Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2014 r. (sygn. akt III SA/Gl 701/14) Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił skarżącemu R. D. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] marca 2014 r. (nr [...]) w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry.
W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, iż prowadzi gospodarstwo domowe z żoną (będącą w siódmym miesiącu ciąży) i siedmioletnim synem, przy czym jedynym dochodem wspólnego gospodarstwa jest zasiłek chorobowy żony w wysokości 1800 zł brutto, zaś wnioskodawca od października 2013 r. pozostaje bez pracy, a w kwietniu 2014 r. stracił prawo do zasiłku dla bezrobotnych. W toku postępowania skarżący nadesłał dokumenty obrazujące opłaty za media oraz zaświadczenie z urzędu pracy i zeznania podatkowe żony za 2013 r. (PIT-37). Oświadczył także, że nie posiada żadnego majątku ruchomego, nieruchomości, zasobów pieniężnych, oszczędności, ani papierów wartościowych, zaś kwota otrzymywana przez żonę ledwo wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny. Złożył również zaświadczenie o osobach zameldowanych po adresem wskazanym jako miejsce jego zamieszkania, przy czym z dokumentu tego wynikało, że w lokalu zameldowani są także T. D. i Z. D. Na wezwanie referendarza sądowego wnioskodawca oświadczył, że korzysta z uprzejmości T. D. i Z. D. mieszkając w ich domu oraz że osoby te - jako niebędące stroną w postępowaniu sądowoadministracyjnym - odmówiły wydania dokumentów źródłowych, do nadesłania których wezwano wnioskodawcę w piśmie z dnia 1 lipca 2014 r. Stwierdził, że zamieszkiwanie pod wspólnym dachem przez rodzinę skarżącego oraz jego teściów: T. i Z. D. - nie oznacza prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego.
Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżący nie wykazał swojej aktualnej kondycji finansowej, co uniemożliwiło dokonanie wszechstronnego i merytorycznego rozpoznania jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd uznał, że wnioskodawca miał obowiązek wskazania nie tylko stanu majątkowego swojej małżonki, ale również i innych osób (w tym także swoich teściów) prowadzących wspólnie gospodarstwo domowe. Teresa i Zenon Dobroń są powinowatymi skarżącego, a więc nie są dla niego osobami obcymi. Zdaniem Sądu, trudno jest dać wiarę wnioskodawcy, że jego teściowie, rodzice żony i dziadkowie jego syna nie prowadzą wspólnego, pięcioosobowego gospodarstwa domowego, tym bardziej, że ich córka (żona skarżącego) jest aktualnie w ciąży i jedynym dochodem jest jej zasiłek chorobowy.
W ocenie Sądu, w tej sprawie stan majątkowy teściów skarżącego nie stanowi samoistnego celu, lecz miał dać obraz całokształtu aktualnej kondycji finansowej skarżącego i jego wspólnego gospodarstwa domowego, wskazując na jego rzeczywiste możliwości płatnicze. Zdolność skarżącego do ponoszenia kosztów nie może być bowiem badana jedynie przez pryzmat jego kondycji finansowej, lecz wszystkich osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Sąd podkreślił, że w wezwaniu referendarza sądowego z dnia 1 lipca 2014 r. zaznaczono, iż jeżeli T. i Z. D. nie prowadzą razem ze skarżącym, jego żoną i siedmioletnim synem wspólnego gospodarstwa domowego, to fakt ten należy wykazać. Tymczasem skarżący (reprezentowany przez adwokata) takiej okoliczności nie udokumentował.
Wspomniane powody zostały uznane przez Sąd jako uniemożliwiające zbadanie, czy wnioskodawca spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy określone w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a."). To natomiast skutkowało odmową uwzględnienia wniosku strony o przyznanie tegoż prawa w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
R. D. złożył zażalenie na powyższe postanowienie Sądu pierwszej instancji. Zaskarżył to orzeczenie w całości. Wniósł o zmianę tego postanowienia i przyznanie mu prawa pomocy.
