Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z 17 maja 2011r., sygn. akt I SA/Rz 112/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w R. odmówił A. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora P. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w R. z dnia [...] grudnia 2010r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty strukturalnej.
Sąd przedstawił następujący stan faktyczny:
A. P. wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora P. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w R. z dnia [...] grudnia 2010r., nr [...], poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym, złożonym na urzędowym formularzu, podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z bratem, a na ich majątek składa się: dom o pow. 56 m2, zabudowania gospodarcze o pow. 80 m2, nieruchomość rolna o pow. 3,66291 ha.
Skarżący zadeklarował, że utrzymuje się z prowadzonego przez siebie gospodarstwa, z którego osiąga dochód w wysokości 707 zł miesięcznie, natomiast jego brat pobiera rentę z ZUS, w wysokości 445 zł miesięcznie, z której to płaci alimenty w wysokości 287,50 zł miesięcznie na rzecz dziecka. Następnie, w oświadczeniu o stanie majątkowym skarżący doprecyzował, że posiada ciągnik rolniczy i samochód osobowy marki Ford (rok prod. 1991). Przedłożył także między innymi: wyciąg z systemu Plantator, dotyczący jego rozliczeń z tytułu kontraktacji uprawy buraka cukrowego, protokół z oszacowania wartości szkód w jego gospodarstwie rolnym, zgodnie z którym utrata plonów w roku 2010 wyniosła średnio we wszystkich rodzajach upraw 43,3 %, kserokopie dowodów uiszczenia opłat za energię elektryczną (222,70 zł), gaz (94,75 zł), wodę (58,40 zł), wyciąg z rachunku bankowego, prowadzonego przez Bank Spółdzielczy w Ż., zgodnie z którym saldo tego rachunku na dzień [...] marca 2011r. wynosiło 7 309,27 zł. Z wyciągu bankowego wynikało ponadto, że skarżący w lutym 2011r. uzyskał tytułem dopłat bezpośrednich do produkcji rolnej kwotę 5 832,61 zł.
W oświadczeniu skarżący wskazał, że na jego rachunku bankowym znajduje się kwota 3 000 zł, pochodząca z zasiłku pogrzebowego, wypłaconego przez ubezpieczyciela w związku ze śmiercią jego matki, która jednakże w całości jest przeznaczona na wystawienie jej nagrobka. W związku z tym nie może on nią dysponować.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w R. odmawiając przyznania prawa pomocy wskazał, że głównym kryterium przyznania tego prawa jest sytuacja materialna wnioskodawcy. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.) skarżący ubiegając się o przyznanie mu prawa pomocy winien wykazać, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania przy uwzględnieniu jego dochodów, bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny pozostającej we wspólnym gospodarstwie domowym.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji skarżący nie wykazał przesłanek do zastosowania wobec niego prawa pomocy w zakresie całkowitym, ani nawet w częściowym. Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżącemu nie może być przyznane prawo pomocy, albowiem twierdzenia skarżącego co do niemożności pokrycia jakichkolwiek kosztów związanych z przedmiotowym postępowaniem nie znajdują potwierdzenia w stanie faktycznym sprawy. Sąd wskazał, że skarżący co prawda uzyskuje niskie dochody, jednakże na koncie bankowym posiada on środki (niezależnie od kwoty przeznaczonej na nagrobek dla matki) znacznie przewyższające wysokość wpisu w przedmiotowej sprawie. Chodzi tu między innymi o pieniądze pochodzące z otrzymanych dopłat bezpośrednich. Okoliczność ta nie pozwala więc na przyznanie mu prawa pomocy, chociażby w zakresie częściowym.
Sąd wskazał, że w dniu w którym skarżący składał wniosek o przyznanie prawa pomocy, zgodnie z przedstawionym saldem rachunku bankowego, dysponował kwotą 7.309,27 zł.
Odnośnie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji, sąd wskazał, nie będąc związany granicami skargi, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich ewentualnych naruszeń prawa dokonanych przez organ administracji, którego akt lub czynność zostały zaskarżone (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Oznacza to, że Sąd ma obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Także z przepisu art. 6 p.p.s.a. wynika obowiązek udzielania stronie występującej bez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata lub radcy prawnego) potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz do pouczania o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, a stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego, obecnej przy ogłoszeniu wyroku, przewodniczący udziela wskazówek co do sposobu i terminów wniesienia środka odwoławczego, z uwzględnieniem czynności, które może wykonać tylko adwokat lub radca prawny (art. 140 § 1 p.p.s.a.).
A. P. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie. W uzasadnieniu skarżący wskazał raz jeszcze uzyskiwane dochody. Nadmienił, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w R. błędnie przyjął, iż widniejący na rachunku bankowym wpływ środków z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa to dochód miesięczny jaki uzyskuje z dopłat do posiadanego gospodarstwa rolnego.
