Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 28 września 2012 r., sygn. akt II GZ 334/12

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zaskarżonym postanowieniem z 10 sierpnia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 280/12 odmówił [...] przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego.

W uzasadnieniu WSA podniósł, że [...] – dalej: skarżący lub wnioskodawca - wnioskiem z dnia 11 czerwca 2012 r. (k. 23 akt sądowych) wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Z prowadzonej działalności gospodarczej nie uzyskuje dochodów, natomiast żona wnioskodawcy otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł brutto – tj. [...] zł netto. W skład majątku skarżącego wchodzi mieszkanie o powierzchni [...] m2. W uzasadnieniu wniosku stwierdził, że w obecnej chwili nie jest w stanie opłacić kosztów sądowych oraz kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika.

Referendarz sądowy WSA w Olsztynie w dniu 13 czerwca 2012 r., (k. 18 akt sądowych) wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku poprzez nadesłanie:

1. 1. wyjaśnień, w zakresie szczegółowego zestawienia stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem własnym i osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe (np. rachunki za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, TV, Internet, ogrzewanie domu, wywóz odpadów, koszty wyżywienia, ubrania, środków czystości, koszty eksploatacji samochodu, ewentualne koszty leczenia, rat pożyczek, kredytów, ubezpieczeń, itp.), przedłożenia dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki, oświadczenia czy korzysta z czyjejś pomocy i podania jej zakresu,
2. 2. wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych (firmowych i prywatnych) przez wnioskodawcę oraz osoby prowadzące z nim wspólne gospodarstwo domowe, z okresu ostatnich sześciu miesięcy (styczeń- czerwiec 2012 r.), w tym z rachunków obsługujących spłatę pożyczek i kredytów zaciągniętych przez wnioskodawcę, nadto przedłożenie potwierdzenia czy z kont tych prowadzona jest ewentualnie egzekucja,
3. 3. oświadczenia o posiadanych nieruchomościach i ruchomościach w okresie od 1.01.2010 r. do 13.06.2012 r., w przypadku zbycia lub nabycia w tym okresie jakiegoś składnika majątku należało wskazać tytuł prawny oraz kwotę zakupu ewentualnie cenę sprzedaży (wskazanie przeznaczenia środków uzyskanych ze sprzedaży),
4. 4. oświadczenie w zakresie posiadanych polis ubezpieczeniowych na życie wraz z określeniem wysokości zgromadzonych na nich środków finansowych,
5. 5. odpisu księgi przychodów i rozchodów za okres 01.04.2012 r. do 31.05.2012r.
6. 6. deklaracji VAT-7 za ostatnie sześć miesięcy,
7. 7. odpis deklaracji podatkowej za 2010 i 2011 rok,
8. 8. ewidencji środków trwałych oraz ewidencji wyposażenia za rok 2010 i 2011,
9. 9. innych oświadczeń i dokumentów istotnych zdaniem wnioskodawcy, określających jego sytuację majątkową i życiową.

W odpowiedzi skarżący w piśmie z 25 czerwca 2012 r. (k. 21 akt sądowych) wyjaśnił, że z dochodu uzyskiwanego przez żonę z tytułu świadczenia emerytalnego w wysokości [...] zł ponosi koszty z tytułu: czynszu za mieszkanie w wysokości [...] zł miesięcznie, za telefon [...] zł, za energię [...] zł, za media [...] zł. Nadto stwierdził, iż ponosi koszty wyżywienia oraz spłaty bieżących zobowiązań kredytowych, których dokonuje z ewentualnych przychodów, co "faktycznie powoduje dalszy wzrost jego zobowiązań". Do oświadczenia załączył kolejny formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy PPF, w którym dodatkowo oświadczył, że posiada samochód osobowy marki WV, obciążony kredytem.

Nadto przedstawił tabelę środków trwałych na rok 2012, z której wynika, że posiada samochód osobowy marki WV- wartość początkowa [...] zł, od którego dokonuje odpisów amortyzacyjnych w kwocie [...] zł miesięcznie oraz przedłożył odpis zeznania podatkowego PIT-28 za rok 2010 i PIT – 28 za rok 2011 oraz odpisy pięciu deklaracji VAT-7 za pięć miesięcy br.

Następnie referendarz sądowy postanowieniem z 5 lipca 2012 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie rozpoznając sprzeciw od powyższego postanowienia zaskarżonym postanowieniem z 10 sierpnia 2012 r., odmówił [...] przyznania prawa pomocy w postaci ustanowienia radcy prawnego

W uzasadnieniu WSA podniósł, że złożone przez wnioskodawcę oświadczenia zarówno w formularzu wniosku PPF, jak i w udzielonej odpowiedzi na wezwanie nie dają podstaw do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, gdyż nie odzwierciedla ono sytuacji materialnej skarżącego. Strona w sposób wybiórczy przedstawiła swoją sytuację materialną. Wskazała na trudną sytuację materialną lecz nie przestawiła przy tym żadnych wiarygodnych dowodów, na potwierdzenie swoich oświadczeń. W związku z tym Sąd nie mógł dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez skarżącego kosztów sądowych.