Wnoszący zażalenie zarzucił zaskarżonemu postanowieniu:
- 1. naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy przesłanki zastosowanie wobec skarżącego prawa pomocy w niniejszej sprawie zostały spełnione,
- 2. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia i mający wpływ na jego treść, a polegający na przyjęciu, że skarżący nie udowodnił, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny oraz nie wykazał, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze swymi teściami.
W uzasadnieniu autor zażalenia stwierdził w szczególności, że skarżący w sposób komplementarny wykazał stan majątkowy jego gospodarstwa domowego, w skład którego oprócz niego wchodzi jego małżonka oraz dwójka dzieci. Stwierdził, że niesłuszna jest konstatacja Sądu pierwszej instancji, że z faktu zameldowania w jednym lokalu - oprócz skarżącego i jego krewnych - również jego powinowatych wypływa domniemanie, że pozostają oni z nim w jednym gospodarstwie domowym. Skarżący jest osobą samodzielną, która nie musi liczyć na wsparcie ze strony teściów. Trudno oczekiwać od T. D. i Z. D., by dostarczali informacji o swej sytuacji majątkowej, skoro nie są stronami niniejszego postępowania, tym bardziej, że relacje skarżącego z teściami nie są dobre.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie częściowo zasługuje na uwzględnienie.
Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych lub ustanowienia adwokata ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się wyjątkowo trudną sytuacją materialną. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Natomiast rolą sądu administracyjnego jest ocena, czy wskazane okoliczności uzasadniają przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy. Ocena dokonywana przez sąd w tym zakresie musi być przeprowadzana ze szczególną wnikliwością. Niewłaściwe zbadanie sytuacji majątkowej wnioskodawcy i w konsekwencji odmowa przyznania prawa pomocy może bowiem skutkować pozbawieniem strony prawa do sądu, co byłoby naruszeniem nie tylko Konstytucji RP, ale i zobowiązań Rzeczypospolitej Polskiej wynikających z wiążącego ją prawa międzynarodowego, w tym art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.).
Przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, polegającym na zwolnieniu od kosztów sądowych, było uznanie przez Sąd pierwszej instancji, że wnioskodawca nie udokumentował w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Miało to związek z brakiem udokumentowania sytuacji majątkowej teściów skarżącego, zamieszkujących w tym samym domu. Tę okoliczność Sąd pierwszej instancji uznał za uniemożliwiającą dokonanie wszechstronnego i merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena wystąpienia w przypadku skarżącego przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym była nieprawidłowa. W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy - w kontekście zgromadzonych w sprawie dowodów i złożonych oświadczeń o możliwościach płatniczych skarżącego - uzyskanie dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej teściów wnioskodawcy (w tym żądanych przez referendarza wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych, czy kopii zeznań podatkowych za rok 2013) nie było niezbędne dla oceny spełnienia przez skarżącego przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.
Przede wszystkim sam fakt zamieszkiwania w jednym domu dwóch rodzin nie świadczy jeszcze, że wszystkie te osoby prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Gospodarstwo domowe to zespół osób spokrewnionych lub niespokrewnionych, mieszkających razem i wspólnie utrzymujących się. Z całokształtu zebranych w sprawie informacji dotyczących sytuacji majątkowej skarżącego, jego żony i - obecnie już - dwójki dzieci nie wynika, że wspólnie utrzymują się oni z teściami skarżącego. O takim "wspólnym utrzymywaniu się" nie świadczy partycypacja skarżącego w części kosztów utrzymania domu teściów (m.in. część opłaty za prąd, opał, czy wywóz śmieci), skoro wskazywane w tym zakresie wydatki są stosunkowo niewielkie jak na czteroosobową rodzinę i mogą być pokryte z udokumentowanych dochodów tej rodziny.
