Uzasadnienie
Postanowieniem z 20 listopada 2014 r., sygn. akt V SA/Wa 2250/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił K. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
I
Sąd I instancji stwierdził, że oświadczenia złożone przez K. K. na urzędowym formularzu PPF okazały się niewystarczające do oceny, czy nie jest on w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. W związku z tym wezwano stronę do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jej sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. Powyższe wezwanie nie zostało przez wnioskodawcę wykonane, wobec czego Sąd uznał, iż nie wykazał on, że w odniesieniu do jego osoby wystąpiła ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.
W tym stanie rzeczy nastąpił brak możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. Sąd stwierdził, że analizując złożone przez stronę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia kosztów sądowych w sprawie. Przede wszystkim nie zostało wyjaśnione skąd skarżący czerpie środki na utrzymanie, jeśli jego dochód – według oświadczenia – w ciągu dwóch miesięcy poprzedzających złożenie wniosku "kształtował się na poziomie 400 zł", z czego ponosił wydatek na czynsz za mieszkanie w wysokości 250 zł. Ustalenia wymagało również, jaki jest tytuł prawny do mieszkania, za które ponosi czynsz.
W ocenie WSA, kluczowe dla rozpoznania wniosku znaczenie miało również nieudzielenie odpowiedzi na pytanie o ponoszone wydatki niezbędne dla utrzymania. Ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy następuje poprzez porównanie wysokości miesięcznych dochodów oraz posiadanych zasobów pieniężnych z wydatkami ponoszonymi przez wnioskującą stronę i osoby, z którymi prowadzi ona gospodarstwo domowe. Skoro skarżący nie wskazał wydatków niezbędnych dla utrzymania (poza czynszem za mieszkanie), WSA uznał dokonanie takiego porównania za niemożliwe. W uzasadnieniu podniesiono także, iż wnioskodawca nie wyjaśnił czy posiada rachunek bankowy oraz nie nadesłał wyciągów z ewentualnie posiadanego rachunku. Posiadanie środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotne dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego Sąd wskazał, że wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan pieniężnego posiadania.
Dodatkowo podkreślono, że dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny tego, iż pomimo stałego źródła dochodów strona nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie.
Sąd I instancji podniósł, iż w sprzeciwie wnioskodawca nie zawarł żadnych argumentów przemawiających za uwzględnieniem jego wniosku. Okoliczność ta miała znaczenie dla rozpoznania wniosku przez Sąd i stanowiła przesłankę negatywną, bowiem odmowa przyznania prawa pomocy nastąpiła z tej przyczyny, iż skarżący nie wykonał zarządzenia do złożenia dodatkowego oświadczenia. W rozpoznawanej sprawie skarżący nie udzielił odpowiedzi ani na zarządzenie referendarza sądowego ani występując ze sprzeciwem. Sąd przyjął, że wnioskodawca posiada możliwości zarobkowe, skoro wskazuje na ewentualność przekształcenia posiadanych "działek rolnych w budowlane lub rekreacyjne".
Reasumując Sąd stwierdził, że niewystarczające udokumentowanie sytuacji majątkowej skarżącego spowodowało uznanie jego wniosku za niezasługujący na uwzględnienie.
Ustosunkowując się do podniesionego w sprzeciwie niedoręczenia wnioskodawcy wezwania do złożenia dodatkowego oświadczenia – zgodnie z zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 15 września 2014 r. – Sąd I instancji stwierdził, że w aktach sądowych (karta nr 23) znajduje się potwierdzenie odbioru pisma z dnia 16 września 2014 r., sporządzonego w wykonaniu powyższego zarządzenia. Na potwierdzeniu tym widnieje data 19 września 2014 r. i podpis dorosłego domownika – G. K., ojca wnioskodawcy. Mając na uwadze treść art. 72 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), Sąd uznał, że wskazane powyżej potwierdzenie doręczenia pisma sądowego, zawierającego wezwanie do złożenia dodatkowego oświadczenia, zostało dokonane zgodnie z tym przepisem. W świetle powyższego zaprzeczenia skarżącego w tym zakresie nie zostały uwzględnione.
II
Zażalenie na powyższe postanowienie złożył K. K. Orzeczenie zaskarżył w całości oraz wniósł o jego zmianę poprzez zwolnienie od kosztów wpisu od skargi. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 72 p.p.s.a i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., poprzez uznanie go za osobę będącą w stanie ponieść opłatę od skargi oraz błędną ocenę stanu faktycznego.
W uzasadnieniu skarżący podniósł, iż jego sytuacja materialna jest bardzo ciężka. Ponadto nie posiada on dokumentu stwierdzającego tytuł prawny do lokalu, w którym mieszka, bowiem toczy się postępowanie w przedmiocie wstąpienia stosunek najmu po poprzednim najemcy. Sytuacja taka uniemożliwia mu dowodzenie wysokości ponoszonych kosztów życia. Ponadto wskazał, iż utrzymuje się z nierejestrowanych zleceń i tych okoliczności również nie potrafi udowodnić.
III
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
W myśl przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Przepis ten zobowiązuje wnioskodawcę do wykazania okoliczności, które przemawiają za przyznaniem mu prawa pomocy. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły ustawowe przesłanki przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku.
Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. Wnioskujący ma zatem przekonać sąd o tym, że jego sytuacja materialna nie pozwala na pokrycie kosztów toczącego się postępowania. Ponadto zauważyć należy, że podmiot występujący na drogę postępowania sądowego winien mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo ocenił okoliczność, iż skarżący nie zareagował na wezwanie referendarza sądowego z dnia 15 września 2014 r. do nadesłania dodatkowych dokumentów oraz udzielenia stosownych informacji obrazujących jego sytuację finansową. W świetle przedstawionych okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że skarżący nie wykazał w sposób przekonujący, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Słusznie zatem WSA stwierdził, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie jest wystarczający dla dokonania pełnej oceny zdolności finansowych wnioskodawcy i z uwagi na niekompletny materiał dowodowy, referendarz sądowy wezwał skarżącego do przedstawienia wyjaśnień oraz szeregu dokumentów źródłowych, mających na celu przedstawienie pełnego obrazu jego sytuacji materialnej. Między innymi strona wnioskująca została wezwana do przedłożenia wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych, kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy.
Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że wobec niezareagowania przez skarżącego na wezwanie Sądu I instancji we wskazanym powyżej zakresie, zasadnym było uznanie, iż złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem posiadane przez WSA dane odnośnie sytuacji majątkowej i zdolności płatniczych strony są niewystarczające do jego uwzględnienia. Bierna postawa wnioskodawcy pozostaje tym bardziej niezrozumiała, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, to na stronie spoczywa obowiązek pełnego zobrazowania jej zdolności finansowej. Szereg powstałych na tym tle wątpliwości, których wnioskodawca nawet nie podjął próby wyjaśnienia, unikając odpowiedzi w tym zakresie i formułując jedynie lakoniczne i gołosłowne twierdzenia, jest okolicznością działającą na niekorzyść podmiotu wnioskującego o przyznanie prawa pomocy, na którym to spoczywa ciężar wykazania rzeczywistego obrazu możliwości finansowych.
Pełne i transparentne zobrazowanie zdolności płatniczej, na które składają się m.in. wszystkie transakcje finansowe dokonywane przez skarżącego, mogłoby bowiem bądź potwierdzić bądź zaprzeczyć oświadczeniu, że w toku rozpoznawania wniosku o prawo pomocy, podmiot nie dysponuje dostatecznymi środkami finansowymi na pokrycie kosztów postępowania.
Ogólnikowe twierdzenia złożone przez wnioskodawcę, zdaniem NSA, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej, pozostawiając wiele niewyjaśnionych kwestii – w tym zwłaszcza w zakresie posiadania ewentualnych rachunków bankowych, nierejestrowanych zleceń, stanowiących źródło utrzymania oraz kosztów ponoszonych na utrzymanie. Braki te nie pozwalają na pełną ocenę złożonego wniosku. Wobec powyższego wniosek skarżącego może budzić uzasadnione wątpliwości, co do wiarygodności zawartych w nim oświadczeń. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 522/08, Sąd odmawia przyznania prawa pomocy, jeżeli podane we wniosku o przyznanie tego prawa fakty nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z przedstawionymi informacjami dotyczącymi majątku i dochodów. Z treści wniosku K. K. oraz złożonych przez niego oświadczeń wynika, że ustalenie jego rzeczywistej sytuacji finansowej było niemożliwe.
Przede wszystkim istotne w sprawie jest, że przedstawione przez stronę informacje nie dawały pełnego obrazu jej kondycji finansowej. W tym na szczególne podkreślenie zasługuje fakt, iż skarżący nie wykonał wezwania referendarza sądowego w zakresie udokumentowania i zobrazowania swojej aktualnej sytuacji materialnej. Zapewnienia strony o trudnej sytuacji majątkowej, ogólnikowe i nieudokumentowane nie mogą stanowić podstawy oceny rzeczywistej sytuacji finansowej. Podkreślenia wymaga, że w judykaturze prezentowany jest – podzielany przez Sąd w niniejszej sprawie – pogląd, iż podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy, który nie przedstawia żądanych wyjaśnień, musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami wynikającymi z jego bierności (por. m. in. postanowienie NSA z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, LEX nr 479142). W tego typu sytuacjach sąd jest bowiem zmuszony do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o niekompletny materiał dowodowy przedłożony przez stronę, który może - tak jak w niniejszej sprawie - okazać się niewystarczający dla wykazania istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy.
Za niezasadny należało również uznać zarzut naruszenia art. 72 p.p.s.a. w zakresie doręczenia wezwania referendarza dorosłemu domownikowi. Z akt sprawy wynika bowiem, że przedmiotowe wezwanie do dodatkowych oświadczeń zostało odebrane pod adresem wskazanym przez skarżącego przez jego ojca – G. K. (patrz: zwrotne potwierdzenie odbioru przesyłki - karta akt sądowych nr 23). Doręczenie takie, na mocy powołanego przepisu uznaje się za skuteczne.
Konkludując Naczelny Sąd Administracyjny za prawidłową uznaje ocenę Sądu I instancji, iż w niniejszym postępowaniu skarżący nie wykonał wezwania referendarza sądowego poprzez nadesłanie dodatkowych dokumentów i informacji odnoszących się do jego stanu majątkowego, a zatem nie wykazał, że znajduje się w sytuacji finansowej uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.