WSA podkreślił, że z oświadczenia złożonego na formularzu wniosku wynika tylko, że dwuosobowa rodzina utrzymuje się wyłącznie ze świadczenia emerytalnego w wysokość [...] zł netto. Z tego dochodu opłacane są koszty utrzymania mieszkania oraz opłat za media w wysokości stałej [...] zł miesięcznie oraz koszty wyżywienia. Skarżącemu wraz z żoną pozostaje kwota [...] zł. wnioskodawca nie wskazał jakie koszty ponosi na zakup środków czystości czy też ewentualnie na zakup odzieży. Poza ogólnymi twierdzeniami, że prowadzona działalność gospodarcza nie przynosi dochodów, skarżący nie wyjaśnił z jakich środków jest w stanie spłacać raty kredytu w wysokości [...] zł miesięcznie, oraz z jakich środków zapłacił za prowadzenie ksiąg i sporządzenie deklaracji za okres od stycznia do marca 2012 r. (kwoty [...] zł KP z dnia 10.01.2012 r.) co wynika z harmonogramu spłat i odpisu KP (k. 81 i 80 akt administracyjnych).

Przedstawione odpisy deklaracji VAT-7 wskazują, że od stycznia 2012 r. do kwietnia 2012 r. skarżący dokonywał nabycia towarów i usług na kwotę ok. [...] zł miesięcznie, z wyjątkiem maja 2012 r. gdzie wartość ta wyniosła tylko [...]zł. Wymienione dokumenty wskazują, że w okresie od stycznia do maja 2012 r. wykazane obroty dla podatku od towarów i usług są niewielkie, co mogłoby potwierdzić, że prowadzona działalność gospodarcza nie przynosi dochodów. Jednakże, nie tłumaczy to w żaden sposób okoliczności z jakich źródeł skarżący pozyskuje środki na spłatę zobowiązania kredytowego w kwocie [...] zł miesięcznie. Podkreślić należy, że wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnych oszczędności, nie wskazał też aby korzystał z czyjeś pomocy.

Sąd pierwszej instancji zauważył, że skarżący pomimo wezwania nie złożył oświadczenia, co do posiadanych nieruchomości i ruchomości w okresie od 1.01.2010 r. do 13.06.2012 r., oświadczenia w zakresie posiadania polis ubezpieczeniowych na życie, nie przedłożył także istotnych danych z punku widzenia oceny, czy rzeczywiście prowadzona działalność jest niedochodowa. Nie uwiarygodnił też faktu braku środków pieniężnych poprzez przedstawienie wyciągów i wykazów z posiadanych lokat i rachunków bankowych za ostatnie sześć miesięcy.

Sąd podniósł, że skarżący został wezwany do przedłożenia wykazów i wyciągów z posiadanych rachunków bankowych za okres ostatnich sześciu miesięcy bez względu na okoliczność czy posiada na nich środki czy też nie. Na podstawie bowiem historii rachunków WSA mógłby ocenić sposób gospodarowania posiadanymi ewentualnie środkami finansowymi i tym samym przyczynę braku aktualne niezbędnych środków finansowych na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika.

Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy należy wykazać rzeczywistą sytuację majątkową, która może uzasadniać przyznanie prawa pomocy. Strona skarżąca nie może jednak - tak jak to uczyniono w niniejszej sprawie - uchylać się od nadesłania żądanych materiałów. Nie przedstawiając pełnej i wyczerpującej informacji na temat aktualnej sytuacji, skarżący uniemożliwił ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Samo oświadczenie nie jest wystarczające w sytuacji prowadzenia działalności w zakresie usług budowlanych, gdzie jak wiadomo, płatności, co do zasady, następują po wykonaniu zadania. Z kserokopii zeznania za 2011 r. (PIT-28) wynika, że skarżący osiągnął przychód w kwocie ponad [...] tyś. zł. Oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości nie jest podstawą dla dokładnej i rzetelnej oceny rzeczywistej sytuacji materialnej strony. Wobec nieprzedłożenia części żądanych przez WSA dodatkowych dokumentów źródłowych, nie jest możliwe stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości, czy wnioskodawca spełnia przesłankę uzasadniającą przyznanie mu prawa pomocy.

