Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w R., objętym zażaleniem postanowieniem z dnia 15 lutego 2016 r., odmówił G. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] maja 2015 r. w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry.
I
Wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji przypomniał, że w skardze na opisaną wyżej decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. G. G. (dalej: skarżący) zgłosił wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 23 września 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w R. odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie, jednak orzeczenie to zostało uchylone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 25 listopada 2015 r., sygn. II GZ 714/15, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania z zaleceniem uwzględnienia aktualnej sytuacji majątkowej skarżącego.
Mając na względzie zalecenia sformułowane w wyroku Sądu kasacyjnego, zarządzeniem z dnia [...] stycznia 2016 r. WSA w R. wezwał skarżącego do złożenia aktualnych informacji o jego sytuacji materialnobytowej (k. - 83). W odpowiedzi z dnia [...] lutego 2016 r. pełnomocnik skarżącego podał, że od dnia [...] listopada 2015 r. pozostaje on osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, gospodarstwo domowe prowadzi z matką i utrzymują się z jej emerytury w kwocie 840,66 zł. Ponadto wnioskodawca wykazuje zadłużenie w funduszu alimentacyjnym w kwocie 30 295,30 zł. Nie posiada pojazdów mechanicznych, ani – odnosząc się do prowadzonej uprzednio działalności gospodarczej w zakresie urządzania gier na automatach – dowodów potwierdzających transport automatów, gdyż odbywało się to na podstawie umów zawieranych ustnie.
Rozpoznając ponownie wniosek skarżącego, Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie wykazał przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.). W ocenie Sądu, przedstawione informacje budzą uzasadnione wątpliwości i nie wynika z nich, że skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. WSA zauważył, że pełnomocnik skarżącego – pomimo wezwania – nie udzieliła odpowiedzi na wszystkie pytania Sądu, w tym dotyczące wydatków związanych z codziennym utrzymaniem, wysokości osiąganych dochodów z użytkowanych automatów do gier o niskich wygranych, wydatków na wynagrodzenia osób, z pomocy których skarżący korzystał w czasie prowadzenia działalności gospodarczej np. przy transporcie automatów, oraz wskazania źródeł pochodzenia środków i ich wysokości na pokrycie wydatków związanych z ustanowieniem pełnomocnika w niniejszej sprawie. Nie podano także, jakie realne zyski przynosiła prowadzona działalność z wykorzystaniem automatów.
WSA stwierdził, że Sąd nie podważa prawa skarżącego do obrony swoich interesów przy pomocy zawodowego pełnomocnika, jednak fakt ten nie może uzasadniać odmowy współdziałania w wyjaśnianiu sytuacji materialnej wnioskodawcy, skoro na skutek przyznania prawa pomocy koszty te będą musiały być pokryte z dochodów budżetu Państwa (m.in. 400 zł tytułem wpisu od skargi).
II
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę i uwzględnienie wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych oraz na podstawie art. 196 p.p.s.a. o wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia do chwili rozpoznania zażalenia. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez nieuzasadnione okolicznościami sprawy przyjęcie, że skarżący nie wykazał przesłanek określonych w cytowanym przepisie i posiada możliwości finansowe na poniesienie kosztów sądowych, w tym opłaty od skargi, podczas gdy skarżący pozostaje bez zatrudnienia, nie osiąga dochodów, wykazuje natomiast zadłużenie z tytułu alimentów oraz ma zobowiązania wynikające z toczących się postępowań w przedmiocie nałożenia kary z tytułu prowadzenia gier na automatach poza kasynem gry, o których WSA posiada wiedzę z urzędu.
Skarżący podkreślił, że w piśmie z dnia [...] sierpnia 2015 r. wykazał, jakie wydatki ponosi w związku z codziennym utrzymaniem, a w zakresie wydatków związanych z pokryciem wynagrodzenia osób trzecich pomagających mu w prowadzeniu działalności gospodarczej wskazał, że łączyły go z nimi umowy ustne, dlatego nie jest możliwe dokładne określenie kwot, jakie skarżący przekazywał na rzecz tych osób.
III
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
Zatem to obowiązkiem strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie, że na taką pomocy zasługuje. Nie ulega jednak wątpliwości, że z kolei obowiązkiem Sądu jest podjęcie czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony. Dopiero bowiem pełne ustalenie tej sytuacji umożliwia właściwą ocenę, czy strona jest, czy też nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania we wnioskowanym zakresie.