Zgodnie z wykazaną kalkulacją dochodów skarżący przedstawił, że dochód miesięczny to kwota 486,05 zł, dlatego też po odliczeniu kosztów życiowych takich jak prąd, gaz, woda i inne wydatki zmuszony został o zwrócenie się o przyznanie mu prawa pomocy, gdyż wydatki, które ponosi na utrzymanie rodziny nie pozwalają mu na pokrycie kosztów związanych z prowadzeniem sprawy sądowej bez uszczerbku dla niego oraz jego rodzinny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w R. trafnie podniósł, że prawo pomocy jest szczególną instytucją, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Zasadą jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu przez każdą ze stron (art. 199 p.p.s.a.). Prawo pomocy, zgodnie z treścią art. 246 § 1 p.p.s.a., niedokładnie cytowanego przez Sąd pierwszej instancji, może być przyznane stronie wyłącznie na jej wniosek, zaś przesłanką uwzględnienia wniosku jest wykazanie przez wnioskodawcę, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (w sytuacji, gdy ubiega się o pomoc w zakresie całkowitym- art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (gdy ubiega się o prawo pomocy w zakresie częściowym - art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, iż strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać swoją trudną sytuację materialną (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, LEX nr 302281). Oceniając zaś zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między tymi interesami (na konieczność zachowania proporcji między interesem państwa a prawem strony do rozpoznania jej sprawy przez sąd zwracał uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka np. w wyroku z dnia 19 grudnia 1997r. w sprawie Brualla Gómez de la Torre przeciwko Hiszpanii).
Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym musi wykazać, iż mimo poczynienia wszelkich możliwych oszczędności i ograniczenia wydatków do niezbędnych, nie może zgromadzić środków na poniesienie kosztów postępowania lub ich części.
A. P. przedstawił i udokumentował szereg okoliczności świadczących o jego trudnej sytuacji materialnej wiążącej się w szczególności z niskimi dochodami z tytułu prowadzenia działalności rolniczej na niewielkim gospodarstwie rolnym dotkniętym skutkami zjawisk powodujących szkody oraz kosztami leczenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w R. uznał, ze nie zachodzą przesłanki przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie niemal wyłącznie z tego powodu, że z wyciągu z rachunku bankowego skarżącego wynikało, że dysponował on kwotą 7.309,27 zł, co przy przyjęciu, że kwota 3000 zł pochodziła z zasiłku pogrzebowego przeznaczonego na koszty pochówku, miało świadczyć o możności ponoszenia kosztów postępowania. Sąd nie dał A. P. możliwości wyjaśnienia źródeł pochodzenia i przeznaczenia kwoty przekraczającej 3000 zł. Jeżeli okazałoby się, że pochodziła z wypłaty dopłat bezpośrednich w lutym 2011r., na co wydają się wskazywać dotychczasowe ustalenia, to mieć należało na uwadze, że dopłaty przyznawane są na okresy roczne i dopiero po dokonaniu odpowiednich działań rachunkowych należałoby ustalić miesięczne dochody gospodarstwa z uwzględnieniem dopłat. Istnieje też możliwość, że środki pochodziły ze sprzedaży płodów rolnych.
Wpływy z tego tytułu uwzględniane są przy ustalaniu dochodowości gospodarstwa. W każdym bądź razie odmowa przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie ze wskazanego przez Sąd pierwszej instancji powodu była przedwczesna.
Skarżący wnosząc o przyznanie prawa pomocy powoływał się na okoliczność, ze występuje u niego choroba nerek (skarżący wskazał, że już w chwili składania wniosku był dializowany). Przedstawił koszty leczenia oraz wyniki badań lekarskich. Z rachunków dokumentujących zakup leków wynikało, iż skarżący jest diabetykiem, tym samym cierpi na chorobę przewlekłą, która może w znacznym stopniu utrudniać i komplikować jego funkcjonowanie. Przedstawione przez skarżącego rachunki za leki opiewały na kwoty po około 100 zł. Według przedstawionej dokumentacji skarżący wskazane koszty leczenia ponosi co miesiąc. Wojewódzki Sąd Administracyjny w R. w ogóle nie odniósł się do tych okoliczności oceniając możliwości ponoszenia kosztów postępowania.
Sąd pierwszej instancji odnosząc się do wniosku w części dotyczącej ustanowienie adwokata z urzędu posłużył się argumentacją sprzeczną z zakresem ustawowych przesłanek przyznawania prawa pomocy. Ustawodawca w art. 246 § 1 p.p.s.a. wyczerpująco przedstawił warunki, od ziszczenia się których zależne jest przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym lub częściowym. Warunki te sprowadzają się do istnienia sytuacji materialnej wnioskodawcy uniemożliwiającej ponoszenie kosztów postępowania w całości lub w części. Ocena Sądu, że udział profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu sądowym nie jest konieczny lub celowy nie uzasadnia odmowy ustanowienia pełnomocnika z urzędu (por. postanowienia NSA z 29 października 2009r., sygn. II FZ 429/09, LEX nr 573506; z 17 maja 2005r., sygn. I OZ 457/05, niepubl.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w R. powołał się na obowiązki sądu administracyjnego wynikające z regulacji zawartych w art. 6, art. 134 § 1 i art. 140 § 1 p.p.s.a. nie odnosząc się nawet do celowości występowania profesjonalnego pełnomocnika w konkretnej sprawie i tym samym w istocie zakwestionował dopuszczalność stosowania obowiązujących przepisów o ustanowieniu profesjonalnego pełnomocnika z urzędu.
Naczelny Sąd Administracyjny z wymienionych powodów orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.