Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2015 r. (sygn. akt III SA/Gl 773/14) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach - działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") - odmówił skarżącemu S. P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem tegoż Sądu z dnia 13 listopada 2014 r. (sygn. akt III SA/Gl 773/14) oddalającym skargę S. P. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...] z dnia [...] marca 2014 r. (nr [...]) w przedmiocie płatności obszarowych.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wspomnianego wyroku z dnia 13 listopada 2014 r. skarżący wniósł o zwolnienie go od kosztów sądowych. W treści urzędowego formularza podał, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z matką i synem. Wskazał, że w skład jego majątku wchodzi mieszkanie spółdzielcze o powierzchni 74,7 m², a jego syn posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 2,6435 ha przeliczeniowego. Dodał, że on i jego matka utrzymują się z emerytur wynoszących miesięcznie odpowiednio 1348,79 zł (skarżący) i 800 zł (matka skarżącego), a syn osiąga dochód z gospodarstwa (535,22 zł miesięcznie).Skarżący podał również, że wydatki ponoszone przez jego rodzinę obejmują czynsz za mieszkanie (638,22 zł miesięcznie), opłata za ubezpieczenie OC samochodu (400 zł rocznie), opłata syna z tytułu KRUS w wysokości 350 zł, opłata za prąd w wysokości 140 zł, koszty leczenia matki skarżącego w wysokości 200 zł miesięcznie oraz koszty eksploatacji samochodu w wysokości 150 zł.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżący nie wykazał istnienia przesłanek przemawiających za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd stwierdził, że jedynym kosztem sądowym, jaki skarżący aktualnie może ponieść jest opłata kancelaryjna w kwocie 100 zł, albowiem wyrok z dnia 13 listopada 2014 r., oddalający skargę, jest już prawomocny. Sąd stwierdził ponadto, że z oświadczenia skarżącego wynika, że on i jego najbliżsi osiągają stałe dochody w łącznej wysokości 2684,31 zł miesięcznie, a po potrąceniu ponoszonych kosztów pozostaje im nadwyżka finansowa. W takiej sytuacji jednorazowe uiszczenie opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł mieści się - zdaniem WSA - w zakresie możliwości wnioskodawcy.
Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył S. P. Stwierdził, że na rozprawie Sąd pierwszej instancji nie pouczył go, że za sporządzenie uzasadnienia orzeczenia należy się opłata sądowa. Dodał, że Sąd nie przeanalizował oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Należało bowiem wziąć pod uwagę uzyskiwane dochody i koszty związane z utrzymaniem mieszkania, samochodu, koszty leków i opłaty KRUS oraz koszt utrzymania każdej osoby. Skarżący wskazał, że po odjęciu od wysokości łącznych dochodów (2684,31 zł) wspomnianych kosztów (w wysokości 1208,21 zł) pozostaje jedynie 1475,80 zł, co w przeliczeniu na jedną osobę wynosi 513,87 zł, a zatem mniej niż minimum egzystencji za 2013 r. podane przez GUS (541,61 zł).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Znajduje ona zastosowanie tylko w przypadkach osób lub jednostek organizacyjnych charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Do osób tych zaliczyć można w szczególności bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).
W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając że skarżący posiada środki na pokrycie kosztów postępowania sądowego, które obecnie sprowadzają się wyłącznie do obowiązku uiszczenia opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku - w wysokości 100 zł.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że S. P. nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd porównał wysokość deklarowanych dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i osoby pozostające w jego gospodarstwie domowym z deklarowanymi przez stronę kosztami utrzymania. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji doszedł do prawidłowego wniosku, że nadwyżka, jaka miesięcznie pozostaje skarżącemu po poniesieniu niezbędnych kosztów utrzymania, pozwala na uiszczenie opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku. W okolicznościach niniejszej sprawy - w świetle oświadczeń zamieszczonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy - brak jest bowiem podstaw do twierdzenia, że uiszczenie przez stronę 100 zł tytułem wspomnianej opłaty kancelaryjnej zagrozi utrzymaniu skarżącego i jego rodziny.
Na zmianę powyższej oceny nie mogły wpłynąć przeprowadzone w zażaleniu wyliczenia kwoty pozostającej po uiszczeniu kosztów utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym w odniesieniu do wartości minimum egzystencji podawanej przez Główny Urząd Statystyczny. Wbrew twierdzeniom skarżącego, deklarowany przez niego dochód 3-osobowego gospodarstwa domowego przekracza podawaną przez GUS wartość minimum egzystencji. Ustalając tę wartość, GUS uwzględnia bowiem szacunkowe koszty związane z wyżywieniem, kosztami eksploatacji mieszkania, edukacji, odzieży i obuwia, leków, higieny i pozostałych wydatków, natomiast skarżący w swoich wyliczeniach z niezrozumiałych względów odniósł wartość minimum egzystencji do kwoty, jaka pozostaje w jego gospodarstwie domowym po odliczeniu kosztów utrzymania.
Dla oceny spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy nie ma również znaczenia podniesiony w zażaleniu zarzut braku pouczenia na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym o tym, że za sporządzenie uzasadnienia wyroku oddalającego skargę pobiera się od strony opłatę kancelaryjną. Przede wszystkim kwestia ta nie odnosi się do ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy (które dotyczą sytuacji finansowej i rodzinnej wnioskodawcy). Niezależnie od tego, w świetle akt sprawy zarzut ten jest nieprawdziwy, skoro w protokole rozprawy z dnia 13 listopada 2014 r. znajduje się informacja, że "Przewodniczący pouczył strony działające bez adwokata lub radcy prawnego, że uzasadnienie pisemne ogłoszonego wyroku zostanie doręczone na wniosek zgłoszony przez stronę w terminie 7 dni od dnia ogłoszenia wyroku. Wniosek ten podlega opłacie kancelaryjnej w kwocie 100 zł (...)".
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.
PG