W ocenie Naczelnego Sąd Administracyjnego, zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawcy pod kątem spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W tej sytuacji brak dokonania przez Sąd pierwszej instancji rzetelnej oceny złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy naruszał art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Powyższa wadliwa ocena złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy uzasadniała uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji. Jednocześnie, mając na uwadze względy ekonomiki procesowej oraz fakt, że zgromadzone w aktach sprawy dokumenty i oświadczenia są wystarczające do oceny sytuacji materialnej R. D., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił rozpoznać wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Z informacji i oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w nadesłanych przez skarżącego pismach wynika, że oprócz niego w skład jego gospodarstwa domowego wchodzi żona oraz dwoje dzieci, w tym jedno kilkumiesięczne. Skarżący od 17 września 2013 r. jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w C. jako osoba bezrobotna, przy czym od dnia 25 marca 2014 r. nie posiada prawa do zasiłku. Jedynym źródłem utrzymania rodziny jest obecnie zasiłek macierzyński małżonki skarżącego (ok. 1800 zł netto). Z kolei ze wspólnego zeznania podatkowego skarżącego i jego małżonki za 2013 r. wynika, że uzyskali oni w tamtym roku łącznie dochód w wysokości ok. 43 tys. zł. Wskazane przez wnioskodawcę przybliżone miesięczne koszty utrzymania czteroosobowej rodziny (wydatki podstawowe) wynoszą ok. 1740 zł i obejmują w szczególności: opłaty za prąd (120 zł), wywóz śmieci (50 zł), składka na zakup opału na zimę (300 zł), bilety miesięczne (150 zł), wyżywienie (ok. 800 zł), leki oraz pieluchy dla dziecka (ok. 200 zł), opłaty RTV i Internet (ok. 120 zł). Wnioskodawca zaznaczył, że to zestawienie nie obejmuje dodatkowych wydatków związanych z opłatami w szkole i zakupem przyborów szkolnych i książek, a także zakupem odzieży i obuwia.
Wskazane wyżej oświadczenia skarżący uprawdopodobnił przedstawiając dokumenty w postaci: paragonów fiskalnych z apteki (dotyczących zakupu leków i środków do pielęgnacji niemowlęcia, w tym pieluch), paragonów fiskalnych ze sklepów spożywczych, dowodów zakupu biletów okresowych, kserokopii poleceń przelewów z tytułu opłat telekomunikacyjnych oraz gospodarki odpadami, faktur za energię elektryczną, zaświadczenia z Urzędu Pracy, zaświadczeń o zarobkach wydanych przez pracodawcę małżonki, kopii zeznania podatkowego PIT-37 za 2013 r. wraz z informacjami o dochodach PIT-11.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawiona przez skarżącego sytuacja majątkowa wskazuje, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Kierując się względami doświadczenia życiowego, NSA uznał, że udokumentowany przez skarżącego dochód rodziny nie pozwoli na pokrycie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego jego rodziny, zwłaszcza że koszty utrzymania są zwykle wyższe w pierwszych miesiącach po narodzeniu dziecka. Zaznaczyć przy tym trzeba, że na obecnym etapie postępowania skarżący byłby zobowiązany do poniesienia kosztów wpisu sądowego od skargi w wysokości 1080 zł (z uwagi na wynikającą akt sprawy wartość przedmiotu sporu, tj. 36 000 zł). W obecnym momencie poniesienie całego takiego wydatku w przypadku R. D. jest obiektywnie niemożliwe bez zagrożenia dla niezbędnego utrzymania jego rodziny.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, możliwe jest natomiast poczynienie przez skarżącego oszczędności w ponoszonych wydatkach (związanych np. z opłatami telekomunikacyjnymi) w celu częściowej partycypacji skarżącego w kosztach wpisu sądowego od skargi - do kwoty 100 zł.
Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wniosek R. D. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych zasługuje na uwzględnienie w części - poprzez zwolnienie skarżącego od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi powyżej kwoty 100 zł.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylił postanowienie Sądu pierwszej instancji oraz na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie wskazanym w punkcie 2. sentencji postanowienia, zaś w pozostałym zakresie wniosek oddalił.
PG