Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 1 lipca 2015 r. sygn. akt I SA/Gl 95/15 odmówił [...]– dalej: skarżącemu – przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] listopada 2014 r. w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym.
Sąd I instancji wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący stwierdził, że nie dysponuje wystarczającymi środkami finansowymi, które pozwoliłyby na pokrycie kosztów sądowych. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną, [...] dzieci i teściową. Jako jedyny składnik majątku wskazał dom jednorodzinny o pow. [...] m2, stanowiący własność żony. Łączny dochód gospodarstwa domowego stanowi kwota [...]zł, na którą składa się: dochód skarżącego z prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie [...]zł oraz świadczenie rentowe teściowej w wysokości [...]zł.
Pismem z dnia [...] kwietnia 2015 r. starszy referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez:
- - udokumentowanie wysokości wydatków związanych z utrzymaniem się, tj. opłat za energię elektryczną, czynsz, dostawy wody, odbiór śmieci, usługi telekomunikacyjne, wykup lekarstw itp.,
- - przedłożenia dokumentów potwierdzających wysokość dochodów uzyskiwanych przez wnioskodawcę z tytułu działalności gospodarczej oraz z tytułu umowy za pracę obejmujących okres ostatnich trzech miesięcy, a także wysokość świadczenia rentowego przysługującego teściowej,
- - przedłożenia zaświadczeń, że zarówno małżonka skarżącego jak i córka są osobami bezrobotnymi, pozbawionymi prawa do zasiłku.
Pismo zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do wezwania może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę istnienia przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przesyłka polecona skierowana do skarżącego i zawierająca powyższe wezwanie została dwukrotnie awizowana, tj. po raz pierwszy w dniu 15 kwietnia 2015 r. i po raz drugi w dniu 23 kwietnia 2015 r., a następnie w dniu 30 kwietnia 2015 r. zwrócona do nadawcy z adnotacją: "zwrot nie podjęto w terminie".
Postanowieniem z dnia 21 maja 2015 r. starszy referendarz sądowy oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy.
Orzekając na skutek sprzeciwu skarżącego Sąd I instancji uznał, że na podstawie zebranego materiału dowodowego nie była możliwa pełna analiza zdolności płatniczych skarżącego, a w konsekwencji ustalenie, czy jego sytuacja wypełnia przesłanki przyznania prawa pomocy określone w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej: p.p.s.a.).
WSA podkreślił, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. W świetle powyższych uwag strona ma więc obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga zatem za sobą negatywne konsekwencje w postaci niemożliwości uwzględnienia wniosku.
Skarżący nie wykazał, iż wyżej wskazana przesłanka przyznania prawa pomocy zachodzi, nie wykonując wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku. Wezwanie zaś było w niniejszej sprawie niezbędne, gdyż dane zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego skarżącego i jego możliwości płatniczych. Z tego względu wezwano skarżącego w sposób precyzyjny i pozbawiony wątpliwości jakich informacji należy udzielić. Skarżący nie wykonał jednak skierowanego do niego wezwania, a w konsekwencji nie zostały złożone dokumenty, które mogłyby potwierdzić oświadczenia zawarte we wniosku i od których zależy rozstrzygnięcie rozpatrywanego wniosku. W efekcie niewykonanie wezwania nie usuwa mankamentów wniosku, uniemożliwiając weryfikację zawartych w nim twierdzeń poprzez ich konfrontację z niezbędną dokumentacją źródłową, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości ocenę najogólniej rozumianej sytuacji materialnej skarżącego i jego możliwości płatniczych. Otóż wskutek braku tej dokumentacji nie można poczynić ustaleń dotyczących jakiegokolwiek aspektu sytuacji majątkowej skarżącego i jego rodziny, zwłaszcza dochodów i wydatków gospodarstwa domowego.
Sąd I instancji wskazał, że z formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną, dziećmi i teściową, to wezwanie referendarza sądowego obejmowało udokumentowanie również ich sytuacji. Skoro bowiem skarżący pozostaje we wspólnocie rodzinnej z innymi osobami, to wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy, czasami wręcz przesądzając o tym, czy może on ponieść koszty postępowania, czy też nie. Braki w dokumentacji uniemożliwiają więc, jak wyżej wskazano, dokonanie oceny stanu majątkowego skarżącego.
Zdaniem WSA w świetle oświadczeń zawartych w formularzu wniosku oraz sprzeciwie, skarżący prowadzi działalność gospodarczą, a zatem nie można jednoznacznie stwierdzić, że zdobycie środków jest w jego przypadku niemożliwe. Przyznając zaś prawo pomocy należy mieć na uwadze, że jest ono formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacji, w której zdobycie przez stronę środków jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Wezwanie, którego strona nie wykonała, służyć miało właśnie wyjaśnieniu tych wszystkich kwestii. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że wprawdzie przesyłka zawierająca wezwanie starszego referendarza sądowego została zwrócona do sądu jako niepodjęta w terminie, to jednak skarżący znał treść wezwania, gdyż zostało ono przytoczone w treści uzasadnienia postanowienia z dnia 21 maja 2015 r. Pomimo tego skarżący nie załączył do sprzeciwu żadnego z dokumentów, o które został wezwany.
