Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. postanowieniem z 20 listopada 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 536/12, odmówił P. C. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Zarządu Województwa W.-M. z [...] lipca 2012 r., nr [...], zobowiązującą do zwrotu dofinansowania ze środków z budżetu Unii Europejskiej w kwocie 510.762,57 zł wraz z odsetkami określonymi jak dla zaległości podatkowych.
I
Z uzasadnienia postanowienia wynika, że Sąd pierwszej instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia.
Wnioskiem z [...] września 2012 r. P. C., reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika – r.pr. [...], wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu od skargi w kwocie 5.108 zł. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, synem (16 lat) i córką (9 lat). Uzyskuje dochód z pracy w kwocie 1.500 zł brutto, tj. 1.111,86 zł netto. Jest właścicielem domu o powierzchni 125 m2, a innego majątku nie posiada. Osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym również nie posiadają żadnego majątku. Wskazał, że miesięczne koszty utrzymania wynoszą 7.508 zł (w tym rata kredytu hipotecznego w kwocie 1.600 zł) i przekraczają dochody o 6.000 zł. Z tego powodu co miesiąc ma zaległości z opłatami za prąd, gaz i wodę.
Pismem z 11 października 2012 r. wnioskodawca został wezwany do uzupełnienia wniosku poprzez złożenie dodatkowych dokumentów, pozwalających ocenić jego sytuację majątkową. W odpowiedzi na wezwanie, pismem z [...] października 2012 r. pełnomocnik strony przedstawił szereg dokumentów i oświadczył, że wynagrodzenie z tytułu pomocy prawnej zostało opłacone jedynie do kwoty 8.400 zł.
Postanowieniem z 7 listopada 2012 r. Referendarz sądowy w WSA w O. odmówił P. C. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
P. C. wniósł sprzeciw.
Postanowieniem z 20 listopada 2012 r. WSA w O. na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 14 marca 2012 r., poz. 270 ze zm.) dalej powoływanej jako "p.p.s.a." odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd stwierdził, że P. C. nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez ryzyka wystąpienia uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Rodzina skarżącego utrzymuje się z jego stałego dochodu z tytułu wynagrodzenia za pracę w kwocie 1.111,86 zł netto i pomocy finansowej uzyskiwanej od rodziców żony. Pomoc ta oscyluje w graniach 2.500 - 3.000 zł w skali miesiąca. Kwota miesięcznych wydatków skarżącego wynosi zaś 7.508 zł. Skoro tak, to miesięczny niedobór środków finansowych wynosi około 3.389 zł, a zatem od początku roku nadwyżka wydatków nad dochodami to 33.890 zł. Sąd wskazał, że skarżący nie wyjaśnił w jaki sposób i z jakich środków pokrywa miesięczny niedobór finansowy w powyższej kwocie. Początkowo pomoc uzyskiwaną od rodziny określił na 5.000 zł, następnie w oświadczeniu przedłożonym na wezwanie Referendarza sądowego określił tę pomoc na kwotę 2.500 - 3.000 zł.
Sąd pierwszej instancji wyjaśnił dalej, że z przedłożonego przez wnioskodawcę w toku postępowania zestawienia sum miesięcznych za styczeń - czerwiec 2012 r. z prowadzonej działalności gospodarczej (k. 64 akt) wynika, że przychody ze sprzedaży w tych miesiącach wyniosły 217.532,34 zł, natomiast dochód 57.827,30 zł. Nawet jeżeli, jak oświadczył skarżący, przeznaczał te środki na pokrycie kosztów działalności za 2011 rok, to i tak miał realną możliwość zgromadzenia środków na opłacenie wpisu od skargi w kwocie 5.108 zł i nie ma wątpliwości, iż jest zdolny do poniesienia kosztów postępowania. Co więcej, zarówno skarżący, jak i jego żona posiadają majątki trwałe związane z prowadzonymi działalnościami gospodarczymi. Małżonkowie posiadają też dom jednorodzinny o pow. 125 m2 na działce o pow. 20 arów.
Konkludując Sąd pierwszej instancji przyjął, że sytuacja majątkowa wnioskodawcy jest stabilna pomimo spłacania comiesięcznych rat kredytu hipotecznego i nie jest on osobą wymagającą pomocy Państwa.
