Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2023 r., sygn. VII SA/Wa 1985/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie: 1) przyznał ze środków budżetowych WSA w Warszawie na rzecz r.pr. M. R. 900 zł oraz 207 zł stanowiące 23% podatku VAT – łącznie 1107 zł za wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej T. Ś. z urzędu w postępowaniu przed sądem I instancji, 2) 14,40 zł tytułem zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków, 3) odmówił r.pr. M. R. przyznania wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu przed sądem II instancji, 4) odmówił zwrotu pozostałych wydatków.
Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy:
Postanowieniem z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt VII SPP/Wa 382/20, starszy referendarz sądowy WSA w Warszawie przyznał T. Ś. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego.
Okręgowa Izba Radców Prawnych w W. poinformowała r.pr. M. R. o wyznaczeniu pełnomocnikiem z urzędu dla skarżącego.
Wyrokiem z dnia 15 czerwca 2021 r., sygn. akt VII SA/Wa 1985/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi T. Ś., stwierdził nieważność decyzji Mazowieckiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego z dnia 20 sierpnia 2020 r. oraz poprzedzającej ją decyzji oraz umorzył postępowanie administracyjne.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Warszawie.
Pismem z dnia 12 października 2021 r. P.S. (syndyk masy upadłości skarżącego) wniósł o zawieszenie postępowania z urzędu. Wskazał, że postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2021 r. (sygn. akt XIX GU [...]; obecna sygn. akt XIX GUp [...]) Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy ogłosił upadłość skarżącego i wyznaczył syndyka masy upadłości w osobie P.S.
Następnie pismem z dnia 25 października 2021 r. r.pr. M. R. sporządził odpowiedź na powyższą skargę kasacyjną. W piśmie tym wniósł o przyznanie wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu na rzecz skarżącego wg stawki 150% wynagrodzenia (wraz z podatkiem od towarów i usług) za pierwszą instancję oraz przed Naczelnym Sądem Administracyjnym oraz przyznanie zwrotu poniesionych wydatków w wysokości 14,40 złotych za pierwszą instancję oraz 5,90 złotych za drugą instancję. Wniosek ten był ponawiany w kolejnych pismach r.pr. M.R.
Naczelny Sąd Administracyjny na skutek cofnięcia skargi kasacyjnej postanowieniem z dnia 23 maja 2023 r., sygn. akt II GSK 2377/21, umorzył postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym.
WSA w Warszawie przyznał r.pr. M.R. wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu w postępowaniu przed Sądem I instancji oraz zwrot niezbędnych i udokumentowanych wydatków, a także odmówił przyznania wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu przed NSA i odmówił zwrotu pozostałych wydatków.
Zdaniem Sądu, nie było podstaw do przyznania pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia za pomoc prawną przed NSA.
WSA wskazał, że na mocy art. 144 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2022 r. poz. 1520 ze zm.; dalej: p.u.) z dniem ogłoszenia upadłości (datą wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości) upadły traci legitymację do występowania w sprawach dotyczących masy upadłości, a legitymację tę nabywa z mocy prawa syndyk masy upadłości. Z dniem tym wygasają zawarte przez upadłego umowy zlecenia, w tym również pełnomocnictwo prawa materialnego i procesowego (art. 102 p.u.).
Wobec tego wraz z wydaniem postanowienia Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy XIX Wydział Gospodarczy dla spraw upadłościowych i restrukturyzacyjnych z dnia 20 sierpnia 2021 r. o ogłoszeniu upadłości T. Ś. jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej skarżący utracił legitymację do występowania w sprawie, a osobą uprawnioną (stroną) stał się syndyk. Wskutek wydania ww. postanowienia wygasło pełnomocnictwo do zastępowania skarżącego w sprawie. Pełnomocnik z urzędu, sporządzając zatem odpowiedź na skargę kasacyjną (pismo z dnia 25 października 2021 r.), nie był już uprawniony do działania w imieniu skarżącego. Uzasadniało to tezę Sądu o braku podstaw do przyznania wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu przed sądem administracyjnym w drugiej instancji oraz wydatków poniesionych w drugiej instancji po ogłoszeniu upadłości skarżącego.
Zażalenie na pkt 3 postanowienia złożył r.pr. M. R., wnosząc o jego zmianę przez przyznanie ze środków budżetowych WSA w Warszawie 450 zł oraz 103,50 zł stanowiących 23% podatku VAT (łącznie 553,50 zł) jako wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu przed sądem drugiej instancji oraz przyznanie kosztów postępowania zażaleniowego.
