Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rz. postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2016 r. o sygn. akt II SA/Rz 677/15 na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) odmówił M. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] marca 2015 r. w przedmiocie kary za naruszenie przepisów o transporcie drogowym.
Wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia Sąd I instancji wskazał, że wraz ze skargą kasacyjną od wyroku z dnia 9 grudnia 2015 r. M. K. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Na podstawie informacji zawartych w formularzu PPF, w piśmie skarżącego z dnia z [...] czerwca 2015 r. (które wg oświadczenia z dnia [...] marca 2016 r. nadal zachowuje aktualność) oraz w piśmie z dnia [...] marca 2016 r. Sąd ustalił, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z rodzicami, rodzice są właścicielami nieruchomości rolnej o pow. 1,5 ha oraz drewnianego domu o pow. [...] m2. Na dochód rodziny składa się wynagrodzenie za pracę skarżącego (1286 zł miesięcznie), emerytura matki (700 zł) oraz emerytura ojca (1600 zł), co daje łącznie 3586 zł. Na wydatki składają się kwoty: 1500 zł – żywność, 68 zł – woda, 41 zł – gaz, 53 zł – nieczystości, 327 zł – prąd, 500 zł – leki, środki czystości, odzież, 100 zł – utrzymanie samochodu, 250 zł – opał oraz 40 zł – telefon.
Łączna kwota miesięcznych wydatków wynosi więc 2879 zł. Skarżący spłaca zadłużenie alimentacyjne (obecna zaległość 2600 zł), a z wynagrodzenia za luty 2016 r. potrącono tytułem tej zaległości 800 zł. Odpowiadając na wezwanie Sądu wnioskodawca wskazał, że wydatki na utrzymanie samochodu rodziców wynoszą także 100 zł, a nieruchomość rodziców nie jest uprawiana i nie przynosi dochodów. Uwzględnienie wydatku na utrzymanie samochodu rodziców (nie sprecyzowano, czy wydatki te wynoszą po 100 zł na każdy z 2 samochodów, czy dotyczą tylko jednego z nich) oraz potrącenia dokonanego na poczet zadłużenia alimentacyjnego daje łączną kwotę wydatków w wysokości 3789 zł. Sąd podkreślił, że z porównania powyższych wielkości wynika nadwyżka wydatków nad dochodami i uznał, iż występowanie takiej nadwyżki poddaje w wątpliwość prawdziwość oświadczenia strony co do wysokości osiąganych dochodów.
Sąd zwrócił również uwagę, że skarżący korzysta z pomocy adwokata, więc musiał dysponować środkami na pokrycie tego wydatku, natomiast rodzice skarżącego są właścicielami nieruchomości rolnej o pow. 1,5 ha, jednak nie czynią z niej żadnego użytku, a nic nie stoi na przeszkodzie, aby wykorzystywać tę nieruchomość na cele rolne i uzyskiwać płatności rolnicze. Sąd uznał ponadto, że deklarowane wydatki na żywność w rodzinie skarżącego są stosunkowo wysokie, co uzasadnia tezę, że nawet niewielkie oszczędności w tym zakresie pozwoliłyby mu na zaoszczędzenie 200 zł na opłacenie wpisu od skargi kasacyjnej.
Sąd stwierdził, że skarżący ma zaspokojone nie tylko podstawowe potrzeby życiowe, a dochody jego rodziny pozwalają też na zaspokojenie potrzeb, które do podstawowych nie należą, takich jak utrzymanie 2 samochodów. Wymienione powody zdecydowały, w ocenie WSA, o odmowie przyznania wnioskodawcy prawa pomocy wobec braku wykazania, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny.
W zażaleniu wniesionym do Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA) M. K. domagał się uchylenia postanowienia Sądu z dnia 22 kwietnia 2015 r. i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania WSA, zarzucając Sądowi błędne ustalenie, że poniesienie przez skarżącego kosztów sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w koniecznym utrzymaniu skarżącego i jego rodziny. Argumentował, że w gospodarstwie domowym osiągane są niewielkie dochody i wystąpienie jakiejkolwiek nieprzewidzianej sytuacji (np. pogorszenie się stanu zdrowia rodziców) spowoduje jej zmianę na gorsze.
Skarżący uznał siebie i swoich rodziców z osoby ubogie. Wyjaśnił także, że posiadane w gospodarstwie domowym 2 samochody są niskiej wartości, a jako kierowca samochodów ciężarowych nie może uprawiać ziemi rolnej (1,5 ha). Ze względu na wiek i stan zdrowia, tej ziemi nie mogą również uprawiać jego rodzice, więc dochody z tytułu dopłat rolniczych są wykluczone.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie jest zasadne.
Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Z treści powołanego przepisu wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy. Zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach.
Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Inicjatywa dowodowa w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy leży zatem po stronie skarżącego, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy.
Zdaniem NSA, dokonana przez Sąd I instancji ocena wniosku M. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, odpowiada prawu, ponieważ przedstawiona przez wnioskodawcę sytuacja majątkowa nie została wyjaśniona w sposób niebudzący wątpliwości i tak dla Sądu I instancji, jak i dla NSA nie jest jasne jakimi konkretnie możliwościami finansowymi dysponuje skarżący, a w oparciu o zgromadzone w aktach sprawy dokumenty i oświadczenia skarżącego nie ma podstaw do przyjęcia, że uiszczenie 200 zł tytułem wpisu od skargi kasacyjnej przywiedzie skarżącego oraz osoby współtworzące z nim gospodarstwo domowe na skraj ubóstwa.