[...] w zażaleniu na powyższe postanowienie wniósł o jego uchylenie w całości domagając się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego.

Postanowieniu WSA zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia polegający na wadliwym ustaleniu i ocenie sytuacji materialnej skarżącego.

W uzasadnieniu skarżący wskazał, że jego sytuacja materialna uzasadnia przyznanie prawa pomocy albowiem w dokumentach źródłowych rzetelnie przedstawił swoją sytuację finansową.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z punktu widzenia art. 246 § 1 p.p.s.a., Sąd rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien uwzględnić nie tylko bieżące dochody i wydatki skarżącego, ale również jego stan majątkowy. W świetle powołanych uregulowań prawnych stronę zwalnia się od kosztów sądowych tylko w sytuacji, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z analizy akt sprawy nie można wyprowadzić wniosku, aby [...] nie był w stanie ponieść kosztów ustanowienia radcy prawnego, bez takowego uszczerbku.

Należy zauważyć, że Sąd pierwszej instancji wzywał skarżącego (k. 18 akt sądowych) do złożenia dokumentów, które miały umożliwić ustalenie jego stanu majątkowego. Zgodnie z treścią art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący w piśmie z dnia 25 czerwca 2012 r. wyjaśnił, że z dochodu uzyskiwanego przez żonę z tytułu świadczenia emerytalnego w wysokości [...] zł ponosi koszty z tytułu: czynszu za mieszkanie w wysokości [...] zł miesięcznie, za telefon [...] zł, za energię [...] zł, za media [...] zł. Nadto stwierdził, iż ponosi koszty wyżywienia oraz spłaty bieżących zobowiązań kredytowych, których dokonuje z ewentualnych przychodów, co "faktycznie powoduje dalszy wzrost jego zobowiązań". Do oświadczenia załączył kolejny formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy PPF, w którym oświadczył, że posiada samochód osobowy marki WV, obciążony kredytem.

Nadto przedstawił tabelę środków trwałych na rok 2012, z której wynika, że posiada samochód osobowy marki WV- wartość początkowa [...] zł, od którego dokonuje odpisów amortyzacyjnych w kwocie [...] zł miesięcznie oraz przedłożył odpis zeznania podatkowego PIT-28 za rok 2010 i PIT – 28 za rok 2011 oraz odpisy pięciu deklaracji VAT-7 za pięć miesięcy br.

Skarżący nie przedłożył wyciągów z rachunku bankowego ani nie wyjaśnił czy jakikolwiek rachunek bankowy posiada. Przy tym skarżący nie złożył oświadczenia co do posiadanych nieruchomości i ruchomości w okresie od 1 października 2010 r., do 13 czerwca 2012 r. oświadczenia w zakresie posiadania polis ubezpieczeniowych na życie, nie przedłożył także istotnych danych z punku widzenia oceny, czy rzeczywiście prowadzona działalność jest niedochodowa. Nie uwiarygodnił też faktu braku środków pieniężnych poprzez przedstawienie wyciągów i wykazów z posiadanych lokat i rachunków bankowych za ostatnie sześć miesięcy.

Wobec powyższego WSA w Olsztynie nie miał możliwości ustalenia jaki jest rzeczywisty stan majątkowy skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06 niepubl.). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji, trafnie ocenił powyższe okoliczności jako uzasadniające odmowę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

NSA zauważa, że wnoszący zażalenie skarżący nie wskazał żadnych nowych okoliczności, nieujawnionych przed WSA, które mogłyby spowodować przyznanie mu prawa pomocy.

Nieujawnienie sytuacji majątkowej skarżącego poprzez nieprzedłożenie choćby wyciągów bankowych czy innych wskazanych wyżej dokumentów nie pozwala na całościową ocenę rzeczywistej jego sytuacji materialnej w aspekcie spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle powyższych rozważań, Sąd pierwszej instancji słusznie zmierzał do zbadania sytuacji finansowej skarżącego.

Jak wynika z akt sprawy, na podstawie art. 255 p.p.s.a. skarżący został wezwany do uzupełnienia złożonego oświadczenia o stanie majątkowym, jednakże nie zastosował się w pełni do tego wezwania, gdyż nie przedstawił dokumentów potwierdzających swoje dochody i wydatki (choćby w postaci wyciągów bankowych oraz dokonywanych na nich operacjach). Mimo zapewnień skarżącego zawartych w zażaleniu brak jest w aktach sądowych dokumentów źródłowych potwierdzających ciężką sytuację materialną. Należy w tym miejscu podkreślić, iż brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy z Sądem orzekającym skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia, bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskującego, w szczególności zaś stwierdzenie, że zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym oraz opłacenie profesjonalnego pełnomocnika jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe.

Z uwagi na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.