Zarzucił naruszenie art. 250 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634; dalej: p.p.s.a.) poprzez odmowę przyznania wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu przed sądem administracyjnym w drugiej instancji, tj. przed NSA w sprawie o sygn. akt II GSK 2377/21, tj. przyznania wynagrodzenia w wysokości 450 zł oraz 103,50 zł stanowiących 23% podatku VAT (łącznie 553,50 zł), pomimo tego, że wyznaczony w sprawie radca prawny podejmował czynności przed Sądem drugiej instancji, tj. wniósł odpowiedź na skargę kasacyjną organu, która to skarga kasacyjna pismem z dnia 6 października 2021 r. została doręczona pełnomocnikowi przez Sąd I instancji 11 października 2021 r., a ustanowiony w sprawie radca prawny, działając w interesie T. Ś., złożył odpowiedź na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 250 § 1 p.p.s.a. wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji słusznie uznał, że pełnomocnikowi z urzędu przysługuje wynagrodzenie jedynie za czynności podjęte w imieniu strony występującej w sprawie. Natomiast r.pr. M. R. nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną w imieniu podmiotu będącego stroną postępowania.
Z art. 144 ust. 1 p.u. wynika, że po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu. Postępowania te syndyk prowadzi na rzecz upadłego, lecz w imieniu własnym (ust. 2).
W doktrynie wskazuje się, że przepis art. 144 ust. 2 p.u. zakłada bezwzględne podstawienie syndyka w miejsce upadłego w postępowaniach sądowych i administracyjnych dotyczących masy upadłości. Ogłoszenie upadłości wywołuje ipso iure skutek procesowy w postaci utraty legitymacji procesowej upadłego w odniesieniu do postępowań dotyczących masy upadłości. Reguła ta dotyczy zarówno postępowań wszczętych przed ogłoszeniem upadłości, jak i postępowań wszczętych po ogłoszeniu upadłości (D. Chrapoński [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, wyd. II, red. A. J. Witosz, Warszawa 2021, art. 144).
Z art. 102 ust. 1 p.u. wynika zaś, że zawarte przez upadłego umowy zlecenia lub komisu, w których upadły był dającym zlecenie lub komitentem, a także umowy o zarządzanie papierami wartościowymi upadłego wygasają z dniem ogłoszenia upadłości. W orzecznictwie przyjęto, że z chwilą wygaśnięcia zlecenia wygasa pełnomocnictwo prawa materialnego i procesowego (postanowienie SN z dnia 7 listopada 2003 r., sygn. akt I CZ 127/03, OSP 2004/10, poz. 123). Zdaniem NSA, stanowisko to należy zastosować również do umocowania pełnomocnika ustanowionego z urzędu, ponieważ nie ma podstaw do tego, aby różnicować pozycję pełnomocników i możliwość udzielenia im pełnomocnictwa przez upadłego w zależności od podstawy ich umocowania.
Wobec tego należało podzielić stanowisko Sądu I instancji, że z dniem wydania postanowienia Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy XIX Wydział Gospodarczy dla spraw upadłościowych i restrukturyzacyjnych z dnia 20 sierpnia 2021 r. o ogłoszeniu upadłości T. Ś. jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej skarżący utracił legitymację do występowania w sprawie, a osobą uprawnioną (stroną) stał się syndyk. Co więcej, z dniem tym umocowanie udzielone r.pr. M. R. wygasło.
Na gruncie niniejszej sprawy należało więc stwierdzić, że odpowiedź na skargę kasacyjną została złożona przez r.pr. M. R. 25 października 2021 r., a więc już po ogłoszeniu upadłości T.Ś. Oznacza to, że została ona wniesiona w imieniu osoby, która w tym czasie nie była już stroną w znaczeniu procesowym (por. D. Chrapoński [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, wyd. II, red. A. J. Witosz, Warszawa 2021, art. 144). Zdaniem NSA, za tę czynność r.pr. M. R. nie przysługiwało wynagrodzenie za prowadzenie sprawy jako pełnomocnikowi z urzędu T.Ś., ponieważ T.Ś. nie był już stroną tego postępowania, a pełnomocnictwo udzielone wraz z przyznaniem T.Ś. prawa pomocy wygasło.
Rację miał więc Sąd I instancji, odmawiając r.pr. M. R. przyznania wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu przed NSA.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.