Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 4 stycznia 2013 r., sygn. akt I SA/Bk 342/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił B. B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. dnia [...] sierpnia 2012 r., w przedmiocie uchylenia postanowienia organu I instancji i umorzenia postępowania w sprawie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi.
W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że skarżący, w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z [...] sierpnia 2012 r. w przedmiocie uchylenia postanowienia organu I instancji i umorzenia postępowania w sprawie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.
Postanowieniem z dnia 13 grudnia 2012 r. referendarz sądowy odmówił mu przyznania prawa pomocy uzasadniając między innymi tym, że skarżący nie ujawnił danych niezbędnych do ustalenia sytuacji majątkowej współmałżonki – K. B. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw wyjaśniając, że nieporozumieniem jest zawarte w uzasadnieniu referendarza twierdzenie, że pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym z K. B. Dodał też, że jest osobą niepracującą po przebytym zawale serca i nie posiada środków finansowych.
Na skutek wniesionego sprzeciwu, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku rozpoznał sprawę i zaskarżonym postanowieniem odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie wskazując, że z akt sprawy wynika, że skarżący został wezwany przez referendarza sądowego do złożenia oświadczenia, w którym należało wskazać wysokość miesięcznego dochodu uzyskiwanego z tytułu podejmowanych prac dorywczych, wysokość miesięcznych wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem, powierzchnię gospodarstwa rolnego, czy skarżący lub jego małżonka uzyskują dochód z tytułu posiadania nieruchomości rolnej, wysokość dochodu uzyskanego przez żonę z tytułu prowadzonej działalności agroturystycznej, majątek przez nią posiadany, jej zasoby pieniężne oraz przedmioty wartościowe a także, czy uzyskuje ona dochód z innych źródeł.
Skarżący został też wezwany do przedłożenia dokumentacji w postaci m.in. wyciągów z rachunków bankowych żony, dokumentów określających wysokość jej dochodu, odpisów zeznań podatkowych skarżącego i jego małżonki za 2011 rok a także rachunków i faktur dokumentujących wysokość miesięcznych wydatków.
W odpowiedzi na to wezwanie skarżący oświadczył, że nie osiąga żadnego dochodu, pracę świadczy w zamian za wyżywienie, nie ponosi też miesięcznych wydatków, ponieważ nie osiąga dochodów, nie zna dokładnej powierzchni gospodarstwa rolnego wskazanego we wniosku, nie uzyskuje dochodu z tytułu posiadania nieruchomości rolnej, jego małżonka nie prowadzi już działalności agroturystycznej, a w związku z tym nie osiąga dochodów. Stwierdził też, że nie posiada upoważnienia do udzielania informacji na temat majątku posiadanego przez małżonkę oraz jej dochodów. Oświadczył, że nie posiada żadnych dokumentów, do złożenia których został wezwany.
W oparciu o powyższe ustalenia Sąd I instancji stwierdził, że rozdzielność majątkowa małżeńska, w której skarżący pozostaje z małżonką od 2004 r., nie zwalnia jednak współmałżonka z obowiązku pomocy finansowej, ani też nie uniemożliwia uzyskania i podania informacji o jego sytuacji majątkowej (postanowienie NSA z 2 września 2009 r., sygn. akt I FZ 199/09).
Zdaniem Sądu I instancji, postawa skarżącego, który twierdzi, że nie posiada upoważnienia do udzielania informacji na temat majątku posiadanego przez małżonkę, wskazuje na chęć ukrycia realnego stanu majątku. Podobnie należy ocenić jego oświadczenie, że nie zna dokładnej powierzchni gospodarstwa rolnego, którego jest właścicielem. Z uwagi na brak przedłożenia wyczerpującej dokumentacji charakteryzującej sytuację finansową strony, Sąd nie mógł dokonać rzetelnej jej oceny. Mając na uwadze, że wykazanie trudnej sytuacji majątkowej jest obowiązkiem wnioskującego o przyznanie prawa pomocy, pouczonego o rygorze odmowy jej przyznania Sąd I instancji negatywnie rozpatrzył wniosek.
B. B. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie wskazując, że jest osobą niepracującą, po przebytym zawale serca i przysługuje mu prawo pomocy z żądanym zakresie. Nie osiąga żadnych przychodów, w związku z tym nie składa deklaracji podatkowych. Z żoną ma ustanowioną rozdzielność majątkową i nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z treścią art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej: p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek. Wniosek ten znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Należy podkreślić, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl) o przyznanie tego prawa. Jednakże uznaniowość w zakresie przyznania czy też odmowy przyznania takiego prawa wymaga od sądu dokładnego przeanalizowania i wnikliwej oceny sytuacji wnioskodawcy.
Jak to już wyżej podkreślono, to na stronie ciąży obowiązek wykazania okoliczności wskazujących, że jej sytuacja materialna jest na tyle niekorzystna, iż obiektywnie uniemożliwia jej poniesienie pełnych lub częściowych kosztów postępowania sądowego. Wnioskodawca składając wniosek o prawo pomocy winien przedstawić i udokumentować swoją sytuację materialną i finansową w sposób pozwalający Sądowi rozpoznającemu taki wniosek na pełną i rzetelną ocenę występowania w stosunku do strony przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 1 lub 2 powołanej ustawy.
W świetle przedstawionych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku faktów, Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podzielił stanowisko tegoż Sądu, który stwierdził, że ze wskazanych przez skarżącego okoliczności nie wynika, aby nie był on w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. Skarżący w żaden sposób nie próbował wykazać, że jego sytuacja materialna jest trudna. Wręcz przeciwnie, przyjął postawę roszczeniową twierdząc, że jest osobą niepracującą, po zawale, i że prawo pomocy mu się należy. Tymczasem, tak jak to już wyżej wskazano, prawo pomocy nie przysługuje z urzędu każdemu, kto z takim wnioskiem wystąpi, a jedynie takiej stronie, która w sposób przekonujący wykaże, że rzeczywiście jego sytuacja materialna uniemożliwia mu poniesienie kosztów związanych z dochodzeniem swoich roszczeń przed sądem.
Reasumując, Naczelny Sąd Administracyjny podzielił pogląd Sądu I instancji, iż skarżący uchylając się od przedstawienia dokładnych danych odnośnie swojej sytuacji majątkowej i dochodowej uniemożliwił dokonanie realnej oceny wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy określonej w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Wobec powyższego, w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.