Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 29 lipca 2014 r. sygn. akt VIII SA/Wa 928/13 odmówił skarżącemu A. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie przyznania adwokata w sprawie ze skargi skarżącego na decyzję Dyrektora M. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] września 2013 r. w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania.
Sąd I instancji w uzasadnieniu podał, że postanowieniem z [...] stycznia 2014 r. WSA w W. zwolnił A. Z. od kosztów sądowych, a w pozostałym wnioskowanym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym oraz uzyskiwanych dochodach, wynika, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a jego dochód miesięczny to emerytura w wysokości 1 300 zł, posiada mieszkanie o powierzchni 15 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 3,38 ha. Ponadto nie posiada żadnych oszczędności i przedmiotów wartościowych.
Postanowieniem z dnia [...] lipca 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy wskazując, iż na podstawie postanowienia Sądu z dnia [...] stycznia 2014r. został on zwolniony z kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu, zaś wniosek o ustanowienie adwokata nie zasługuje na uwzględnienie.
Pismem z dnia [...] lipca 2014 r. A. Z. złożył sprzeciw wskazując w nim, że z uwagi na podeszły wiek (88 lat) nie jest w stanie brać udziału w postępowaniu, gdyż jest chory przez co ponosi duże wydatki na leczenie i nie jest w stanie ponieść kosztów pomocy prawnej bez uszczerbku koniecznego dla własnego utrzymania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd podał, że dochód skarżącego z emerytury wynosi netto 1 300 zł miesięcznie, prowadzi on samodzielne gospodarstwo domowe, potrzeby mieszkaniowe skarżącego są zaspokojone a został on już zwolniony z kosztów sądowych. Oceniając sytuację majątkową skarżącego w kontekście ustanowienia adwokata Sąd stwierdził, że skarżący został zwolniony od kosztów sądowych i posiadając stały dochód winien wygospodarować środki na opłacenie pełnomocnika, jeżeli jego udział w sprawie uzna za konieczny. Sytuacji majątkowej skarżącego nie sposób bowiem utożsamiać z sytuacją osób nie osiągających żadnego dochodu lub też osiągających dochód na granicy fizycznego przetrwania.
A. Z.i złożył zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego uchylenie lub zmianę poprzez przyznanie prawa pomocy. Zaznaczył, iż jest w trudnej sytuacji materialnej a stan zdrowia nie pozwala na czynne uczestnictwo w sprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie skarżącego zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie należy poczynić uwagi ogólniejszej natury, dotyczące kosztów postępowania sądowo-administracyjnego.
Zgodnie z dyspozycją art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) strony postępowania ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczegółowy stanowi inaczej.
Ustawodawca jako odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony stworzył instytucję pomocy prawnej, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji (Dz. U. z 1997 t., Nr 78, poz. 483 ze zm.). Instytucja ta - uregulowana w oddziale 2 rozdziału 3 p.p.s.a. - stanowi lex specialis względem normy z art. 199 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie całkowitym lub częściowym zgodnie z art. 246 § 1 pk1 i pkt 2 p.p.s.a., następuje w określonych przypadkach. W zakresie całkowitym, gdy skarżący wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei w zakresie częściowym, gdy strona udowodni, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny.
Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe.
Skarżący w niniejszej sprawie został przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z [...] grudnia 2013 r. zwolniony z ponoszenia kosztów sądowych z uwagi na trudną sytuację materialną.
W ocenie NSA argumentacja Sądu I instancji, w części dotyczącej oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu, nie zasługuje na uwzględnienie.
W orzecznictwie NSA wskazuje się, że o przyznaniu prawa pomocy bądź odmowie uwzględnienia wniosku decyduje jedynie przesłanka możliwości poniesienia przez stronę pełnych lub częściowych kosztów postępowania (vide postanowienie NSA z dnia 25 czerwca 2008 r. sygn. akt II FZ 218/08 LEX nr 443849).
Podkreślić także należy, że z treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, iż przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy jedynym kryterium podlegającym ocenie jest stan majątkowy strony, a obowiązkiem Sądu jest przyznanie prawa pomocy, jeśli strona wykaże przesłanki określone cytowanym przepisem (vide postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 23 czerwca 2008 r. sygn. akt II SO/Ol 6/08 LEX nr 397553).
Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd prezentowany w doktrynie, że sytuacja materialna skarżącego jest jedyną podstawą do orzekania w sprawach o udzielenie prawa pomocy. Wydanie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy motywowanego innymi przyczynami niż sytuacja materialna wnioskodawcy jest niedopuszczalne, ponieważ nie znajduje uzasadnienia w przepisach prawa (tak J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, Warszawa 2006, s. 507).
Jednocześnie zauważyć należy, że przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 czerwca 2008 r. sygn. akt II FZ 240/08 LEX nr 493753).
W przedmiotowej sprawie skarżący dopełnił warunków formalnych składając wniosek o przyznanie prawa pomocy i wykazując niemożność poniesienia kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wynika z cytowanego orzecznictwa, wbrew stanowisku Sądu I instancji, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu zasługiwał na uwzględnienie. Błędny jest pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który odmawia przyznania prawa pomocy w tym zakresie, wskazując iż skarżący formułuje swoje pisma w sposób czytelny i precyzyjny, tym samym w jego sytuacji nie wymaga on udziału profesjonalnego pomocnika. Nadmienić w tym miejscu również trzeba, że sam fakt udzielenia stronie wskazówek i pouczeń (formułowanych w pismach sądu) nie może zastąpić profesjonalnej pomocy udzielonej przez adwokata, co więcej strona może podjąć określone ustawą działania tylko i wyłącznie z udziałem pełnomocnika.
Argumentacja Sądu I instancji, który zauważa, że skarżący prawidłowo sformułował np. skargę, co ma świadczyć o umiejętności samodzielnej obrony swoich racji nie może być zaakceptowana. Przesłanką przyznania stronie prawa pomocy nie jest bowiem brak umiejętności w prowadzeniu własnych spraw, a wyłącznie ustawowe znamię ubóstwa.
Biorąc pod uwagę sytuację materialną skarżącego (brak wolnych środków pieniężnych po opłaceniu kosztów utrzymania i leczenia, brak majątku, który mógłby służyć pozyskaniu środków pieniężnych na sfinansowanie kosztów toczącego się postępowania, samotne prowadzenie gospodarstwa domowego), jak również podeszły wiek i stan zdrowia, uznać należy, że strona nie jest w stanie wygospodarować środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych oraz kosztów wynagrodzenia należnego profesjonalnemu pełnomocnikowi za prowadzenie sprawy. Spełniona zatem została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie przyznania adwokata, bowiem skarżący wykazał, że z uwagi na wiek, wydatki i stan majątkowy nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Stosownie do art. 188 p.p.s.a., jeżeli nie ma naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny może uchylić zaskarżone orzeczenie i rozpoznać skargę. W tym przypadku Sąd orzeka na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku. Zgodnie z dyspozycją art. 197 § 2 p.p.s.a. do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. podstawie art.188 w zw. z art. 197 § 2 orzekł, jak w sentencji postanowienia.