Poprzestał on jedynie na oświadczeniach i nie przedstawił jakiejkolwiek dokumentacji, tak tej, do której przedłożenia był wzywany, jak i tej, która mogłaby przemawiać na rzecz jego oświadczeń. W wezwaniu, którego treść została powtórzona w postanowieniu z dnia 21 maja 2015 r., wyraźnie wskazano, jakie dokumenty należy przedłożyć. Nadto wezwanie dotyczyło dokumentów, których zdobycie nie wiąże się z nadmierną trudnością, jak np. rachunki związane z wydatkami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego, czy wysokości aktualnych dochodów. Przy dołożeniu minimum staranności wezwanie można było wykonać i złożyć wymagane dokumenty. Również do sprzeciwu nie załączono żadnego dokumentu.
Zażalenie na postanowienie Sądu I instancji złożył [...]. Wniósł o uchylenie tego orzeczenia w całości i przyznanie mu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Względnie wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez uznanie, że nie zostały spełnione przesłanki do zwolnienia [...] od kosztów sądowych i odmowę udzielenia tego zwolnienia w jakiejkolwiek części.
Zdaniem skarżącego, sam wniosek o udzielenie prawa pomocy daje podstawę do udzielenie mu prawa pomocy. We wniosku bowiem wystarczająco wskazano, że wnioskodawca spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy ze względu na trudną sytuację materialną skarżącego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).
W art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazano, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.).
Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W przedmiotowej sprawie Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając przede wszystkim, że nie było możliwe dokonanie pełnej oceny sytuacji majątkowej strony, skoro skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że [...] nie wykazał w sposób należyty, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wprawdzie skarżący zawarła we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności tychże oświadczeń. Mimo wezwania referendarza sądowego z dnia [...] kwietnia 2015 r., wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a. (k. 30 akt sądowych), skarżący nie nadesłał bowiem wszystkich żądanych dokumentów. Chodzi tu: o udokumentowanie wysokości wydatków związanych z utrzymaniem się, tj. opłat za energię elektryczną, czynsz, dostawy wody, odbiór śmieci, usługi telekomunikacyjne, wykup lekarstw itp., dokumentów potwierdzających wysokość dochodów uzyskiwanych przez wnioskodawcę z tytułu działalności gospodarczej oraz z tytułu umowy za pracę obejmujących okres ostatnich trzech miesięcy, a także wysokość świadczenia rentowego przysługującego teściowej oraz zaświadczeń, że zarówno małżonka skarżącego jak i córka są osobami bezrobotnymi, pozbawionymi prawa do zasiłku.
Brak wskazanych wyżej dokumentów określonych w zarządzeniu referendarza sądowego z dnia [...] kwietnia 2015 r. uniemożliwiał pełną ocenę, czy w przypadku skarżącego wystąpiły przesłanki do przyznania prawa pomocy. Już tylko te okoliczności uzasadniały stanowisko, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wprawdzie przesyłka zawierająca wezwanie starszego referendarza sądowego została zwrócona do sądu jako niepodjęta w terminie, to jednak skarżący znał treść wezwania, gdyż zostało ono przytoczone w treści uzasadnienia postanowienia z dnia 21 maja 2015 r. Pomimo tego skarżący nie załączył do sprzeciwu żadnego z dokumentów, o które został wezwany. Poprzestał on jedynie na oświadczeniach i, co należy zaakcentować, nie przedstawił jakiejkolwiek dokumentacji, tak tej, o którą był wzywany przez starszego referendarza sądowego, jak i tej, która mogłaby przemawiać na rzecz jego oświadczeń.
Konkludując, należy przyjąć, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zasadnie przyjął w zaskarżonym postanowieniu, że nieprzedłożenie przez skarżącego wymaganych dokumentów, uniemożliwiło niepozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny kondycji finansowej i rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy. Strona wnosząca zażalenie uchyliła się od przedstawienia wskazanej przez WSA w Gliwicach dokumentacji i zaświadczeń, co nie pozwoliło na prawidłowe zweryfikowanie aktualnej sytuacji finansowej skarżącego. W takiej sytuacji Sąd I instancji nie miał możliwości prowadzenia dalszego dochodzenia rzeczywistej sytuacji skarżącej, na którym w istocie spoczywa obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Zgodnie bowiem z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności.
NSA zauważa, że wnoszący zażalenie skarżący nie wskazał żadnych nowych okoliczności, nieujawnionych przed WSA, które mogłyby spowodować przyznanie mu prawa pomocy.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.