WSA w R. ponownie rozpoznając wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych, związany był zaleceniami sformułowanymi w postanowieniu Sądu kasacyjnego z dnia 25 listopada 2015 r., sygn. akt II GZ 714/15, dotyczącymi powtórnej oceny sytuacji materialnej skarżącego. Sąd pierwszej instancji zwrócił się do skarżącego z wezwaniem o przedłożenie aktualnych informacji o jego sytuacji materialnobytowej. W odpowiedzi skarżący podał, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, zarejestrowaną w Państwowym Urzędzie Pracy w Ż., zamieszkuje i prowadzi gospodarstwo domowe razem z matką oraz utrzymują się oboje z jej emerytury w wysokości 840,66 zł, nadto wnioskodawca posiada zadłużenie alimentacyjne w wysokości 30 295,30 zł.
Sąd pierwszej instancji oceniając przedstawione informacje w kontekście spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. uznał, że skarżący nie przedstawił wiarygodnie swojej sytuacji materialnobytowej w zakresie wydatków związanych z codziennym utrzymaniem, a z kolei nieujawnienie tych informacji uniemożliwia Sądowi ustalenie rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego. Zdaniem WSA, trudno przyjąć, że możliwe jest utrzymanie domu i dwuosobowej rodziny z emerytury wynoszącej 840,66 zł (pokrycie wydatków na żywność, ubrania, środki czystości, media i opał), gdyż zadeklarowany dochód na osobę w rodzinie jest niższy nawet od progu interwencji socjalnej wynoszącego od 1 października 2015 r. 514 zł (zob. rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z dnia 7 października 2005 r. w sprawie progu interwencji socjalnej (Dz. U. Nr 211, poz. 1762) oraz dane dostępne na stronie internetowej Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej: https://www.mpips.gov.pl/pomoc-spoleczna/; a także art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej).
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że oceny dokonanej przez Sąd pierwszej instancji skarżący we wniesionym zażaleniu skutecznie nie zakwestionował. Zarzucając Sądowi wadliwą ocenę przestawionych informacji i odnosząc się do zarzutu nieudzielenia odpowiedzi na wszystkie pytania Sądu dotyczące sytuacji materialnej, skarżący powołał się w zażaleniu na swoje pismo z dnia [...] sierpnia 2015 r. (k. – 36), w którym szczegółowo opisał wysokość ponoszonych wydatków. Z tego pisma wynika, że skarżący ponosi koszty utrzymania w kilkukrotnie wyższej kwocie niż, wskazana jako jedyne źródło utrzymania jego i matki, emerytura w wysokości 840 zł. Wymienia w tym piśmie m.in. wydatki na żywność w wysokości 1000 zł miesięcznie, koszt leków – 350 zł, dojazdy środkami komunikacji publicznej, albowiem skarżący nie posiada samochodu ani prawa jazdy – bilet miesięczny PKP 300 zł i pozostałe środki komunikacji publicznej ok. 150 zł na dojazd do sądów, kuratora sądowego, badania psychiatryczne i inne związane z codziennym funkcjonowaniem, poza tym wykazuje koszty utrzymania nieruchomości, gdzie zamieszkuje wspólnie z matką, w wysokości kilkuset złotych miesięcznie.
Już to wystarcza do uznania, że skarżący jest w swoich wyjaśnieniach niewiarygodny. Nie można bowiem z jednej strony kategorycznie twierdzić, że jedyne źródło utrzymania dla skarżącego i jego matki wynosi 840,66 zł i jednocześnie wykazywać kilkukrotnie wyższe koszty utrzymania. Skarżący podnosi również fakt, iż ciąży na nim obowiązek alimentacyjny i w odpowiedzi na wezwanie Sądu przedkłada zaświadczenie z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w R., z którego wynika zadłużenie na dzień [...] lutego 2016 r. w wysokości 30 295,30 zł. Z kolei w zażaleniu skarżący stwierdza, że "zobowiązania z tytułu alimentów pozostają w przeważającej mierze nieuregulowane". Może to świadczyć o tym, że skarżący jednak znajduje środki finansowe na realizację tego zobowiązania.
Prawidłowo zatem Sąd pierwszej instancji uznał, iż na skutek nieujawnienia istotnych informacji o stanie majątkowym sytuacja materialna wnioskodawcy budzi uzasadnione wątpliwości. Nie wykazano w wiarygodny sposób, aby w przypadku skarżącego zachodziły okoliczności określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Raz jeszcze należy przypomnieć, że przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od wynikającej z art. 199 p.p.s.a. zasady partycypowania w kosztach inicjowanego postępowania sądowego, a zatem powinno się sprowadzać tylko do przypadków, w których zdobycie przez wnioskującego środków na sfinansowanie tego udziału jest rzeczywiście niemożliwe, a nie tylko deklarowane.
Mając na względzie okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Wbrew zarzutom skarżącego, Sąd pierwszej instancji dokonał analizy przedłożonych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń obrazujących jego sytuację majątkową, dochodząc na tej podstawie do słusznego przekonania, że w sprawie nie zaistniały przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.