II
Zażaleniem z [...] listopada 2012 r. wniesionym do Naczelnego Sądu Administracyjnego P. C. zaskarżył postanowienie w całości. Wniósł o zmianę postanowienia poprzez zwolnienie od wpisu sądowego w kwocie 5.108 zł i zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Z ostrożności procesowej wniósł o uchylenie postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
W uzasadnieniu argumentował, że nie czuł się zobowiązany do wyjaśnienia sposobu i źródła środków pokrywania nadwyżki wydatków nad dochodami, gdyż źródła te nie istnieją, a nadwyżka wydatków nie jest w istocie pokrywana o czym świadczą zajęcia komornicze. Część jego ruchomości, w tym samochód ciężarowy zostały zajęte przez komornika, natomiast samochód osobowy sprzedany. Podane okoliczności potwierdzają załączone do zażalenia dokumenty.
III
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje nie uwzględnienie.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej, przy czym zaznaczyć należy, że koszty sądowe obejmują opłaty sądowe i zwrot wydatków (art. 211 p.p.s.a.). Stosownie do art. 212 § 1 p.p.s.a. opłatami sądowymi są wpis i opłata kancelaryjna, Wpis pobiera się od skargi, skargi kasacyjnej, zażalenia oraz skargi o wznowienie postępowania (art. 230 § 2 p.p.s.a.).
Art. 243 § 1 p.p.s.a. ustanawia wyjątek od zasady ponoszenia przez strony kosztów postępowania przed sądem administracyjnym poprzez przyznanie prawa pomocy. Prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Wniosek ten wolny jest od opłat sądowych. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 p.p.s.a.) i może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 p.p.s.a.). Zgodnie z § 3 tego przepisu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Powołany przez Sąd pierwszej instancji jako podstawa orzeczenia przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny.
Podkreślić należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy, a Sąd powinien brać pod uwagę całokształt sytuacji wnioskodawcy.
Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia treści art. 246 § 1 p.p.s.a., należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. Strona miała zatem obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Sąd natomiast rozpoznając wniosek zobowiązany był wskazać, z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje, bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd powinien mieć na uwadze wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej, jej sytuację finansową.
Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo rozstrzygnął o odmowie przyznania P. C. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, ponieważ wnioskodawca nie wykazał przesłanek przemawiających za przyznaniem tego prawa. Nie wykazał ich także w zażaleniu, ponownie stwierdzając, że nie czuje się zobowiązany do wyjaśnienia sposobu i źródła środków pokrywania nadwyżki wydatków nad dochodami, gdyż źródła te nie istnieją. Twierdzenie to budzi wątpliwości, bowiem z dokumentów źródłowych i oświadczeń wnioskodawcy wynika, że prowadzi działalność gospodarczą (zawieszenie działalności nie jest równoznaczne z jej wykreśleniem z rejestru) oraz posiada majątek zarówno ruchomy, jak i nieruchomy, natomiast przy dochodach z wynagrodzenia za pracę w kwocie 1.111,86 zł wydaje miesięcznie na utrzymanie siebie i trzyosobowej rodziny przeszło 7.500 zł. Niedobory finansowe w kwocie ok. 6.000 zł pokrywa z pomocy rodziców żony, wynoszącej – w zależności od daty złożonego oświadczenia na ten temat – ok. 5.000 zł (pismo z [...].09.2012 r., k. 26 akt) albo 2.500 - 3.000 zł (oświadczenie z [...].10.2012 r., k. 97 akt), udzielanej w skali miesiąca.
Z takich wyjaśnień wynika, że skarżący ma jednak inne dochody, z których pokrywa niedobory środków na dostatnie utrzymanie, ale nie chce ich ujawnić. Ponadto wnoszący zażalenie za okres od 1.01 do 30.06.2012 r. uzyskał przeszło 57.000 zł dochodu z działalności gospodarczej, co dobitnie świadczy o dobrej sytuacji finansowej.
W tych okolicznościach ocena rzeczywistej sytuacji majątkowej P. C. w świetle składanych przez niego licznych dokumentów oraz ze względu na daleko idący brak przejrzystości przedkładanych Sądowi informacji musiała prowadzić do wniosku, że może on ponieść koszty sądowe bez uszczerbku utrzymania swego i rodziny. To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek przekonania Sądu o zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, skoro zaś P. C. uznał, że nie czuje się w obowiązku wyjaśnić w jaki sposób i z jakich źródeł pokrywa deklarowane kwoty utrzymania siebie i rodziny, to nie jest możliwe przyznanie mu prawa pomocy. Przyznając prawo pomocy Sąd musi być bowiem przekonany, że w całokształcie wyjaśnionej sytuacji wnioskodawca nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania.
Końcowo wskazać trzeba, że postępowanie zainicjowane wnioskiem o przyznanie prawa pomocy jest wolne od kosztów sądowych na każdym jego etapie. Obowiązek zwrotu nienależnie uiszczonego wpisu od zażalenia wniesionego na podstawie art. 260 p.p.s.a. należy do Sądu pierwszej instancji.
Mając na uwadze wszystko powyższe Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.