Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 4 lipca 2012 r., sygn. akt III SA/Po 354/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił skarżącemu – R. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. z dnia [...] stycznia 2012 r., nr [...], w przedmiocie płatności z tytułu wsparcia działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata) R. P. oświadczył, że wniosek jest zasadny, gdyż Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa doprowadziła go do ubóstwa. Zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenie majątkowe nie zawierało jednak informacji o źródłach przychodu, wysokości dochodu oraz kosztach utrzymania skarżącego.
W tej sytuacji Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie wykazał ani wysokości przychodów, ani kosztów utrzymania koniecznego, zaś ogólnikowe twierdzenia, że utrzymuje się z pożyczek od różnych osób fizycznych oraz prawnych należy uznać jako równoważne z brakiem wyjawienia źródeł pozyskiwania środków na zapewnienie koniecznego utrzymania. Zdaniem Sądu, wyjaśnienia te świadczą o ukrywaniu rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej. W konsekwencji informacje te nie stanowią właściwej podstawy do oceny zdolności płatniczych strony. Sąd uznał wobec tego, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał ziszczenia się w jego sytuacji materialnej i rodzinnej przesłanek przyznania prawa pomocy.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożył R. P. Wniósł o uchylenie tego orzeczenia jako niezgodnego ze stanem faktycznym i prawnym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270; zwanej dalej "p.p.s.a.") następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną.
Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jeżeli podane przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności nie zostały przez nią należycie uzasadnione lub uprawdopodobnione, to sąd (bądź referendarz sądowy) na mocy art. 255 p.p.s.a. może wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego.
Z powyższego wynika, że obowiązkiem osoby składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy jest uprawdopodobnienie i udokumentowanie oświadczeń zawartych we wniosku. Natomiast obowiązkiem sądu jest rzetelna ocena oświadczeń i dokumentów złożonych przez wnioskodawcę pod względem spełnienia bądź niespełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 p.p.s.a.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji nie wypełnił powyższego obowiązku z sposób prawidłowy. Sąd ten nie odniósł się bowiem do oświadczeń wnioskodawcy mogących mieć niewątpliwie wpływ na ocenę, czy uzasadnione jest przyznanie prawa pomocy. Natomiast w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia dokonano oceny oświadczeń, które w żaden sposób nie wynikają z akt sprawy.
Z akt sprawy wynika, że w toku postępowania wpadkowego o przyznanie prawa pomocy R. P. trzykrotnie oświadczał, że jest osobą bezdomną (wniosek o przyznanie prawa pomocy – k. 16 akt sądowych, pismo z dnia [...] kwietnia 2012 r. – k. 24 akt sądowych, pismo z dnia [...] czerwca 2012 r. – k. 37 akt sądowych). Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu w ogóle nie odniósł się do tego oświadczenia, choć bez wątpienia ma ono związek z sytuacją majątkową wnioskodawcy, a więc wiarygodność i ewentualny wpływ tego oświadczenia na możliwość poniesienia kosztów postępowania powinna być przez Sąd oceniona.
Natomiast w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd pierwszej instancji przypisuje skarżącemu "ogólnikowe twierdzenia, że utrzymuje się z pożyczek od różnych osób fizycznych oraz prawnych". Tymczasem akta niniejszej sprawy nie zawierają oświadczeń skarżącego o takiej treści. Wskazane uchybienia Sądu pierwszej instancji przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy sprawiły, że zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu.
Ponownie rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji raz jeszcze oceni wszystkie okoliczności mające wpływ na ocenę, czy w przedmiotowej sprawie wystąpiły przesłanki do przyznania skarżącemu prawa pomocy.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.
PG