy Unii Europejskiej na rolnictwo jest wspieranie i rozwijanie tego sektora gospodarki, a nie opłacanie kosztów utrzymania poszczególnych rolników.
Zważyć również należy, że jeżeli WSA w W. uznał, że opłacenie kwoty 200 zł tytułem wpisu sądowego od skargi przekracza możliwości płatnicze skarżącego i jednocześnie odmówił ustanowienia mu adwokata, to postąpił niekonsekwentnie, ponieważ faktem notoryjnym jest, iż koszty profesjonalnej pomocy prawnej przekraczają kwotę 200 zł. Zatem Sąd błędnie przyjął, że wnioskodawca, nie dysponując nawet kwotą 200 zł mógłby ponieść znacznie wyższe koszty profesjonalnej pomocy prawnej.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał wniosek J. M. z dnia 22 października 2012 r. w zakresie obejmującym żądanie ustanowienia adwokata i działając na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie w zaskarżonej części i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.