Sąd kasacyjny podkreśla w tym miejscu, że wiarygodność wyjaśnień złożonych przez skarżącego w postępowaniu zainicjowanym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy budzi wątpliwości, bowiem kwota wydatków gospodarstwa domowego skarżącego przewyższa kwotę dochodów tego gospodarstwa, co Sąd I instancji prawidłowo wyliczył. Już tylko ta okoliczność dowodzi, że skarżący przedstawił swoją sytuację oraz sytuację rodziny wybiórczo, a na pewno nieprecyzyjnie. Sytuacja ta nie jest zatem przejrzysta i nie można jednoznacznie stwierdzić, że skarżący oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym są ubogie, tym bardziej że brak w aktach sprawy jakiejkolwiek wzmianki o korzystaniu przez skarżącego i jego rodzinę z pomocy społecznej. O postawie M. K. świadczy dodatkowo fakt, że organ wymierzył mu karę pieniężną w wysokości 10 000 zł za "niepoddanie się lub uniemożliwienie przeprowadzenia kontroli". Istnieją więc wystarczające podstawy dla przyjęcia, że skarżący nie działał rzetelnie w wyjaśnianiu swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej ubiegając się o zwolnienie od kosztów sądowych.
Zauważyć należy, że jak wskazał Sąd I instancji – wpis od skargi kasacyjnej w tej sprawie wynosi 200 zł i nie można uznać, że obowiązek uiszczenia opłaty w takiej wysokości stanowi uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Inicjując postępowanie przed sądem administracyjnym skarżący zawsze musi mieć świadomość obowiązku poniesienia kosztów postępowania. Obowiązek ten wydaje się oczywisty, natomiast przerzucenie go na Skarb Państwa musi być podyktowane wykazaniem przez skarżącego szczególnych trudności w realizacji tego obowiązku. Dla zwolnienia od kosztów sądowych nie jest wystarczające samo złożenie wniosku w tym zakresie. Wniosek taki trzeba bowiem szczegółowo uzasadnić i wykazać – tak jak należało uczynić w rozpoznawanej sprawie – że wnioskodawca nie jest w stanie uiścić pełnych kosztów postępowania bez doświadczenia z tego tytułu negatywnych konsekwencji dla siebie i swojej rodziny.
W ocenie NSA, abstrahując od wątpliwości wynikających ze składanych przez skarżącego w tej sprawie wyjaśnień, stwierdzić należy, że skoro skarżący ma stałe, chociaż niewielkie źródło dochodu oraz takie źródła dochodu mają prowadzący z nim gospodarstwo domowe rodzice, to skarżący może wygospodarować z domowego budżetu kwotę zaledwie 200 zł celem uiszczenia kosztów sądowych, bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu i to niezależnie od tego, z jakiego powodu – będąc, jak twierdzi w zażaleniu osobą ubogą – nie korzysta z pomocy społecznej ani z różnych, dodatkowych możliwości zarobkowania, np. nie uprawia ziemi rolnej rodziców. Z tych powodów jako mało istotny dla sprawy jawi się wiek posiadanych przez skarżącego i jego rodziców samochodów oraz ich faktyczna wartość.
Poza tym skarżący w treści zażalenia akcentuje, że każde nieprzewidziane zdarzenie losowe może dodatkowo pogorszyć jego sytuację. Odnosząc się do tego argumentu NSA nie może odmówić racji skarżącemu, że zdarzenia losowe mogą pogorszyć (lub nawet niekiedy polepszyć) sytuację danego podmiotu prawa, jednak sąd administracyjny rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na podstawie wiarygodnych danych podanych w tym wniosku oraz, w razie potrzeby, na podstawie dodatkowej dokumentacji złożonej w uzupełnieniu wniosku, nie natomiast w oparciu o oderwane od ustalonych faktów hipotetyczne założenia co do zdarzeń przyszłych i niepewnych. Skarżący nie wykazał, aby jego sytuacja w miarę upływu czasu ulegała systematycznemu pogorszeniu.
Z powyższych względów NSA uznał – zgadzając się z WSA w Rz. – że skarżący nie wykazał w tej sprawie, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem WSA trafnie zastosował przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. dla odmowy uwzględnienia wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych, które na obecnym etapie sprowadzają się jedynie do obowiązku opłacenia przez skarżącego wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 200 zł.
Już tylko na marginesie NSA zwraca uwagę, że dla dokonania prawidłowej oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy przez sąd nie powinna mieć znaczenia kwestia ustanowienia przez skarżącego profesjonalnego pełnomocnika z wyboru (w tej sprawie jest to adwokat) oraz kwestia rozliczeń wnioskodawcy z pełnomocnikiem. Ocenie podlega bowiem wniosek, a nie to, czy stronę stać na pełnomocnika ani to jak i czy strona rozlicza się z nim.
Z wymienionych powodów oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. NSA postanowił jak w sentencji.